Երբ Սփյուռքի Լոբբինգը Հայաստա­նի Համար Դառնում Է Ռազմա­վա­րա­կան Խոչընդոտ

Մինչ Հայաստա­նի կառա­վա­րությունը որո­նում է գործնա­կան ձևա­չա­փեր, սփյուռքի լոբբինգը հաճախ շարժվել է հակա­ռակ ուղղությամբ՝ բարդ աշխարհա­քա­ղա­քա­կան փոխզի­ջումնե­րը ներկա­յացնե­լով որպես բարո­յա­կան դավա­ճա­նություն։

Մայքլ Բորոդկին

Այն մասին, թե ինչպես Վաշինգտո­նում հնչող խնդրանքնե­րը կարող են սահմա­նա­փա­կել Երև­ա­նի մանևրե­լու հնա­րա­վո­րություննե­րը և բարդացնել Արևմուտքի շահե­րը Կովկա­սում

Հեղի­նակ՝ Մայքլ Բորոդկին

Մայքլ Բորոդկի­նը Երուսա­ղե­մի Ռազմա­վա­րության և անվտանգության ինստի­տուտի (JISS) վերլուծա­բա­նէ։ Մասնա­գի­տա­նում է Իրա­նի և ուժե­րի մրցակցության հարցե­րում։

(7 հունվա­րի, 2026 / JNS)

Պատե­րազմից հետո ձևա­վորված Հայաստա­նի իրա­կա­նությունը նշա­նա­վորվում է դաժան պարա­դոքսով։ Այն պահին, երբ պետությա­նը գոյատև­ե­լու համար անհրա­ժեշտ է առա­վե­լա­գույն դիվա­նա­գի­տա­կան ճկունություն, նրա արտա­սահմանյան ամե­նաազդե­ցիկ պաշտպաննե­րից ոմանք առաջ են մղում մի գիծ, որը կրճա­տում է Երև­ա­նի մանևրե­լու հնա­րա­վո­րություննե­րը։ Կովկա­սի տեկտո­նա­կան ցնցումնե­րի մեջ հայտնված փոքր երկրի համար Հայաստա­նի ընտրված քաղա­քա­կան ղեկա­վա­րության և Վաշինգտո­նում գործող Ամե­րի­կա­յի Հայ Դատի հանձնախմբի (ANCA) միջև խորա­ցող հակա­սությունն այլևս պարզա­պես ներքին տարա­ձայնություն չէ։ Այն վերածվել է ռազմա­վա­րա­կան խոչընդո­տի։ Գինը ռազմա­վա­րա­կան է, ոչ թե խորհրդանշա­կան։ Այն կարող է խեղաթյուրել Արևմուտքի քաղա­քա­կան ազդակնե­րը և բարդացնել Հայաստա­նի հարա­բե­րություննե­րը իր գործընկերնե­րի, այդ թվում՝ Իսրա­յե­լի հետ, ճիշտ այն պահին, երբ Հայաստա­նին անհրա­ժեշտ է ավե­լի շատ գործո­ղության ազա­տություն, ոչ թե ավե­լի քիչ։

Հիմնա­կան լարվա­ծությունը գտնվում է կառա­վարման արվեստի և ինքնության քաղա­քա­կա­նության տարբե­րության մեջ։ Սփյուռքա­յին համայնքներն ակնհայտո­րեն ունեն լոբբինգ անե­լու, պաշտպա­նե­լու և մոբի­լի­զացնե­լու իրա­վունք։ Խնդի­րը սկսվում է այն պահին, երբ որևէ ճնշման խումբ՝ բացա­հայտ կամ անուղղա­կի, իրեն ներկա­յացնում է որպես պետության ազգա­յին շահի փոխա­րի­նող։ Առա­վել ցավա­լի է, երբ լոբբիստա­կան հռե­տո­րա­բա­նությունը, որը ձևա­վորվում է առա­վե­լա­պաշտա­կան նպա­տակնե­րով և բարո­յա­կան բացարձա­կություննե­րով, հեռա­նում է այն բարդ ընտրություննե­րից, որոնց առջև կանգնած է կառա­վա­րությունը, որը ստիպված է կրել հակա­մարտության, մեկուսացման և տնտե­սա­կան խոցե­լիության իրա­կան գինը։

