Հարցազրույց Ռուբեն Բաբա­յա­նի Հետ

Կանեփ ենք ցանում, բայց ցանկա­նում ենք,որ վարդ աճի։

Մեր Ուղին‑ը զրուցել է ռեժի­սոր, Երև­ա­նի պետա­կան տիկնի­կա­յին թատրո­նի գեղարվեստա­կան ղեկա­վար  Ռուբեն Բաբա­յա­նի հետ

Ընդհա­նուր առմամբ ի՞նչ կասեք մեր մտա­վո­րա­կա­նության, նրա վիճա­կի, պասի­վության մասին:

Ես այդ բառը չեմ սիրում, նախկի­նից, խորհրդա­յին շրջա­նից եկող բառ է: Կարծում եմ մտա­վո­րա­կա­նը եզա­կի է լինում ու ամեն սեփա­կան կարծիքն ունե­ցողն էլ մտա­վո­րա­կան է ու նայած թե ով ինչքան է հաշվի նստում դրա հետ: Կարև­որ է ‚որ անկեղծ լինենք մեր խղճի, ժողովրդի առաջ, ծափ չակնկա­լել, պատրաստ լինել չհասկացված լինե­լու, իսկ պասի­վության հիմքում, կարծում եմ, վախն է:

Այսինքն կարե­լի է ասել, որ այն մարդիկ, ում  կարծի­քը հետա­քիր է հասա­րա­կությա­նը, չեղավ հենց վախի՞ց:

Գիտեք ամե­նա­մեծ վախը հասա­րա­կության կարծիքն է։

Վախե­նում են հասարակությունի՞ց:

Այո, շատ հաճախ հենց հասա­րա­կա­կան կարծի­քից են վախե­նում ‚դատա­պարտվե­լուց, պիտա­կա­վորվե­լուց, ոչ ոք չի ուզում թիրախ դառնալ: Մենք հաճա­խա­կի արվեստա­գե­տին ու մտա­վո­րա­կա­նին նույնացնում ենք, իսկ դա այդպես չէ, բազմա­թիվ բժիշկներ, ուսուցիչներ  կան ‚որ մտա­վո­րա­կան են, և արվեստա­գետ կա, որ կարող է մտա­վո­րա­կան չլի­նել: Ամեն մեկը մտա­վո­րա­կան չէ և չի կարող լինել:

Դուք ավագ սերնդից եք ու մտա­վո­րա­կաննե­րի նաև ավագ սերնդին եք ծանոթ, հիշում եք: Առաջ էլ էին վախենո՞ւմ հասա­րա­կա­կան կարծի­քից:

Առաջնե­րում հասա­րա­կա­կան կարծի­քը հաշվի չէին առնում, չկար ինտերնետ, լայն քննարկումներ: Ավե­լի շատ վախ կար պետության հանդեպ, մարդկանց դատում էին որպես այլա­խոհ, ուղարկում էին բանտ, հոգե­բուժա­րան: 
Այս ամե­նը յուրա­քանչյուր դեպքում առանձին մոտե­ցում է պահանջում, ամեն մտա­վո­րա­կան պիտի իր անունից խոսի ու իր առաջ նաև պատասխա­նա­տու լինի: 

Իսկ գուցե հասա­րա­կությունը սխալ մարդկանց է ընտել որպես հասա­րա­կա­կան ֆիգուրա, գուցե հասա­րա­կությունը սխալ մարդկանցից է կարծիք սպա­սում ու դրա համար էլ ստա­նում է լռություն կամ ոչ այն ինչ իրեն պետք է:

Չէմ կարծում ‚որ կա սխալ ու ճիշտ մարդ, բայց, այո՛, հասա­րա­կությունը կարող է և սխալ էլ լինի ու դա տարածված բան է, էնպես չի ‚որ հասա­րա­կությունը միշտ համա­ձայն է ինքն իր հետ կամ մեծա­մասնությունը միշտ ճիշտ է: Կարծում եմ կա մի ընդհա­նուր հիվանդություն, որ մենք հաճա­խա­կի դիմում ենք լիքը բանե­րի, առանց հետև­անքի մասին մտա­ծե­լու։ Մտա­վո­րա­կա­նը պետք  նաև այդ հետև­անքը նկա­րագրի, հումա­նիստա­կան առումով: Հենց Աստվա­ծաշնչում ասվում է, որ  «լավա­գույն ցանկությունե­րով կառուցված է դժոխքի ճանա­պարհը»: Հաճախ  արդյունքից հետո  արդա­րա­նում ենք , թե լավն էինք ուզում: Պիտի ռեալ հասկա­նանք, թե ինչ ենք ուզում: Մտա­վո­րա­կա­նի առա­ջին խնդի­րը վնաս չտալն է: Բժշկի պես: Հասա­րա­կությունն ինքն է ընտրում ում լսի ում՝ ոչ:  Հաճախ դուրե­կան գեղե­ցիկ բառեր ենք լսում, խուսա­փում ենք ճշմարտությունց, որը դառն է, իսկ ճշմարտություն ասո­ղը պիտա­կա­վորվում է։ Երևի հարցն այն է, ոչ թե ինչպի­սին են մտա­վո­րա­կաննե­րը, այլ  ինչպի­սինն է հենց ինքը՝ հասա­րա­կությունը՝ մշա­կութա­յին է, պետա­կա­նա­մետ է:

Դուք վերջերս այցե­լել էիք Արցախ:  Ո՞րն էր հիմնա­կան առա­քե­լությունը, որովհետև շատե­րը չեն գնում, ասում են անե­լու բան չկա, կեսը ռուսնե­րինն է, կեսը՝ թուրքե­րի­նը:

Սկսեմ վերջից: Անե­լու բան միշտ կա, քանի ապրում են հայե­րը, որոնք պաշտպա­նության կարիք ունեն, ու ոչ միայն զենքով այլև մշա­կութա­յին առումով: Անե­լու գործ ունեն բոլո­րը: Հայա­պահպա­նության հարց կա, երե­խա­ներ կան, որ կարիք ունեն նորմալ մանկություն ունե­նա­լու:
Գնա­ցել ենք «սահմա­նը‘ կենտրոն, թիկունքը‘ մշա­կույթ» ԿԳՄՍ նախա­րա­րության ծրագրով։ Հայաստա­նի տարբեր մարզե­րով ենք անցել, հետո դեկտեմբե­րին՝ Արցախ: Խաղա­ցինք ներկա­յա­ցումներ Մարտա­կերտում, Մարտունիում, Ստե­փա­նա­կերտում, վարպե­տության դասեր ենք տվել, տիկնիկ պատրաստել: Նպա­տակ ունենք,  որ երե­խա­ներն էլ ստեղծա­գործող դառնան ու առանց մեզ էլ սեփա­կան ուժե­րով կարո­ղա­նան խաղալ ներկա­յա­ցումներ: Մարդիկ էլ, մենք էլ շատ էինք ոգև­որված: Ստե­փա­նա­կերտում երկու ներկա­յա­ցում ենք խաղա­ցել, դիտողներն էլ Հադրութից ու Շուշիից  երե­խա­ներ : Հույս ու ժպիտ էր հայտնվում: Հուսով ենք, որ շարունա­կություն կլի­նի ու էլի կգնանք:

Այսինքն մարդիկ էլ են դրա­կան մոտե­նում, ոգև­որված են , մշա­կութա­յին երև­ույթնե­րից, որ իրենց չեն մոռա­նում:

Իհարկե թատրո­նը սերտ նշա­նա­կություն ունի: Պատե­րազմի ժամա­նակ էլ կամա­վո­րա­կան մեծ շարժում էր սկսվել: Բարե­գործա­կան աշխա­տանքներ: Մոտ 17 հազար ընտա­նիք օգտվել են դրա­նից: Մեր համար էլ իրենց համար էլ լավ էր, մեծ բան էր: Հիա­ցած էի աշխա­տող երի­տա­սարդնե­րով: Մինչև պատե­րազմն էլ ենք Արցա­խում խաղա­ցել, նաև զորա­մա­սե­րում: Կյանքը պետք է շարունակվի ու մշա­կույթի գործիչներն էլ պիտի չհուսա­հատվեն:

Այո՛, մենք հենց դա նկա­տի ունենք երբ ասում են մտա­վո­րա­կա­նություն:

Այո՛, մեր գործը լույս տալն է, իրա­վունք չունենք հուսա­հատվե­լու: Ժամա­նա­կը վատն է, ծանր վիճակ է, ես չեմ սիրում  մեծ բաներ խոսել, բայց հայրե­նի­քը՝ մեր մայրը հիվանդ է , ում պետք բուժել, կարե­լի է վերքին աղ լցնել,  բայց պետք է վերքին բուժում տանք, դա արվեստա­գե­տի պարտքն է: Հակա­ռակ դեպքում  մեր գոյությունն էլ անի­մաստ է: Դա ապրե­լու պատճառ է տալիս, հուսանք շարունա­կա­կան կլի­նի:

Պարոն Բաբաբյան, հավա­նա­բար վերջին շրջա­նում լսած կլի­նեք հայ-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րի մասին, հատկա­պես թեր ու դեմ կարծիքներ: Ոմանք ասում են, որ հարա­բե­րություններ հնա­րա­վոր չեն, ոմանք էլ, որ այդ հարա­բե­րություննե­րը երբեք էլ չեն դադա­րել: Դուք ի՞նչ եք կարծում, ինչպես պիտի ընթա­նա այդ հարա­բե­րություն ասվա­ծը, ինչ տրա­մա­բա­նությամբ: Հատկա­պես, որ պատե­րազմը սրել է այս հարցը: Ի՞նչ կատե­գո­րիա­յի հարա­բե­րություննե­րի մասին է խոսքը:

Իմ համար ամե­նա­կարև­ո­րը այն է, թե ինչ ենք մենք ուզում: Մենք ուզո՞ւմ ենք, որ լինի հայ պետություն իր ամեն ինչով, իր արժա­նի դիրքով աշխա­հում ու տարա­ծաշրջա­նում: Միակ ժողո­վուրդը չենք ‚որ պռոբլեմ ունենք: Ու եթե իսկա­պես ուզում ենք, որ մեր ժողո­վուրդն ապրի, անկեղծ է պետք լինենք, մենք չենք որո­շում ժողովրդի կյանքը ընդա­մե­նը 50 ‑60 տարով, իսկ սփյուռքը թուլա­ցած է, մենք պիտի այստեղ ապրենք ու նորմալ արժա­նա­պա­տիվ ձևով: Մեր սխա­լը եղել է այն, որ մենք ոչ թե ժամա­նա­կա­կից պետություն ենք կառուցել այլ ազգա­յին գաղութ:

Ազգա­յին գաղութ Հայաստա­նում:

Այո՛, պարզա­պես ավե­լի մեծ գաղութ: Այստեղ միայն երգ պար ու խոհա­նոց ենք զարգացրել: Իսկ պետությունն ու գաղութը տարբեր բաներ են: Եթե կառուցում ես պետություն, եթե ունես պետություն կառուցե­լու փառք ուրեմն չի կարե­լի անտե­սել աշխարհը: Դրա ոչ ուժը ունենք,  ոչ էլ կարող ենք: Եթե արհա­մարհում ես, ուրեմն գաղութ ես փնտրում: 

Մենք պետք է ամբողջա­պես հասկա­նանք պետություն ասվա­ծի իմաստը և հասկա­նանք, որ պետությունը սառը մեքե­նա է ոչ թե միայն էմո­ցիո­նալ պահվածք:

Այո՛, մենք խոսում ենք մտա­վո­րա­կա­նության դերի մասին,  երևի թե ամե­նա­մեծ սխա­լը, որ գործել ենք, այն է, որ 30 տարվա ընթացքում չենք  փորձել ասել , թե ինչ է պետությունը: Գաղութա­յին սկբունքի մեջ ենք տեղա­փո­խել: Իսկ պետությունն ավե­լի սթափ որո­շում է պահանջում մեծ դիվա­նա­գի­տություն, լայնա­խո­հություն: Ինչքան էլ որ տուժած լինենք, պիտի սթափ լինենք: Ամեն ինչ անում ենք հանուն պետության ու ազգա­յին ինքնությունը կարող է պահպա­նել միայն պետությունը: Ուրիշ մեխա­նիզմ չկա:

Ձեր խոսքում նշե­ցիք, որ սփյուռքը գնա­լով ձուլվում է: Դա պետք է նորմա՞լ համա­րել, ասինքն հասկա­նալ, որ տվյալ ժողովրդի  որևէ հատված երկար ժամա­նակ  մեկ այլ տեղ ապրե­լով ի վերջո կրե­լու է տվյալ տարածքի մշա­կույթը:  Մենք շատ ցավա­գին ենք համա­րում դա, ուզում ենք , որ սփյուռքը մնա դասագրքում նկա­րագրվա­ծի նման:

Կյանքը շարունակվում է, սահմաններ ասվածնե­րը, հատկա­պես զարգա­ցած երկրնե­րում, վերա­նում են: Նույն կերպ ինչ անցյա­լում անհնար է, կյանքը առաջ է գնում, ժամա­նա­կը չի կանգնում, երբ փորձում ես ժամա­նա­կը կանգնեցնել նա քեզ դուրս է շպրտում: Ժամա­նա­կի զարկե­րակն է գտնել պետք, պետք է զարգացնել պետությունլ Մնա­ցած ամեն ինչը ֆոլկլո­րա­յին մակարդա­կում է:

Իսկ վտանգ չկա՞ որ սփյուռքն այլևս  չի անհանգստա­նա Հայաստա­նի մասին այնպես, ինչպես պետք է, որ կկտրվի Հայաստա­նից:

Սա շատ կարև­որ հարց է, Հայաստա­նը պիտի հետաքրքիր լինի սփյուռքին:

Տնտե­սության ու մշա­կութա­յին առումով:

Այո, այո, և՛ տնտե­սա­պես, և՛ մշա­կութա­յին առումով: Պետք է այնքան հզո­րա­նանք ‚որ սփյուռքի շահե­րը պաշտպա­նենք: Բնա­կան գործընթաց է, դրա դեմ հնա­րա­վոր չէ կանգնել ‚բայց կարե­լի է ավե­լի փափուկ անել դա էնպես ‚որ ցավա­լի խնդի­րե­րից խուսա­փենք, որ կապը չկտրվի; Մտա­ծո­ղությունը պիտի լինի հայաստա­նա­կենտրոն, նաև սփյուռքի համար: Օգնե­լով Հայաստա­նին օգնում ես ինքդ քեզ:

Մեզ մոտ դա բացա­կա­յում է, մանա­վանդ, որ սփյուռք ասե­լով, մենք ավե­լի շատ պատկե­րացրել ենք ուղարկվող գումարնե­րը:

Այո՛, չարչիա­կան մոտե­ցում է եղել, շատ են խաբել, փող ուզել չեն թողել, որ սփյուռքա­հա­յը աշխա­տի: Սփյուռքը կթու կով չէ : Միակ իրա­կան խնդի­րը Հայաստան երկի­րը կառուցելն է:  Այն երկրնե­րը, որ պետության փոխա­րեն ազգա­յին գաղութ են սարքում ի վերջո գաղութ էլ մնում են ուրի­շի կազմում:

Եթե խոսենք ներքին դրությունից: Ընդդի­մություն-իշխա­նություն հարա­բե­րություննե­րում խայտա­ռակ վիճակ է,  միմյանց չեն լսում, միմյանց հետ չեն խոսում: Այս վիճա­կի մասին ի՞նչ կասեք: Էսպես ո՞ւր ենք գնում:

Կարծում եմ մենք շատ պարզունակ ենք հասկա­նում իշխա­նություն, ընդդի­մություն ասվա­ծը ու համա­րում ենք , որ եթե համա­ձայն  չենք, ապա պետք է ատենք: Երբ պետություն ես կառուցում, բոլո­րը համա­ձայն չպի­տի լինին, ուղղա­կի պետք է հասա­կա­նանք կարծիք ասվա­ծը: Ժողո­վուրդը մի ընտա­նիք է ‚ու կարող են տարբեր կարծիքներ լինել, բայց պետք է նաև հասկա­նանք դրա էությունը: Ես չեմ կարող երջա­նիկ լինել եթե դուք դժբախտ եք:

Այսինքն կարող ենք ասել, որ կրկին կարև­ո­րորվում է պետության, ընդհանրության, միասնության հարցը:

Այո, որ հարցին էլ որ նայենք, կարև­որ է պետությունը: Նորմալ չի , որ քաղա­քա­կան նպա­տակնե­րի համար վնա­սում ենք պետությա­նը:

Ընդունված է այսօր ամեն ինչում քաղա­քա­կան դիվի­դենտ փնտրել ու դնել, չէ՞ որ դա վնա­սում նաև պետությա­նը:

Կարծում եմ, որ կա մեծ թերություն, որ մեր կյանքը ավե­լի շատ քաղա­քա­կա­նացված է: Մեկ էլ կտեսնես ասում են, թե այսինչ մարդը էսինչա­կան է կամ էնինչա­կան ու դա վիրա­վո­րա­կան պիտի լինի նորմալ մարդու համար: Դա նշա­նա­կում է չունե­նալ սեփա­կան ես‑ը:

Քաղա­քա­կա­նությամբ պետք է զբաղվել 4–5տարին մեկ: Քաղա­քա­կա­նությունը բաժա­նում է մարդկանց, իսկ մենք ցավոք սրտի ոչ թե փնտրում ենք այն, ինչ  մեզ միա­վո­րում է, այլ  թե ինչն է բաժա­նում: Մեզ միա­վո­րող կամուրջնե­րը շատ են ‚պետք չէ պայթեցնել այդ ամե­նը: Մեր վերա­բերմունքը մեր ներսում անդրա­դառնում է նաև արտա­քին հարցե­րում, եթե իրար հետ չենք կարո­ղա­նում նորմալ խոսել, երբևէ չենք խոսի ուրի­շի հետ: Չհա­մա­ձայնվե­լը դեռ պատճառ չէ վիրա­վո­րե­լու համար:

Մենք հասկա­ցանք, որ պետա­կա­նա­կենտրո­նությունն է հիմնա­կան հարցը: Ու հիմա որպես այլընտրանք, մենք կարո՞ղ ենք  նոր քաղա­քա­կա­նություն, նոր մտա­վո­րություն ունե­նալ, 3‑րդ ուղի, այսպես ասած ազգա­յին նոր կոնսո­լի­դա­ցիա: Հնարավո՞ր է մոտ ժամա­նակնե­րում ազգա­յին համե­րաշխության գալ, թե առայժմ շատ դժվար կլի­նի:

Ես գուշակ չեմ, դժվա­րա­նում եմ ասել, կարծում եմ ‚որ մի բան կա մեր մեջ , որ մեզ խանգա­րում է այդ նոր ուղին ընտրել: Մենք ամբողջ տարի­նե­րի ընթացքում կանեփ ենք ցանում ու  զարմա­նում ենք, որ վարդ չի աճում, ինչ ասես մտա­ծում  ենք, փոխում ենք այգե­պա­նին, բայց ուզում ենք կանե­փից վարդ ստա­նալ: Գուցե հրաժարվե՞նք կանեփ ցանե­լուց: Ինչ էլ անենք մեկ է կանե­փից վարդ չի դառնա: Վարդ պիտի ցանենք:

Պիտի հասկա­նանք մեր հիմնա­կան նպա­տա­կը:

Այո , մենք պիտի հասկա­նանք ‚թե ինչ ենք ուզում: Մի ժամա­նակ բոլո­րը խորհրդա­յին իշխա­նությանն էին գովում, բայց այն  ժամա­նակ ամեն ինչ ռուսա­կան էր, քիչ-քիչ վերա­նում էինք որպես ազգ, չէին ընկա­լում, որ կարող ենք պետություն դառնալ, իսկ դրա համար էլի­տա է պետք իսկ էլի­տան ազգա­յին մտա­ծող պիտի ունե­նա: Արտա­սահմա­նում բազմա­թիվ թատրոններ ազգա­յին են կոչվում, իրենց մոտ ազգա­յինն ու պետա­կա­նը նույնն են:

Իսկ մեզ մոտ պետությունն ու ազգա­յի­նը տարբեր են: մենք ամեն ինչ դիտարկում ենք կիսատ-պռատ: Ցանկա­ցած միջազգա­յին երև­ույթին առնչվե­լիս մենք այն համա­րում ենք միանգա­մից ազգա­յին դավաճանություն,մինչդեռ մենք ունենք պետություն, որն էլ պիտի կարգա­վո­րի այդ ամե­նը:

Ինչպես ժողո­վուրդն է ասում՝ շոյիր շան գլուխն այնքան ժամա­նակ մինչև դնչկա­լը պատրաստ լինի: