Հարց է առաջանում, թե ինչո՞ւ էր նման մեծ հեղինակություն վայելող մարդ ինքը անցկացնում զենքի փորձարկումը։ Մի՞թե այլ մեկը չկար, որ կզբաղվեր դրանով։ Ինչո՞ւ էր Միքայելյանն իրեն վտանգի ենթարկում։ Կամ առհասարակ ինչո՞ւ էր Միքայելյանը ֆիզիկապես մասնակցում այդ ամենին և ոչ թե «գաղափարական պայքար» մղում կապիտալիզմի դեմ եվրոպական որևէ հանգիստ քաղաքի հարմարավետ հյուրանոցներից մեկում։
Մեր Ուղին
ՀՅԴ հերթական Ընդհանուր Ժողովը ավարտվեց ու արդյունքը եղավ հերթական հայտարարությունն առ այն, որ Դաշնացկությունը․․․․այդպես էլ հասկանալի չեղավ ո՛չ ժողովի իմաստն ու նպատաը, ոչ այն բարձրագոչ հայտարարությունները, ոչ էլ Ընդհանուր Ժողովից հետո սպասվելիք գործունեությունը։
Կողքից հետևողի համար Դաշնակցությունը փորձում է ավելի շատ ինքնաարդարացմամբ ու ինքնահիմնավորմամբ զբաղվել, թե ինչու դեռ ընդհանրապես գոյություն ունի ու ինչու է շարունակում անընդհատ տապալվել, տապալել, բայց միևնույն է խրատ կարդալ բոլորի գլխին, թե ինչը ինչպես է պետք անել։
Այս ընդհանուր ժողովում սակայն մի բան կար, ավելի շուտ չկար, որը ուշադրության արժանի հանգամանք է։ հենց նույն օրերին, երբ ՀՅԴ-ը Ընդհանուր Ժողով էր հայտարարել, հին տոմարով մարտի հինգին ՀՅԴ հիմնադիր Քրիստափոր Միքայելյանի հիշատակի օրն էր, որի մասին ոչ մի բառ այդպես էլ չասվեց։ ՀՅԴ-ում մոռացե՞լ են նրա մասին, մոռացե՞լ են Մարտի 5-ի ու դրան ուղեկցող երևույթների մասին՝ հայտնի չէ, բայց հայտնի է, որ ՀՅԴ-ը և հայ ազգային գաղափարախոսությունը նույնացնող պարոնները նույնիսկ մեկ բառով չհիշատակեցին այն մարդու մասին, ով կանգնած է իրենց կուսակցության ստեղծման ակունքներում և որի գաղափարների այլանդակումը շարունակում են հենց իրենք։
Քրիստափոր Միքայելյանը, ով ՀՅԴ հիմնադիրներից էր ու հայ ազատագրական պայքարում ակնառու, առանցքային դեմք, զոհվել է 1905թ․ մարտի 5-ին, Բուլղարիայում՝ Վիտոշա լեռան լանջին զենքի փորձարկման ժամանակ։ Ք․ Միքայելյանը և իր կուսակիցները ձեռնարկել էին մի հանդուգն գործողություն՝ Աբդուլ 2-րդ սուլթանի դեմ մահափորձը։ Նման կերպարի դեմ մահափորձի ձեռնարկումը վկայում է այն մասին, թե որքան լուրջ էին նախապատրաստվում այդ ամենին դաշնակցականները և որքան լավ էին գիտակցում դրա կարևորությունն ու հաջողության հասնելու նշանակությունը։ Քրիստափոր Միքայելյանը, ով դեռ մինչև ՀՅԴ հիմնադրումը ևս մշտապես եղել է ամեն ինչին գաղափարական սկզբունքով նայող գործիչ, հասկանալով սուլթանի դեմ մահափորձի կարևորությունը, զոհվեց այդ մահափորձի համար նախատեսվող զենքի փորձարկումից։
Հարց է առաջանում,թ ե ինչո՞ւ էր նման մեծ հեղինակություն վայելող մարդ ինքը անցկացնում զենքի փորձարկումը։ Մի՞թե այլ մեկը չկար, որ կզբաղվեր դրանով։ Ինչո՞ւ էր Միքայելյանն իրեն վտանգի ենթարկում։ Կամ առհասարակ ինչո՞ւ էր Միքայելյանը ֆիզիկապես մասնակցում այդ ամենին և ոչ թե «գաղափարական պայքար» մղում կապիտալիզմի դեմ եվրոպական որևէ հանգիստ քաղաքի հարմարավետ հյուրանոցներից մեկում։
Սա երևի բարդ է հասկանալը։ Մեր օրերում, երբ նույնիսկ փողոցում մի քանի մետր վազելն է համարվում հերոսություն ու անձնազոհություն ու կուսակցական կարիերիստները կարող են բացատրել ու արդարացնել ամեն ինչ, դժվար է հասկանալը, որ Քրիստափոր Միքայելյանը պարզապես չէր կարող մի կողմ նստել ու հրամաններ և բանաձևումներ արձակել։ Նա չէր կարող ուրիշներին ուղարկել մահվան բերանը և ինքը բավարարվել «կազմակերպչական» ինչ որ գործերով։ Ընդհակառակը, Քրիստափորը ոչ միայն կազմակերպում էր, այլև ինքն էր իրականցնում նախապատրաստական միջոցառումները։ Նա ինքն էր ռումբը փորձարկում՝ հաշվելու և հասկանալու համար, թե արդյո՞ք ամեն ինչ բավարար է, թե ոչ։ Կարելի՞ է նման ռումբով վերջացնել գործը, թե ոչ։ Որովհետև Քրիստափոր Միքայելյանը պարզապես աշխատանք չէր կատարում կամ պատվեր, նա գնում էր անձամբ սուլթան Համիդի դեմ՝ մի մարդակեր հրեշի, որը հարյուր հազարավոր հայերի էր ոչնչացրել։ Ուստի, նման դահիճի դեմ մահափորձը շատ լուրջ իրադարձություն էր, ինչպես նաև այն, թե ինչու Քրիստափորը անձամբ փորձարկեց չարաբաստիկ ռումբը, որի պայթյուն էլ ՀՅԴ-ից ու հայ ազատագրական պայքարից խլեց մի կարևոր ու բացառիկ դեմքի։
Ու շատ զարմանալի է, որ իր իսկ հիմնադրած կուսակցությունում, շատ տարիներ անց, իր մահվան օրերին ընթացող Ընդհանուր Ժողովում անգամ մեկ բառով հրապարակային հիշատակում չեղավ այն մարդու մասին, ով իր կյանքը դրեց մի մեծ ու կարևոր գործի զոհասեղանին։ Արդյո՞ք եթե Քրիստափորը ողջ մնար Ելդըզի մահափորձը ավելի լավ արդյունքներ էր տալու, որովհետև սուլթանի բախտը բերեց ու նա ողջ մնաց։ Դա չգիտենք։ Բայց գիտենք, որ Քրիստափոր Միքայելյանի մասին որևէ հիշատակումի բացակայությունը ուղիղ արտացոլում է այն, որ ՀՅԴ-ում ոչ միայն մոռացել են Քրիստափորի գաղափարների ու պատգամների մասին, այլև նույնիսկ նրա մահվան օրվա ու դրա նշանակության մասին։
Արժե՞ արդյոք այլևս զարմանալ, թե ՀՅԴ-ը որքան շատ է շեղված իր «քրիստափորյան ուղուց», թե՞ դա համարել գաղափարական այլասերման աննահանջ ընթացք, որն այլևս կասեցնել հնարավոր չէ։