Մեր Ուղի­նի Հարցազրույցը Ֆրանսա­հայ Քաղա­քա­գետ Կայծ Մինասյա­նի Հետ

Մենք պետք է վերա­կանգնենք ներքին վստա­հությունը և արտա­քին վստա­հությունը, որպեսզի կարո­ղա­նանք կայունացնել Հայաստա­նը։

Կայծ Մինասյան

Այն ինչ կատարվում է Արցա­խում, շատե­րի համար այն նշա­նա­կությունն ունի, որ Հայաստանն այլևս գործոն չէ ոչ մի ասպա­րե­զում: Հուսա­հա­տության շատ մեծ ալիք կա: Ի՞նչ կասեք այդ մասին:

Հայե­րը դեռ վճա­րում են 2020 թվա­կա­նի պարտության գինը։ Եվ այն ամե­նը, ինչ տեղի է ունե­նում Արցա­խում կամ Հայաստա­նում, այս ռազմա­կան պարտության արտա­ցո­լումն է։ Որքան շուտ հայե­րը դուրս գան այս բացա­սա­կան պարույրից, այնքան լավ հայ նոր սերունդնե­րի համար։ Հայաստա­նը Արցա­խի հետ հարգել է իր ուժա­յին կարգա­վի­ճա­կը Ադրբե­ջա­նի կողմից. Հայաստա­նը առանց Արցա­խի հետընթաց է ապրում տարա­ծաշրջա­նա­յին ազդե­ցության առումով. Ես այնքան հեռու չեմ գնա, որ ասեմ, որ Հայաստանն այլևս գործոն չէ իր Պատմության մեջ, ասեմ, որ այժմ կարող է առա­ջա­նալ Հայաստա­նի հարցը որպես Պատմության առարկա։ Բայց ի՞նչ եք ուզում, 1991 թվա­կա­նից ի վեր Երև­ա­նը երբեք պետա­կան մոտե­ցում չի ունե­ցել Հայաստա­նի և Արցա­խի կապի հարցում։ Երբեք: Ինչո՞ւ, օրի­նակ, երբ 2020 թվա­կա­նի սեպտեմբե­րին ադրբե­ջա­նա-թուրքա­կան-պակիստա­նա-ջիհա­դա­կան կոա­լի­ցիան հարձակվեց Արցա­խի վրա, Երև­ա­նը չհայտա­րա­րեց հայե­րի համընդհա­նուր մոբի­լի­զա­ցիա։ Պարզա­պես այն պատճա­ռով, որ Երև­ա­նում ոչ մի ուժ չի խաղա­ցել Արցա­խը Հայաստա­նին ինտեգրե­լու խաղա­քարտը 1994 թվա­կա­նի հաղթա­նա­կից հետո։ Իբր Հայաստանն ու Արցա­խը իրա­րից անկախ երկու սուբյեկտ լինեին:

Ինչպե՞ս կբա­ցատրեք ռուս խաղա­ղա­պահնե­րի գործո­ղություննե­րի տրա­մա­բա­նությունն այս օրե­րին:

Ռուսա­կան կոնտինգենտի մանդա­տը միջդիրքա­յին ուժի, այլ ոչ թե դիտորդա­կան ուժի մանդատն է։ Եթե Ադրբե­ջա­նի կողմից նոյեմբե­րի 9‑ի պայմա­նա­վորվա­ծությունը խախտե­լու դեպքում Ռուսաստա­նը չի գործում հօգուտ արցա­խա­հա­յության, ապա դա նշա­նա­կում է, որ Ռուսաստա­նը չի հարգում իր միջդիրքա­յին առա­քե­լությունը։ Ըստ վերջին տեղե­կություննե­րի՝ ռուսնե­րը գործել են, սակայն դա բավա­րար չէ ռուսա­կան հրա­մա­նա­տա­րության, Արցա­խի Հանրա­պե­տության իշխա­նություննե­րի և Արցա­խի հայ բնակչության միջև վստա­հությունը վերա­կանգնե­լու համար։ Ռուսաստա­նը պետք է ստանձնի իր պատասխա­նատվությունը. Իսկ եթե դա ընդունակ չէ, ապա հարկ կլի­նի մտա­ծել այլ ֆորմա­տի մասին՝ ավե­լի միջազգա­յին։ Բայց այս պահին հարց չի առա­ջա­նում.

