Երկար Ճանա­պարհի Սկիզբը Բարդ Է

Հայաստա­նին անհրա­ժեշտ են մասնա­գետներ, որոնք կօգնեն տեղա­կան արտադրողնե­րին հարմա­րեցնել իրենց արտադրանքը եվրո­պա­կան պահանջնե­րին, ներառյալ որա­կի ստանդարտնե­րը, սպա­ռո­ղա­կան նախա­սի­րություննե­րը և շուկա­յի առանձնա­հատկություննե­րը։ 

Հայկազ Ֆանյան

Պետրոս Ղազարյա­նը զրուցել է ACSES վերլուծա­կան կենտրո­նի տնօ­րեն Հայկազ Ֆանյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվել են Հայաստա­նի տնտե­սա­կան զարգացման նոր հեռանկարնե­րը և Եվրո­պա­կան միության հետ առևտրա­յին կապե­րի ընդլայնման հնա­րա­վո­րություննե­րը։ Փորձա­գետ Հայկազ Ֆանյա­նը ներկա­յացնում է, թե ինչպես կարող են եվրո­պա­կան ֆինանսա­կան աջակցությունն ու մաքսա­յին արտո­նություննե­րը հակակշռել ռուսա­կան շուկա­յի սահմա­նա­փա­կումնե­րից բխող վնասնե­րը։ Հիմնա­կան շեշտադրումը կատարվում է արտա­հանման գործա­կա­լության հիմնման և տեղա­կան արտադրանքի որա­կա­կան չափա­նիշնե­րի բարե­լավման վրա, ինչը թույլ կտա հայ տնտեսվա­րողնե­րին ինտեգրվել միջազգա­յին շուկա­նե­րին: Զրույցի նպա­տակն է ուրվագծել այն ինստի­տուցիո­նալ և լոգիստիկ վերա­փո­խումնե­րը, որոնք անհրա­ժեշտ են հայկա­կան բիզնե­սի համար՝ անցում կատա­րե­լու պարզունակ մոդելնե­րից դեպի մրցունակ և դիվերսիֆի­կացված տնտե­սություն։

Հայկազ Ֆանյա­նը նշեց, որ Եվրո­պա­կան հանձնա­ժո­ղո­վի նախա­գահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայե­նի այցն առա­ջին հերթին քաղա­քա­կան նշա­նա­կություն ունի։ Նրա խոսքով՝ այցը նպա­տակ ուներ ցույց տալու Եվրո­պա­կան միության շարունա­կա­կան աջակցությունը Հայաստա­նին, հատկա­պես այն պայմաննե­րում, երբ Ռուսաստա­նը սահմա­նա­փա­կումներ է կիրա­ռել Հայաստա­նից արտա­հանվող մի շարք արագ փչա­ցող գյուղատնտե­սա­կան ապրանքնե­րի նկատմամբ։ Միա­ժա­մա­նակ, ըստ նրա, այցը նաև ֆինանսա­կան աջակցության մասին տեղե­կատվություն փոխանցե­լու նպա­տակ ուներ, և այդ առումով այն գնա­հա­տում է դրա­կան։

Հայկազ Ֆանյա­նը անդրա­դարձավ նաև Եվրո­պա­կան միության կողմից առա­ջարկվող մաքսա­յին արտո­նություննե­րին՝ նշե­լով, որ խոսքը, այսպես կոչված, ինքնա­վար առևտրա­յին միջո­ցա­ռումնե­րի մասին է։ Նա հիշեցրեց, որ նման մեխա­նիզմ նախկի­նում կիրառվել էր նաև Մոլդո­վա­յի նկատմամբ, երբ Ռուսաստա­նը սահմա­նա­փա­կել էր մոլդո­վա­կան գինու և կոնյա­կի ներմուծումը։ Նրա կարծի­քով՝ այն հանգա­մանքը, որ հայկա­կան ապրանքնե­րի շուրջ 80 տոկո­սի համար մաքսա­տուրքե­րը կվե­րացվեն, լավ հնա­րա­վո­րություն է, սակայն խնդի­րը միայն մաքսա­տուրքե­րը չեն։ Ֆանյա­նը կարծում է, որ հայկա­կան արտադրողնե­րը դեռևս երկար ճանա­պարհ ունեն անցնե­լու, որպեսզի իրենց արտադրանքը կարո­ղա­նա ամուր դիրք զբա­ղեցնել եվրո­պա­կան շուկա­յում։

