Կառավարությունը, հավանաբար, կընտրի Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները չսրելու ճանապարհը և կսպասի մինչև 2028 թվականը, երբ պայմանագիրը կավարտվի։ Սակայն, եթե ռուսական կողմը չարձագանքի Հայաստանի պահանջներին, երկաթուղու պետականացման հարցը կարող է օրակարգ գալ ավելի շուտ։
Գեորգի Թումասյան
Լրագրող Նարեկ Կիրակոսյանը զրուցել է միջազգայնագետ Գեորգի Թումասյանի հետ։ Զրույցի ընթացքում անդրադարձ է կատարվում Հայաստանի առջև ծառացած լոգիստիկ և անվտանգային մարտահրավերներին՝ ներառյալ Ռուսաստանի հետ երկաթուղային պայմանագրերը և Վրաստանի կողմից ստեղծվող հնարավոր խոչընդոտները: Թումասյանը քննարկում է Ադրբեջանի հետ տնտեսական կապերի հաստատումը որպես խաղաղության գործիք, միաժամանակ շեշտելով հզոր բանակի և ինքնիշխանության պահպանման կարևորությունը:
Գեորգի Թումասյանը նշեց, որ Վլադիմիր Պուտին-Նիկոլ Փաշինյան երկկողմ հանդիպման ընթացքում քննարկված երկաթուղային թեման չի հակասում «TRIPP» ծրագրին, քանի որ պաշտոնական Երևանը հստակ հայտարարել է՝ այդ ծրագրին Ռուսաստանը չի մասնակցում։ Գեորգի Թումասյանը ասաց, որ «TRIPP»-ը անցնում է Մեղրիի շրջանով՝ Արաքսի ուղղությամբ, և կարող է ներառել ոչ միայն երկաթուղային, այլև այլ լոգիստիկ կապեր։ Նրա խոսքով՝ հայտնի է, որ Արաքսի ուղղությամբ նախատեսվում է օգտագործել խորհրդային շրջանում գոյություն ունեցած երկաթուղային հատվածը, սակայն «TRIPP»-ը միայն դրանով չի սահմանափակվում։
Թումասյանը նշեց, որ Հայաստանի վարչապետի՝ Ռուսաստանին դիմելը երկաթուղու վերականգնման հարցով պայմանավորված է նրանով, որ Հարավկովկասյան երկաթուղին պատկանում է ռուսական երկաթուղուն։ Նա ընդգծեց, որ այդ ակտիվների հանձնումը Ռուսաստանին տեղի է ունեցել ավելի վաղ, և դա Նիկոլ Փաշինյանի որոշումը չէ՝ այն բնութագրելով որպես հայկական պետության համար բացասական իրադարձություն։ Սակայն, ըստ նրա, քանի դեռ պայմանագիրը գործում է մինչև 2028 թվականը, Հայաստանը փաստացի ստիպված է դիմել ռուսական կողմին՝ Ղազախ-Իջևան և Երասխի ուղղություններով երկաթուղիների վերականգնման հարցում, ինչպես նաև հնարավոր է նույն տրամաբանությամբ քննարկվի Կարս-Գյումրի ուղղությունը։
Միջազգայնագետը դիտարկեց, որ այդ վերականգնումները կարևոր են, քանի որ Վրաստանի տարածքով բեռնափոխադրումները լուրջ խնդիրների են բախվում։ Նա ասաց, որ Ադրբեջան-Հայաստան ուղիղ կապի վերականգնման հարցը ակտիվորեն քննարկվում է նաև ադրբեջանական իշխանամետ մամուլում։ Նրա գնահատմամբ՝ Վրաստանի տարածքով բեռնափոխադրումների խնդիրները հատկապես ակնհայտ դարձան վառելիքի մատակարարումների համատեքստում։
Անդրադառնալով հարցին, թե արդյոք Հայաստանը պետք է մտածի Հարավկովկասյան երկաթուղուց ազատագրվելու մասին, Թումասյանը նշեց, որ կառավարությունը, հավանաբար, կընտրի Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները չսրելու ճանապարհը և կսպասի մինչև 2028 թվականը, երբ պայմանագիրը կավարտվի։ Սակայն նա ընդգծեց, որ եթե ռուսական կողմը չարձագանքի Հայաստանի պահանջներին, երկաթուղու պետականացման հարցը կարող է օրակարգ գալ ավելի շուտ։
Նա հիշեցրեց, որ ռուսական կողմը շահագրգռված է մասնակցել «TRIPP»-ին և չի ցանկանում, որ այդ ծրագրի վերահսկողությունը լինի Հայաստանի և ԱՄՆ-ի համագործակցության շրջանակում՝ առանց Ռուսաստանի։ Թումասյանի խոսքով՝ Ռուսաստանը ձգտում է վերահսկել այդ լոգիստիկ կապերը՝ իր առևտրային շահերի համար Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Կենտրոնական Ասիայի ուղղությամբ։