Այս համա­տեքստում արտա­քին քաղա­քա­կա­նությունը դադա­րում է լինել գոյատևման գործիք և վերածվում է խորհրդանշա­կան մարտա­դաշտի։ Սա է թակարդը։

Երև­ա­նում աստի­ճա­նա­բար ձևա­վորվում է զուսպ պրագմա­տիզմ։ Հայաստա­նի ղեկա­վարնե­րը հասկա­նում են, որ ինքնիշխա­նությունը պաշտպանվում է ոչ միայն խոսքով, այլ կենսունակ տարբե­րակնե­րի ընդլայնմամբ և մեկ հովա­նա­վո­րից կախվա­ծության նվա­զեցմամբ։ Արևմուտքում կոնկրետ հենա­րաններ ստեղծե­լը և Իսրա­յե­լի հետ ուղի­ներ բացե­լը այդ տրա­մա­բա­նության մասն են։ Սա չի նշա­նա­կում, որ յուրա­քանչյուր նախա­ձեռնություն հաջո­ղե­լու է կամ յուրա­քանչյուր գործընկե­րություն լինե­լու է քաղա­քա­կա­նա­պես հեշտ։ Դիտարկումն ավե­լի հիմնա­րար է․ փոքր պետությունը պետք է բաց պահի իր դռնե­րը, որովհետև փակ դռնե­րը շատ արագ վերածվում են ռազմա­վա­րա­կան ծանրա­բեռնվա­ծության։

Այստեղ է, որ տարա­ձայնությունը ANCA‑ի հետդառնում է առանցքա­յին։ Մինչ Հայաստա­նի կառա­վա­րությունը որո­նում է գործնա­կան ձևա­չա­փեր, սփյուռքի լոբբինգը հաճախ շարժվել է հակա­ռակ ուղղությամբ՝ բարդ աշխարհա­քա­ղա­քա­կան փոխզի­ջումնե­րը ներկա­յացնե­լով որպես բարո­յա­կան դավա­ճա­նություն։ Այս տարբե­րությունը հատկա­պես ակնհայտ է խմբի վերա­բերմունքում Իսրա­յե­լի պետության նկատմամբ։ Տարի­նե­րի ընթացքում ANCA‑ն Իսրա­յե­լին ներկա­յացրել է ոչ միայն որպես տարա­ծաշրջա­նա­յին շահեր ունե­ցող պետություն, այլ որպես առանցքա­յին դերա­կա­տար Ադրբե­ջա­նի գործո­ղություննե­րում Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի պատե­րազմի ընթացքում՝ կապե­լով իսրա­յե­լա­կան զենքի վաճառքը և էներգե­տիկ կապե­րը այն գործո­ղություննե­րի հետ, որոնք իր բնո­րոշմամբ հանդի­սա­նում են հայե­րի դեմ իրա­կա­նացված վայրա­գություններ, և այդ տրա­մա­բա­նությամբ պնդե­լով, որ Իսրա­յե­լի կամ նրա գործընկերնե­րի հետ ցանկա­ցած ներգրավվա­ծություն կնշա­նա­կի նրան պարգև­ատրել։

2020 թվա­կա­նի մարտե­րի ընթացքում ANCA‑ի կոչե­րը հորդո­րում էին իսրա­յե­լա­կան իշխա­նություննե­րին դադա­րեցնել զենքի արտա­հա­նումնե­րը Բաքու՝ պնդե­լով, որ շարունակվող մատա­կա­րա­րումնե­րը կնշա­նա­կեն հանցակցություն։ Վերջերս, 2025 թվա­կա­նի վերջին հրա­պա­րակված հայտա­րա­րության մեջ, որը փորձ էր Գազա­յի շուրջ բանա­վե­ճը տեղա­փո­խել կովկասյան օրա­կարգ, ANCA‑ն պնդում էր, որ Ադրբե­ջա­նը շահարկում է պաղեստինյան գործը՝ սեփա­կան բռնությունը «սպի­տա­կեցնե­լու» համար, միա­ժա­մա­նակ կրկին Իսրա­յե­լին դնե­լով իր բարո­յա­կան պահանջնե­րի կենտրո­նում։

Իսրա­յե­լին ներկա­յացնե­լով որպես մշտա­կանթշնա­մի՝ լոբբին Երև­ա­նին զրկում է այն գործընկե­րություննե­րը կառուցե­լու գործիքնե­րից, որոնք նրան անհրա­ժեշտ են։ Միևնույն ժամա­նակ, այն հակա­սա­կան ազդակներ է ուղարկում այն որո­շում կայացնողնե­րին, որոնք փորձում են հասկա­նալ, թե իրա­կա­նում ինչ է ցանկա­նում Հայաստա­նը։ Արդյո՞ք սա Արևմուտքի ռազմա­վա­րության մեջ պրագմա­տիկ ինտեգրում է, թե մշտա­կան առճա­կա­տում՝ անկախ արժե­քից։

Հետև­անքնե­րը տեսա­կան չեն։ Երբ տեղա­յին տարա­ձայնություննե­րը բարձրացվում են միջազգա­յին ճգնա­ժա­մե­րի մակարդա­կի, դրանք պարզա­պես վերնագրեր չեն ստեղծում։ Դրանք առա­ջացնում են լարվա­ծություն, որը Հայաստա­նը չի կարող իրեն թույլ տալ։ Երուսա­ղե­մի հայկա­կան թաղա­մա­սում առկա քաղա­քա­յին և իրա­վա­կան վեճե­րը բարձրա­կարգ դիվա­նա­գի­տա­կան պատճառնե­րի վերա­ծե­լու փորձե­րը խոսուն օրի­նակ են։ Նման արշավնե­րը կառա­վա­րե­լի խնդիրնե­րը տեղա­փո­խում են աշխարհա­քա­ղա­քա­կան վիրա­վո­րանքի դաշտ։ Դրանք մեծացնում են լարվա­ծությունը հնա­րա­վոր գործընկերնե­րի հետ և նեղացնում այն տարածքը, որն անհրա­ժեշտ է զուսպ ու պրագմա­տիկ լուծումներ գտնե­լու համար։ Հայաստա­նի դիրքե­րը ուժե­ղացնե­լու փոխա­րեն՝ դրանք քաղա­քա­կա­նո­րեն ավե­լի բարդ են դարձնում փոխզի­ջումն ու համա­գործակցությունը։

Ամե­նանշա­նա­կա­լի ռազմա­վա­րա­կան լարվա­ծության կետը վերա­բե­րում է TRIPP ստանդարտացման շրջա­նա­կին։ Երև­ա­նի համար կապակցվա­ծությունը և լարվա­ծության նվա­զե­ցումը լոզունգներ չեն։ Դրանք գործիքներ են՝ ուղղված Ռուսաստա­նի նկատմամբ խեղդող կախվա­ծությունը նվա­զեցնե­լուն և Իրա­նի հնա­րա­վո­րություննե­րը սահմա­նա­փա­կե­լուն՝ տարա­ծաշրջա­նա­յին քաո­սից օգուտ քաղե­լու հարցում։ Սակայն մշտա­կան պայքա­րի նպա­տա­կին կապված սփյուռքյան ակտի­վիստնե­րի համար այս շրջա­նակնե­րը հաճախ գնա­հատվում են ոչ թե ըստ այն բանի, թե որքա­նո­վեն կոնկրե­տո­րեն ամրապնդում հայկա­կան ինքնիշխա­նությունը, այլ ըստ իրենց համա­պա­տասխա­նության իդեա­լա­կա­նացված բարո­յա­կան մոդե­լին։ Սակայն տարա­ծաշրջա­նը չի գործում աբստրակտ մոդելնե­րով։ Այն կառա­վարվում է ուժե­րի հարա­բե­րակցությամբ, միջանցքնե­րով, էներգե­տիկ հոսքե­րով և մեկուսա­ցումից խուսա­փե­լու կարո­ղությամբ։