Հաջո­ղության համար անհրա­ժեշտ է համա­տեղ աշխա­տանք թե՛ կառա­վա­րության, թե՛ տնտեսվա­րողնե­րի կողմից։ Կառա­վա­րությունը կարող է աջակցել արտա­հանման գործընթացնե­րին, սակայն չի կարող փոխա­րի­նել մասնա­վոր հատվա­ծին։ Տնտեսվա­րողնե­րը, ըստ նրա, պետք է նախա­ձեռնող լինեն, ուսումնա­սի­րեն ոչ միայն Եվրո­պա­կան միության, այլև այլ շուկա­նե­րի հնա­րա­վո­րություննե­րը։ Ֆանյա­նը հավե­լեց, որ Ռուսաստա­նի շուկա­յին հակադրե­լով միայն եվրո­պա­կան շուկան՝ Հայաստա­նը անտե­սում է բազմա­թիվ այլ ուղղություններ, որոնք ևս կարող են կարև­որ լինել արտա­հանման դիվերսիֆի­կացման համար։

Հայկազ Ֆանյա­նը նաև դրա­կան գնա­հա­տեց կառա­վա­րության արագ արձա­գանքը ռուսա­կան սահմա­նա­փա­կումնե­րին։ Նրա խոսքով՝ մայի­սի վերջից և հունի­սի սկզբից իրա­կա­նացված քայլե­րը, ինչպես նաև հետա­գա որո­շումնե­րը, ճգնա­ժա­մա­յին կառա­վարման տեսանկյունից ողջունե­լի էին։

Ֆանյա­նը կարև­ո­րեց նաև այն փաստը, որ Հայաստան են գալու փորձա­գետներ, որոնք պետք է աջակցեն արտադրանքի որա­կի, շուկա­յի ուսումնա­սի­րության և մարքե­թինգի հարցե­րում։ Նա նշեց, որ Հայաստա­նին անհրա­ժեշտ են մասնա­գետներ, որոնք կօգնեն տեղա­կան արտադրողնե­րին հարմա­րեցնել իրենց արտադրանքը եվրո­պա­կան պահանջնե­րին, ներառյալ որա­կի ստանդարտնե­րը, սպա­ռո­ղա­կան նախա­սի­րություննե­րը և շուկա­յի առանձնա­հատկություննե­րը։ Ֆանյա­նը կարծում է, որ այս գործընթա­ցը ժամա­նա­կա­տար է, և անի­րա­տե­սա­կան կլի­նի ակնկա­լել, թե մեկ-երկու տարվա ընթացքում հնա­րա­վոր կլի­նի ամբողջությամբ փոխա­րի­նել ռուսա­կան շուկան այլ ուղղություննե­րով։ Սակայն, նրա գնա­հատմամբ, սա երկար ճանա­պարհի կարև­որ սկիզբն է։

Ֆանյա­նը նաև դիտարկեց, որ հաճախ Հայաստա­նում չափա­զանց բարդ պատկե­րա­ցումներ կան Եվրո­պա­կան միության պահանջնե­րի վերա­բերյալ։ Նրա խոսքով՝ իրա­կա­նում ԵԱՏՄ և ԵՄ ստանդարտնե­րի միջև տարբե­րություններն այնքան էլ մեծ չեն, որքան ընդունված է կարծել։ Միևնույն ժամա­նակ նա շեշտեց, որ խնդիրն այն է, որ ԵԱՏՄ տարածքում գործող որա­կի պահանջնե­րը հաճախ ամբողջությամբ չեն պահպանվում։ Սակայն ամե­նա­կարև­որ մարտահրա­վե­րը, ըստ նրա, վաճառքի կազմա­կերպման և շուկա­յի հասա­նե­լիության հարցերն են։

Հայկազ Ֆանյա­նը բացատրեց, որ ներկա­յումսհայկա­կան գյուղմթերքի արտա­հանման զգա­լի մասը կազմա­կերպվում է փոքր անհատ արտա­հա­նողնե­րի կողմից, որոնք ապրանքը հավա­քում են գյուղե­րից և տեղա­փո­խում Ռուսաստա­նի շուկա­ներ։ Նրա կարծի­քով՝ այս մոդե­լը չի կարող արդյունա­վետ գործել Եվրո­պա­յում, որտեղ անհրա­ժեշտ են մեծա­ծա­վալ արտա­հա­նողներ, միջազգա­յին վաճառքի ցանցեր, ժամա­նա­կա­կից լոգիստիկ համա­կարգեր և մասնա­գի­տա­կան վաճառքի կազմա­կերպում։ Նա կարծում է, որ անհրա­ժեշտ է ներգրա­վել միջազգա­յին ընկե­րություններ, որոնք արդեն ունեն եվրո­պա­կան շուկա­նե­րում վաճառքի կայա­ցած կապուղի­ներ և կարող են Հայաստա­նը դարձնել մատա­կա­րարման աղբյուր։

Հայկազ Ֆանյա­նը անդրա­դարձավ նաև Եվրո­պա­կան միության ֆինանսա­կան աջակցության փաթե­թին՝ նշե­լով, որ դրա ամե­նա­կարև­որ բաղադրիչնե­րից մեկն արտա­հանման գործա­կա­լության ստեղծման համար նախա­տեսված շուրջ 18,5 միլիոն եվրոն է։ Նրա խոսքով՝ հենց նման ինստի­տուտն է անհրա­ժեշտ Հայաստա­նի արտա­հանման ռազմա­վա­րության իրա­կա­նացման համար։ Ֆանյա­նը հիշեցրեց, որ ինքը նույնպես մասնակցել է արտա­հանման ռազմա­վա­րության մշակմա­նը և համոզված է, որ առանց նման գործա­կա­լության հնա­րա­վոր չէ համա­կարգված կերպով զարգացնել արտա­հանման ներուժը։ Նա ընդգծեց, որ գործա­կա­լությունը պետք է աջակցի արտա­հա­նողնե­րին խորհրդատվությամբ, շուկա­նե­րի ուսումնա­սի­րությամբ, որա­կի ստանդարտնե­րի ապա­հովմամբ և նոր գործընկերնե­րի որոնմամբ։ Թեև դրա արդյունքնե­րը կարճա­ժամկետ չեն լինի, սակայն, ըստ նրա, խոսքը երկա­րա­ժամկետ ինստի­տուցիո­նալ ներդրման մասին է։

Անդրա­դառնա­լով Ռուսաստա­նի սահմա­նա­փա­կումնե­րի տնտե­սա­կան ազդե­ցությա­նը՝ Հայկազ Ֆանյա­նը ներկա­յացրեց իրենց ուսումնա­սի­րության արդյունքնե­րը։ Նա նշեց, որ եթե սահմա­նա­փա­կումնե­րը պահպանվեն մինչև տարվա վերջ, ապա առա­վե­լա­գույն հնա­րա­վոր ուղղա­կի վնա­սը կարող է կազմել շուրջ 260 միլիոն դոլար, իսկ տարանցման սահմա­նա­փա­կումնե­րից ևս մոտ 3 միլիոն դոլա­րի կորուստ է հնա­րա­վոր։ Սակայն նա ընդգծեց, որ այդ ամբողջ վնա­սը չի վերածվի իրա­կան տնտե­սա­կան կորստի, քանի որ արտադրանքի մի մասը կսպառվի ներքին շուկա­յում, իսկ մյուս մասը կհայտնվի այլ արտա­հանման ուղղություննե­րում։

Ֆանյա­նի հաշվարկնե­րով՝ նույնիսկ առա­վե­լա­գույն գնա­հա­տա­կա­նի դեպքում խոսքը կազմում է Հայաստա­նի ՀՆԱ‑ի մոտ 0,9 տոկո­սը։ Նա նշեց, որ ավե­լի բարձր գնա­հա­տա­կաննե­րը պայմա­նա­վորված են հաշվարկնե­րի տարբեր մեթո­դա­բա­նությամբ։ Իրենց ուսումնա­սի­րության ընթացքում ներառվել են միայն այն ապրանքնե­րը, որոնց նկատմամբ սահմա­նա­փա­կումնե­րը բացարձակ են, իսկ մասնա­կի սահմա­նա­փա­կումնե­րի ենթա­կա ապրանքնե­րը չեն հաշվարկվել։ Նա համոզված է, որ իրա­կան ազդե­ցությունը կլի­նի ավե­լի փոքր, քան ներկա­յում շրջա­նառվող ամե­նա­բարձր գնա­հա­տա­կաննե­րը։