Խոսելով Վրաստանի հնարավոր խոչընդոտների մասին՝ միջազգայնագետը նշեց, որ բեռնատարների համար խոչընդոտներ վաղուց գոյություն ունեն ինչպես հայկական, այնպես էլ ադրբեջանական կողմի համար։ Նա ասաց, որ Վրաստանը ժամանակավորապես թույլատրել է վառելիքի մատակարարումը Հայաստան, սակայն հրաժարվում է առաջարկել կայուն և մրցունակ սակագներ երկարաժամկետ կտրվածքով։ Թումասյանը նշեց, որ ադրբեջանական աղբյուրների համաձայն՝ Վրաստանը դեպի Հայաստան բեռնափոխադրումների համար պահանջում է զգալիորեն բարձր սակագներ, ինչը ոչ մրցունակ վիճակ է ստեղծում հայկական շուկայի համար։
Նրա գնահատմամբ՝ այդ քաղաքականության նպատակը ռուսական բենզինի մենաշնորհի պահպանումն է Հայաստանի շուկայում։ Նա ընդգծեց, որ Ադրբեջանի վրա կախվածություն ձևավորելը ազգային անվտանգության խնդիր է, սակայն միևնույն ժամանակ Ռուսաստանի մենաշնորհի նվազեցումը կարող է օգտակար լինել Հայաստանի համար։
Անդրադառնալով հայ հասարակության զգայուն վերաբերմունքին Ադրբեջանի հետ առևտրի հարցում՝ Թումասյանը նշեց, որ զոհերը միշտ երկկողմանի են, և Հայաստանը չպետք է մշտապես իրեն ներկայացնի միայն զոհի դիրքում։ Նրա խոսքով՝ խաղաղության քաղաքականությունը նպաստել է նրան, որ վերջին շրջանում սահմանին զոհեր չեն գրանցվել, և դա արդեն արդյունք է տնտեսության փոխկապակցվածության ձևավորման։ Երբ տնտեսական կապերը զարգանում են, թշնամական մթնոլորտը հասարակությունների ներսում սկսում է մեղմանալ, ինչը ձեռնտու է Հայաստանին։ Սակայն նա ընդգծեց, որ այդ գործընթացը չպետք է վերածվի Ադրբեջանի վրա կախվածության և չպետք է սպառնա Հայաստանի պետական անվտանգությանը։
Խոսելով խաղաղության և պատերազմի հարաբերակցության մասին՝ Թումասյանը նշեց, որ տնտեսական կապերը չեն բացառում պատերազմը, սակայն փոխադարձ կախվածությունները նվազեցնում են դրա հավանականությունը։ Նա ընդգծեց, որ խաղաղության օրակարգը պետք է զուգահեռ զարգանա պաշտպանողական հնարավորությունների ամրապնդման հետ, այդ թվում՝ ուժեղ բանակի և անվտանգային համակարգի ձևավորման միջոցով։
Անդրադառնալով ԱՄՆ քաղաքականությանը՝ միջազգայնագետը նշեց, որ դեսպանների փոփոխությունը, Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի ձևավորման համատեքստում, կարող է դրական ազդեցություն ունենալ հայ-ամերիկյան հարաբերությունների վրա։ Նրա խոսքով՝ նոր դեսպանը լիարժեքորեն կկատարի Թրամփի վարչակազմի օրակարգը, և դա խնդիրներ չի ստեղծի Հայաստանի համար։
Խոսելով եկեղեցական թեմաների մասին՝ Թումասյանը իրատեսական համարեց այն վարկածը, որ որոշ շրջանակներ կարող են փորձել Մայր Աթոռի շուրջ այլընտրանքային կենտրոն ձևավորել։ Նա նշեց, որ ազգային անվտանգության ծառայությունը պետք է թույլ չտա նման զարգացումներ և կանխի եկեղեցու պառակտման վտանգը։ Լյուստրացիայի գործընթացը Հայաստանում մեկնարկել է, և ԱԱԾ-ի հրապարակած փաստաթուղթը դրա առաջին նախադեպերից է։ Թումասյանը ասաց, որ այն փաստը, որ փաստաթուղթը հայերեն է, բնական է խորհրդային ժամանակաշրջանի համար, երբ հանրապետություններում գործածվում էին տեղական լեզուները։
Միջազգայնագետը կարծում է, որ ԱԱԾ-ն աստիճանաբար ձևավորվում է որպես իրական ազգային կառույց, որը ծառայում է բացառապես Հայաստանի Հանրապետությանը։ Նրա խոսքով՝ անվտանգային համակարգի հեղինակությունը պետք է ամրապնդվի, որպեսզի քաղաքացիները վստահեն պետությանը, հատկապես ապագա բաց սահմանների պայմաններում։
Ամփոփելով՝ Գեորգի Թումասյանը նշեց, որ եկեղեցու ազատագրման և պետական ինստիտուտների ամրապնդման գործընթացները ինքնիշխան Հայաստանի ձևավորման անբաժան մաս են, և այդ ճանապարհին այլընտրանք պարզապես չկա։
Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