Մաս 39
Ակնհայտ էր, որ Պաշտպանության բանակի դիրքերն անկայուն են, չկա կազմակերպված պաշտպանություն: Հոկտեմբերի 5-ից սկսած թշնամին հրթիռային հարվածներ էր հասցնում Ստեփանակերտի էներգետիկ ենթակառուցվածքներին, ինչպես նաեւ՝ Շուշիին եւ Ստեփանակերտ-Գորիս ավտոճանապարհի կամուրջներին: Ստեփանակերտն արագորեն դատարկվում էր: Հոկտեմբերի 10-ից խանութներն այլւես փակ էին: Քաղաքը գրեթե ամայի էր:
Վահրամ Աթանեսյան
Սեպտեմբերի 27-ն անսպասելի՞ էր: Այս հարցի պատասխանը, երեւի, արդեն իմաստ չունի: Փաստ է, որ 2020 թվականի այդ օրն առավոտյան ժամը 7:15-ի սահմաններում զորքերի շփման գծի ողջ երկայնքով Ադրբեջանն անցել է հարձակման: Առաջին րոպեներին թշնամին ԱԹՍ-երի եւ հրթիռների գործադրմամբ թիրախավորել է Պաշտպանության բանակի ՀՕՊ համակարգերը, հրետանային զորամասերը, Ստեփանակերտի շրջակայքում գտնվող ռազմական պահեստները, ինչպես նաեւ դեպի Հայաստան երկու մայրուղիները: Նույն օրը ժամը 11-ին իրավունքի ուժով գումարվել է Արցախի Ազգային ժողովի հատուկ նիստ: Այդ ընթացակարգը սահմանադրության պահանջ է, ըստ որի՝ Ազգային ժողովը պետք է հաստատի Հանրապետության տարածքում ռազմական դրություն եւ ընդհանուր զորակոչ հայտարարելու մասին Արցախի նախագահի հրամանագիրը: Ընդ որում, սահմանադրությունը տալիս է նաեւ այդ հրամանագրի բովանդակային նկարագիրը:
Ի՞նչ է իրականում տեղի ունեցել: Պահպանված տեսագրությունները վկայում են, որ Ազգային ժողովի ոչ բոլոր պատգամավորներն էին ներկա իրավունքի ուժով գումարված հատուկ նիստին: Աչքի է զարնում հայտկապես ՀՅԴ խմբակցության բոլոր երեք պատգամավորների բացակայությունը: Ազգային ժողովը լսել է իրավիճակի մասին նախագահ Արայիկ Հարությունյանի բանավոր հաղորդումը, որտեղ, սակայն, բացակայում էր ամենակարեւորը՝ ռազմա-քաղաքական վերլուծությունը: Առայսօր ոչ մի ուսումնասիրողի չի հաջողվել պարզել՝ Արայիկ Հարությունյանը ստորագրե՞լ է Արցախի Հանրապետության ողջ տարածքում կամ որեւէ առանձին շրջանում ռազմական դրություն հայտարարելու, պարետային ժամ սահմանելու եւ ընդհանուր կամ մասնակի զորահավաք հայտարարելու մասին հրամանագիր:
Օրվա երկրորդ կեսին արդեն հայտնի էր, որ թշնամին գրավել է Թալիշը, բնակչությունը տարհանվել է, զորքը՝ նահանջել Մատաղիսի ուղղությամբ: Տագնապալի լուրեր էին ստացվում նաեւ հարավային ուղղությունից: Հանրային հեռուստատեսությունը տարածեց Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Սամվել Բաբայանի կարճ հայտարարությունը, որտեղ նա վկայեց, որ առաջին մարտերի ընթացքում Պաշտպանության բանակն «ունի տասնյակ զոհեր»: Ի դեպ, Անվտանգության խորհրդի քարտուղարն այդուհետեւ այլեւս ռազմաճակատային իրավիճակի մասին հրապարակային խոսքի հնարավորություն չունեցավ: Պատերազմի երկրորդ օրն սկսվեց խաղաղ բնակչության, հիմնականում՝ կանանց եւ երեխաների տարհանումը: Ի տարբերություն առաջին պատերազմի, այս անգամ մարդիկ իրենք էին հոգում ընտանիքի անդամներին Հայաստան տեղափոխելու հարցը: Բնակչության շրջանում արագորեն լուր տարածվեց, որ զորակոչային տարիքի տղամարդկանց անձնագրերն Աղավնոյի անցակետում «ի պահ են հանձնվում»: Ի՞նչ դեր է խաղացել այդ «արգելքը», որպեսզի տղամարդիկ չլքեն Արցախը: Ականատեսները վկայում են, որ մինչեւ պատերազմի վերջին օրը «հարյուրավոր անձնագրեր մնացել են ոստիկանների մոտ, իսկ տերերն այդպես էլ չեն վերադարձել»:
Պատերազմի ընթացքի եւ հնարավոր ելքի մասին պատկերացում կազմելու համար, թերեւս, որոշիչ նշանակություն ունեցավ հոկտեմբերի 3-ը, երբ Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը կոչով դիմեց բնակչությանը եւ հայտարարեց, որ «իբր շարքային զինվոր» մեկնում է ռազմաճակատի հյուսիսային ուղղություն եւ խնդրում է, որ զենք կրելու ունակ տղամարդիկ հետեւեն իր օրինակին: Դա, ամենայն հավանականությամբ, հուսահատական քայլ էր, որովհետեւ պետության ղեկավարը կոչված է ոչ թե անձամբ զենք վերցնելու եւ թշնամուն դիմադրելու, այլ կայուն պաշտպանություն կազմակերպելու, վերահսկելու ներքին կյանքը, սահմանելու պատերազմական իրավիճակից բխող պարտականություններ: Նման որոշումներ, դժբախտաբար, չընդունվեցին: Ռազմաճակատի հյուսիսային ուղղությամբ հաջողվեց կասեցնել թշնամու հետագա առաջխաղացումը, բայց նրան հաջողվել էր գրավել նաեւ Մատաղիսը:
Պաշտպանության բանակի այդ ուղղությամբ հակահարձակումը, դժբախտաբար, առաջադրված խնդիրը չլուծեց: Հոկտեմբերի 6-7-ին հայտնի դարձավ, որ թշնամու դիվերսիոն-հետախուզական խմբերը թափանցել են Հադրութ, քաղաքի մատույցներում անհաջող մարտեր մղելուց հետո զորքերի նահանջել են: Նույն օրն Արայիկ Հարությանը Հադրութի «Թութակներ» տեղամասից լուսանկար հրապարակեց՝ իր գլխավոր խորհրդական Ռուդիկ Հյուսնունցի եւ մի խումբ աշխարհազորայինների հետ: Պարզ հասկացվեց, որ թեեւ այդ մասին պաշտոնապես չի հաղորդվում, թշնամին գրավել է Հադրութ քաղաքը:
Ակնհայտ էր, որ Պաշտպանության բանակի դիրքերն անկայուն են, չկա կազմակերպված պաշտպանություն: Հոկտեմբերի 5-ից սկսած թշնամին հրթիռային հարվածներ էր հասցնում Ստեփանակերտի էներգետիկ ենթակառուցվածքներին, ինչպես նաեւ՝ Շուշիին եւ Ստեփանակերտ-Գորիս ավտոճանապարհի կամուրջներին: Ստեփանակերտն արագորեն դատարկվում էր: Հոկտեմբերի 10-ից խանութներն այլւես փակ էին: Քաղաքը գրեթե ամայի էր:
(Շարունակելի)