Ահա թե ինչու սփյուռքի խոչընդո­տող ճնշումը ավե­լի մեծ վտանգ է ներկա­յացնում։ Այն կարող է Հայաստա­նը շեղել Կովկա­սում Արևմուտքի նպա­տակնե­րից՝ նպա­տակներ, որոնք, որքան էլ անկա­տար լինեն, ուղղված են Ռուսաստա­նի և Իրա­նի ազդե­ցության նվա­զեցմա­նը՝ նորմա­լացման, կապակցվա­ծության և կայունության միջո­ցով։ Եթե Վաշինգտո­նում Հայաստա­նը ընկալվում է որպես ներքին առումով անկա­յուն կամ ռազմա­վա­րո­րեն անվստա­հե­լի, նրա կարո­ղությունը ստա­նա­լու կարև­որ արևմտյան աջակցություն թուլա­նում է։ Իսկ եթե նորմա­լա­ցումը դառնում է տաբու, Հայաստա­նի ընտրանքնե­րը նեղա­նում են, մինչդեռ Մոսկվան և Թեհրա­նը շահում են մանևրի նոր հնա­րա­վո­րություններ։

Հայաստա­նի ներքին անկա­յունությունն այս վտանգը դարձնում է առա­վել սուր։ Վերջին տարի­նե­րի բողոքներն ու բևե­ռա­ցումը ցույց են տալիս, թե որքան վիճե­լի է երկրի որդեգրած ուղղությունը։ Ռուսաստա­նը շահագրգռված է շահարկել ներքին ճեղքե­րը՝ պահպա­նե­լու իր ազդե­ցությունը, քանի որիր լծակնե­րը թուլա­նում են։ Իրա­նը շահում է ամե­նանգամ, երբ Հայաստա­նը մնում է կախված, իսկ տարա­ծաշրջա­նը՝ անկա­յուն։ Այս համա­տեքստում սփյուռքի ճնշումը՝ առա­վե­լա­պաշտա­կան դիրքո­րո­շումնե­րը կարծրացնե­լով, կարող է ակա­մա­յից ուժե­ղացնել հենց այն դինա­մի­կա­նե­րը, որոնք Հայաստա­նը պահում են թույլ վիճա­կում՝ մեկուսա­ցում, պարա­լի­զա­ցիա և մշտա­կան խոցե­լիություն արտա­քին մանի­պուլյա­ցիա­յի նկատմամբ։

Սա սփյուռքը լռեցնե­լու կոչ չէ։ Սա վերա­չափման կոչ է։

Հայաստա­նի ղեկա­վարնե­րը պետք է հստակ հայտա­րա­րեն, որ արտա­քին քաղա­քա­կա­նությունը որոշվում է Երև­ա­նում և չի կարող պատվի­րակվել անկախ օրա­կարգեր հետապնդող կազմա­կերպություննե­րին։ Միա­ժա­մա­նակ, Վաշինգտո­նում և Երուսա­ղե­մում որո­շում կայացնողնե­րը պետք է տարբե­րա­կեն հայկա­կան պետության ռազմա­վա­րա­կան կարիքնե­րը լոբբիստա­կան հռե­տո­րա­բա­նությունից։ Վաշինգտո­նը պետք է ANCA-ին դիտարկի որպես ներքին ճնշման խումբ, ոչ թե պաշտո­նա­կան հայկա­կան քաղա­քա­կա­նության արժա­նա­հա­վատ փոխա­րի­նող։ Ամե­րի­կա­ցի և իսրա­յելցի պաշտոնյա­նե­րը պետք է անմի­ջա­կա­նո­րեն շփվեն Երև­ա­նի հետ և դադա­րեցնեն առա­վե­լա­պաշտա­կան արշավնե­րին թույլ տալը օրա­կարգ ձևա­վո­րել կամ դիվա­նա­գի­տա­կան ճգնա­ժա­մեր հորի­նել։

21-րդ դարի Կովկա­սում գոյատև­ե­լու համար Հայաստա­նին անհրա­ժեշտ է ռեա­լիզմ, ոչ թե ցուցադրա­կան վրդովմունք։ Եթե սփյուռքի կրքի և պետության պրագմա­տիզմի միջև եղած ճեղքը շարունա­կի խորա­նալ, Հայաստա­նը ռիսկի է դիմում դառնալ սեփա­կան նարա­տի­վի պատանդը՝ փորձե­լով ուղղել անցյա­լը՝ զոհա­բե­րե­լով ապա­գան։

Աղբյուրը՝  https://www.facebook.com/share/p/14UuByEmP8e/?mibextid=wwXIfr