Գյուղատնտե­սա­կան ապրանքնե­րի գնե­րի նվա­զումը կարող է որոշ չափով մեծացնել ներքին սպա­ռումը, քանի որ քաղա­քա­ցի­նե­րը նույն գումա­րով կկա­րո­ղա­նան ավե­լի մեծ ծավա­լի արտադրանք գնել։ Միա­ժա­մա­նակ նա ընդունեց, որ հատկա­պես փոքր գյուղա­ցիա­կան տնտե­սություննե­րը զգա­լու են սահմա­նա­փա­կումնե­րի բացա­սա­կան ազդե­ցությունը, թեև ընդհա­նուր տնտե­սության մակարդա­կով այդ ազդե­ցությունը, նրա կարծի­քով, սահմա­նա­փակ կլի­նի։

Վերլուծա­կան կենտրո­նի ղեկա­վա­րը ներկա­յացրեց նաև Հայաստա­նի և Եվրո­պա­կան միության միջև առևտրի դինա­մի­կան։ Նա նշեց, որ բացարձակ թվե­րով արտա­հա­նումն աճել է՝ 2014 թվա­կա­նի մոտ 436 միլիոն դոլա­րից հասնե­լով շուրջ 667 միլիոն դոլա­րի 2025 թվա­կա­նին։ Սակայն ընդհա­նուր արտա­հանման կառուցվածքում Եվրո­պա­կան միության մասնա­բա­ժի­նը նվա­զել է, հատկա­պես վերջին տարի­նե­րին, երբ վերաարտա­հանման ծավալներն աճել են։ Նրա խոսքով՝ կառուցվածքա­յին փոփո­խություններ են տեղի ունե­ցել նաև մետաղնե­րի շուկա­յում, քանի որ եվրո­պա­կան մետա­ղա­ձուլա­րաննե­րի մրցունա­կության անկման հետև­անքով հայկա­կան հումքը սկսել է ավե­լի շատ արտա­հանվել Չինաստան։ Միա­ժա­մա­նակ ոչ մետա­ղա­կան արտադրանքի արտա­հանման ուղղությամբ, ըստ նրա, նկատվում է դրա­կան զարգա­ցում։

Ներկա­յիս իրա­վի­ճա­կը մեծ հնա­րա­վո­րություններ է ստեղծում խոշոր բիզնե­սի համար։ Նրա կարծի­քով՝ անհրա­ժեշտ են խոշոր արտա­հա­նողներ և լոգիստիկ ընկե­րություններ, որոնք կդառնան կապող օղակ հայ արտադրողնե­րի և եվրո­պա­կան շուկա­նե­րի միջև։ Նա նշեց, որ կառա­վա­րությունը ևս պետք է ավե­լի նախա­ձեռնող լինի՝ աշխա­տե­լով թե՛ տեղա­կան, թե՛ օտա­րերկրյա ներդրողնե­րի հետ։ 

Միա­ժա­մա­նակ Ֆանյա­նը կարծում է, որ ներկա­յիս փոքր արտա­հա­նողնե­րի գիտե­լիքներն ու կարո­ղություննե­րը բավա­րար չեն եվրո­պա­կան շուկա­յում մրցունակ լինե­լու համար։ Նրա համոզմամբ՝ ժամա­նա­կի ընթացքում պետք է ձևա­վորվեն նոր, ավե­լի խոշոր և մասնա­գի­տացված արտա­հա­նողներ, որոնք երկա­րա­ժամկետ պայմա­նագրե­րով կաշխա­տեն գյուղա­ցիա­կան տնտե­սություննե­րի հետ և կապա­հո­վեն հայկա­կան արտադրանքի կայուն ներկա­յությունը միջազգա­յին շուկա­նե­րում։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