Ադրբե­ջա­նը պարզա­պես փորձում է հայե­րից քերել այն ինչ հնարավո՞ր է, թե այս ամե­նը շատ արագ վերա­ճե­լու է լայնա­մասշտաբ պատե­րազմի: Հաշվի առնե­լով, որ Ադրբե­ջա­նը բացա­հայտ առճա­կատման չի գնա Ռուսաստա­նի դեմ, արդյո՞ք պատե­րազմի հավա­նա­կա­նության դեպքում գործո­ղություննե­րը կտե­ղա­փոխվեն ՀՀ տարածք:

Ամեն ինչ կախված է նրա­նից, թե ինչ կլի­նի Ուկրաի­նա­յում։ Եթե Ռուսաստա­նը հստակ հաղթի, Մոսկվան կպահպա­նի իր ամուր կապե­րը Անկա­րա­յի և Բաքվի հետ, և նախկին խորհրդա­յին հանրա­պե­տություննե­րի ողջ անկա­խությունը կկործանվի։ Ես չեմ հավա­տում այս առա­ջին տարբե­րա­կին։ Եթե Ռուսաստա­նը կտրուկ պարտվի, ապա երկա­րա­ժամկետ հեռանկա­րում Մոսկվան կհայտնվի ուժեղ ներքին ցնցումնե­րի (սոցիա­լա­կան և քաղա­քա­կան ճգնա­ժա­մե­րի) ողորմության տակ, և դա կարող է ստի­պել Բաքվին բանակցել 2025 թվա­կա­նին Արցա­խից Ռուսաստա­նի դուրսբերման շուրջ բանակցություններ վարե­լու հարցում: Այս երկրորդ տարբե­րա­կին էլ չեմ հավա­տում: Մյուս կողմից, երրորդ տարբե­րակն ինձ թվում է, որ համա­պա­տասխա­նում է տեղում իրա­կա­նությա­նը. եթե Ռուսաստանն ու Ուկրաի­նան ստո­րագրեն «ոչ հաղթող, ոչ պարտվող» փոխզի­ջում, ապա Հայաստա­նի և Արցա­խի հայե­րը կկա­րո­ղա­նան ավե­լի շատ շունչ քաշել, քանի որ մինչ այժմ. մենք գործ ենք ունե­ցել ուժեղ, գիշա­տիչ ու ադրբե­ջա­նա­մետ Պուտի­նի հետ։ Այս երրորդ տարբե­րա­կը կարող է Երև­ա­նին և Ստե­փա­նա­կերտին մանևրե­լու ավե­լի մեծ հնա­րա­վո­րություն տալ՝ առանց ուժե­րի ռազմա­կան հավա­սա­րակշռության անհա­պաղ փոխե­լու:

Կիսո՞ւմ եք այն կարծիքնե­րը, որ ռուսնե­րը կամ չեն ուզում կամ չեն կարո­ղա­նում պաշտպա­նել հայկա­կան տարածքնե­րը, թե այդ ամե­նը ռուսնե­րի թողտվությամբ է արվում հանուն ադրբե­ջա­նա­կան լոյա­լության:

Քանի դեռ Թուրքիա­յի և Ռուսաստա­նի հարա­բե­րություննե­րը ամուր են, Ադրբե­ջա­նը դրա­նից կշա­հի Հարա­վա­յին Կովկա­սում և հատկա­պես Արցա­խում։ Բաքուն միայն հավա­նում է Մոսկվա­յի և Անկա­րա­յի ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րությունը։ Նեո­կայսե­րա­կան գործընկե­րություն, որի արդյունքում դաշինք կնքվեց հայե­րի դեմ։ 2020 թվա­կա­նի Արցախյան պատե­րազմը նեո­կայսե­րա­կան տերություննե­րի միջև գործո­ղության վառ օրի­նակ է, որի նպա­տակն է ապա­մոնտա­ժել Արևմուտքը Մինսկի խմբի միջո­ցով և թույլ տալ Բաքվին վերա­կանգնել վերահսկո­ղությունը Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի նախկին ինքնա­վար շրջա­նի շուրջ։ Հայության համար ծանր է նեո­կայսե­րա­կան տիրա­պե­տության կշի­ռը:

Հայաստանն ի՞նչ ճանա­պարհնե­րով պիտի փորձի կանգնեցնել ադրբե­ջա­նա­կան ագրե­սիան:

Կարճա­ժամկետ հեռանկա­րում Հայաստա­նը կարող է հույս դնել Ռուսաստա­նի վրա, քանի որ Երև­ա­նը վաղուց է հասկա­ցել, որ Արցա­խի ճակա­տա­գի­րը կախված է Մոսկվա­յից։ Եթե Մոսկվան Արցա­խը դիտարկում է որպես կարեւոր ռազմա­վա­րա­կան գործոն, թող դա ապա­ցուցի՝ ապա­հո­վե­լով հայության անվտանգությունը։

Միջնա­ժամկետ հեռանկա­րում Հայաստա­նը ենթարկվում է միջազգա­յին դինա­մի­կա­յի, որը չի վերահսկում. պատե­րազմն Ուկրաի­նա­յում, Թուրքիա-Ռուսաստան հարա­բե­րություննե­րը, Իրան-Արևմուտք հարա­բե­րություննե­րը և ԱՄՆ‑ի և Չինաստա­նի հարա­բե­րություննե­րը: Տվյալ դեպքում Հայաստա­նը պետք է Ռուսաստա­նին հասկացնի, որ իրեն ձեռնտու է Ասո­ցացնել Մինսկի խմբին Արցա­խի խնդրի լուծման հարցում, ինչ դժվա­րություններ էլ որ լինեն։

Երկա­րա­ժամկետ հեռանկա­րում Հայաստա­նը պետք է մտա­ծի միայն մեկ առաջնա­հերթության մասին՝ պետություն կառուցել։ Երեք բնութագրե­րի շուրջ՝ անվտանգություն, անկա­խություն, կրթություն։ Ոչ մի ուրիշ բան. Այս նպա­տա­կը պահանջում է կարև­որ, վճռա­կան ընտրություններ: Հայաստա­նի իշխա­նություննե­րի գործն է դրանք ընդունել ընդհա­նուր շահը նկա­տի ունե­նա­լով։

Այս իրա­վի­ճա­կում անգամ ՀՀ քաղա­քա­կան վերնա­խա­վը շարունա­կում է մնալ խիստ պառակտված վիճա­կում: Ի՞նչ պիտի լինի, որ Հայաստա­նում քաղա­քա­կան համե­րաշխություն հաստատվի:

Այն, ինչ դուք անվա­նում եք «քաղա­քա­կան էլի­տա», չափա­զանց միջակ է։ 1991 թվա­կա­նից սկսած «քաղա­քա­կան վերնա­խա­վե­րը» Հայաստանն ու հայե­րին հասցրել են այնտեղ, որտեղ գտնվում են՝ հավա­քա­կան հետա­խուզության զրո­յա­կան մակարդակ։ Իշխողնե­րի և կառա­վարվողնե­րի միջև վստա­հությունը վերա­կանգնե­լու համար եկեք նախ ուժե­ղացնենք Հայաստա­նի տնտե­սությունը, որպեսզի բնակչությունը կարո­ղա­նա ապրել բարգա­վաճման դինա­միկ պայմաննե­րում։ Ապա եկեք պաշտպա­նենք Վրաստա­նի հետ տնտե­սա­կան միության գաղա­փա­րը, մի տեսակ հայ-վրա­ցա­կան ընդհա­նուր շուկա։ Եկեք սկսենք նաև ընդհա­նուր հետաքրքրություն ներկա­յացնող իրա­կան բարե­փո­խումներ առողջա­պա­հության, կրթության և գյուղատնտե­սության ոլորտնե­րում։ Եկեք կարգա­վո­րենք նաև մեր հարա­բե­րություննե­րը Թուրքիա­յի հետ, ես նկա­տի ունեմ նորմա­լացնել, ոչ թե հաշտվել, որովհետև հաշտե­ցումը շատ ժամա­նակ է պահանջում: Վերջա­պես, եկեք աշխա­տենք իրա­կան ինստի­տուցիո­նալ, կանո­նա­կարգված և կառուցո­ղա­կան հարա­բե­րություննե­րի համար պետության և նրա սփյուռքյան ցանցի միջև՝ աշխարհում հայկա­կան փափուկ ուժ կառուցե­լու համար:

Չմո­ռա­նանք նաեւ Սահմա­նադրությունը փոխել. Ներկա­յի­սը վատ է գրված եւ համընդհա­նուր քվեարկությամբ հայե­րին զրկում է քվեա­թերթիկնե­րից։ Այնուա­մե­նայնիվ, մեզ անհրա­ժեշտ են ավե­լի շատ քվեա­թերթիկներ համընդհա­նուր ընտրա­կան իրա­վունքով. մենք պետք է ընտրենք հանրա­պե­տության նախա­գա­հին, խորհրդա­րա­նի պատգա­մա­վորնե­րին, բայց նաև ստեղծենք 2‑րդ պալատ՝ Սենատ, ամբողջա­կան համա­մասնա­կան ընտրա­կարգով և վերջա­պես ընտրենք քաղա­քա­պե­տե­րին: Որքան շատ լինեն Հայաստա­նում համընդհա­նուր ընտրա­կան իրա­վունքի հարցումնե­րը, այնքան ավե­լի լավ կլի­նի վստա­հությունը վերա­կանգնե­լու և ժողովրդա­վա­րության ամրապնդման համար: Չմո­ռա­նա­լով, որ վստա­հությունը հաստատվում է նաև իրա­կան հարկա­յին քաղա­քա­կա­նության իրա­կա­նացմամբ։ Չկա պետություն առանց հարկե­րի. Չկա վստա­հություն առանց հարկի:

Ռուս-ուկրաի­նա­կան պատե­րազմն իր ծանր տնտե­սա­կան հետև­անքներն է թողնում նաև Հայաստա­նում: Արդյո՞ք այդ ամե­նը կարող է քաղա­քա­կան հուզումնե­րով արտա­հայտվել:

Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմը հետև­անքներ կունե­նա ողջ միջազգա­յին հանրության համար. Հայաստա­նում, որի տնտե­սությունը մեծա­պես կախված է Ռուսաստա­նից, հետեւանքնե­րը կարող են սարսա­փե­լի լինել։ Պետք է մտա­ծել միջազգա­յին ֆինանսա­կան կազմա­կերպություննե­րից օգնություն հայթայթե­լու մասին և հատկա­պես նախա­ձեռնել, ինչու չէ, համա­հայկա­կան մեծ վարկ՝ էակա­նը պահպա­նե­լու և նորից լավ հիմքե­րի վրա սկսե­լու համար։ Առանց հայե­րի այս հատուկ ջանքե­րի, ապա­գան տնտե­սա­պես և սոցիա­լա­կան առումով մռայլ կլի­նի:

Ո՞րն է այս պահին Հայաստա­նի ամե­նա­կարև­որ խնդի­րը: Եվ արդյո՞ք ՀՀ ղեկա­վա­րությունը ողջ լրջությամբ գիտակցում է իրա­վի­ճա­կը:

Առաջնա­հերթություննե­րի առաջնա­հերթությունը հայությա­նը ինքնա­կործա­նիչ երև­ա­կա­յությունից հանելն է և վճռա­կան ընտրություն կատա­րե­լով հայկա­կան պետություն կառուցե­լը։ Ինքնա­կործա­նա­րար երև­ա­կա­յությունից հեռա­նա­լը նշա­նա­կում է հրա­ժարվել «Մեծ Հայաստա­նի» ուտո­պիա­յից կամ ազգա­յին իդեա­լից, որը երբեք չի եղել և ավարտվել է աղետնե­րով՝ ավե­լորդության, մաքսի­մա­լիզմի և իրա­կա­նությունից դուրս լինե­լու պատճա­ռով։ Առանձին-առանձին հայը ամբողջ աշխարհում ճանաչված ձեռքբե­րում է։ Հայե­րը հավա­քա­կա­նո­րեն չեն բնակվում աշխարհով մեկ։ Նրանք չկան, քանի որ այլ տեղ են, այլ իրա­կա­նության մեջ՝ վերգետնյա և իրա­կա­նությունից կտրված։ Իրա­կա­նությունը հայկա­կան պետությունն է, ժամա­նակ. Իսկ պետություն կառուցե­լը պահանջում է այն հագցնել նոր ինստի­տուտնե­րով, ինչպի­սիք են Պետա­կան խորհուրդը, Աուդի­տո­րա­կան դատա­րա­նը, Ազգա­յին կառա­վարման դպրո­ցը, էլի­տա­ներ ստեղծել՝ ստեղծե­լով Քաղա­քա­կան գիտություննե­րի ինստի­տուտ: Երբ Ֆրանսիան պարտվեց Պրուսիա­յի դեմ պատե­րազմում 1870–1871 թվա­կաննե­րին, առա­ջին բանը, որ արեց Ֆրանսիա­յի նոր հանրա­պե­տա­կան կառա­վա­րությունը, քաղա­քա­կան գիտություննե­րի ինստի­տուտի ստեղծումն էր: Այդ ժամա­նա­կից ի վեր բոլոր քաղա­քա­կան էլի­տա­ներն անցել են այս ինստի­տուտով։ Հայաստա­նում մենք կորցրել ենք 30 տարի:

Հայ-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րը իրա­պես կարգա­վորվե­լու հնա­րա­վո­րություն ունե՞ն: ՀՀ‑ն պատրա՞ստ է այդ հարա­բե­րություննե­րին:

Դա կախված է երկու զարգա­ցումնե­րից՝ ուկրաի­նա­կան պատե­րազմից և Թուրքիա­յի բարի կամքից։ Եթե Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմին հաջողվում է բարդություններ առա­ջացնել Թուրքիա­յի և Ռուսաստա­նի միջև, ապա հայ-թուրքա­կան գործընթա­ցը վտանգված է։ Երկրորդ զարգացման հետ կապված, թվում էր, թե Թուրքիան Հայաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վորման համար նախա­պայմաններ չի դրել։ Սակայն Թուրքիա­յի արտա­քին գործե­րի նախա­րա­րի վերջին հայտա­րա­րություննե­րը, ըստ որոնց՝ Անկա­րան, ինչպես Բաքուն, պահանջում է Երև­ա­նի հետ խաղա­ղության համա­ձայնագրի ստո­րագրում ցանկա­ցած կարգա­վո­րումից առաջ, նախա­պայման է։ Ինչը հակա­սում է Երև­ա­նի և մյուս դերա­կա­տարնե­րի սկզբունքին։ Անկա­րա­յի այս հայտա­րա­րությունը խաղ փոխող է և վտանգում է Հայաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վո­րումը։ Մնում է սպա­սել նաեւ, թե արդյոք Երեւա­նը կզի­ջի թուրք-ադրբե­ջա­նա­կան ճնշումնե­րին՝ Բաքվի հետ խաղա­ղության պայմա­նա­գիր կնքե­լու համար։ Բայց ահա, մենք վերա­դառնում ենք առա­ջին սկզբին (պատե­րազմ Ուկրաի­նա­յում):

Քաղտեխնո­լոգնե­րի մի մասը նշում է, որ Ռուսաստանն ու Պարսկաստանն ամեն ինչ կանեն, որ հայ-թուրքա­կան հարցե­րը երբևէ չլուծվեն, քանի որ այդ հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վորման հետև­անքով Ռուսաստանն ու Պարսկաստա­նը տարա­ծաշրջա­նում կկորցնեն իրենց մենաշնորհա­յին դիրքե­րը բոլոր առումնե­րով:

Բայց այդ դեպքում ինչո՞ւ Ռուսաստա­նը համա­գործակցեց Թուրքիա­յի և Ադրբե­ջա­նի հետ՝ 2020 թվա­կա­նին Հայաստա­նը մղե­լու տարա­ծաշրջա­նում։ Որովհետև միայն հայե­րը չեն պարտվողնե­րը։ Մյուս պարտվո­ղը Իրանն է, որը տեսնում է, որ 1994 թվա­կա­նին Ղարա­բա­ղում ձեռք բերված ռազմա­վա­րա­կան հավա­սա­րակշռությունը խախտվել է 2020 թվա­կա­նին՝ Ադրբե­ջա­նի ռազմա­կան հաղթա­նա­կով։ Այսպի­սով, այն միտքը, որ Ռուսաստանն ու Իրա­նը չեն ցանկա­նում հայ-թուրքա­կան հակա­մարտության կարգա­վո­րումը, կորցնում է իր սրությունը։ Ավե­լին, երբեք չմո­ռա­նանք, որ Ռուսաստա­նը չի ցանկա­նում որևէ խնդիր լուծել, նա ցանկա­նում է բոլո­րին կառա­վա­րել, թողնել ցածր ինտենսի­վության կոնֆլիկտի մեջ, որպեսզի կարո­ղա­նա իր ուզա­ծի պես տնօ­րի­նել իր արտա­քին քաղա­քա­կա­նության մեջ։ Սա հետխորհրդա­յին դիվա­նա­գի­տության բնութագրիչնե­րից մեկն է։ Իրա­նը ձգտում է ամրապնդել իր տեղը տարա­ծաշրջա­նում և զգուշա­նում է ռուս-թուրքա­կան-չինա­կան համա­գործակցությունից։ Այստե­ղից, անկասկած, Թեհրա­նի ցանկությունը միջուկա­յին ծրագրի շուրջ համա­ձայնության գալ ԱՄՆ‑ի հետ։

Միջազգա­յին առումով կարծես շատ հեռա­վոր կերպով բայց ուրվագծվում է անգլո-ամե­րիկյան գծի տարբե­րությունը ֆրանս-գերմա­նա­կա­նից: Արդյո՞ք ԵՄ-ում և ՆԱՏՕ-ում կան սկզբունքա­յին խնդիրներ:

Մինչև Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմը Արևմուտքը վատ վիճա­կում էր՝ անվստա­հություն և ամե­րիկյան նահանջ և ռազմա­վա­րա­կան առանցք դեպի Հնդկա­խա­ղա­ղօվկիա­նոսյան տարա­ծաշրջան: Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմը արթնացրել է արևմուտքցի­նե­րին և ուժե­ղացրել ՆԱՏՕ‑ն։ Արեւմուտքն այսուհետ ցույց է տալիս միասնա­կան ճակատ, իսկ Վլա­դի­միր Պուտի­նը հակա­ռակն է համոզված։ Բայց հիմա տարբե­րությունը տոնի մեջ է. Փարիզն ու Բեռլի­նը հեռու են մնա­ցել նախա­գահ Բայդե­նի հայտա­րա­րություննե­րից՝ Պուտի­նին իշխա­նությունից հեռա­նա­լու անհրա­ժեշտության մասին: Փարիզն ու Բեռլի­նը Մոսկվա­յում ռեժի­մի փոփո­խության խաղա­քարտը չեն խաղում. Վաշինգտո­նի և Լոնդո­նի համար դա մի փոքր այլ է: Սակայն առայժմ Արեւմուտքը ցույց է տալիս միասնա­կան ճակատ:

Հավա­նա­կան համարո՞ւմ եք, որ այս ֆոնին ռուսներն ու չինա­ցի­նե­րը կձև­ա­վո­րեն նոր առանցք, որի մաս կկազմեն հետխորհրդա­յին երկրնե­րը, Հարա­վա­յին Ամե­րի­կա­յի երկրնե­րը, Պարսկաստա­նը:

Աշխարհը կամաց-կամաց բաժանվում է երկու մասի. մի կողմից՝ արևմտյան, ազա­տա­կան, բաց և գլո­բա­լացված աշխարհը, որտեղ օրենքը բովանդա­կա­յին է, այսինքն՝ հիմնված է անհատնե­րի վրա. մյուս կողմից՝ ձևա­վորվող (emergents) աշխարհը, ավտո­րի­տար, ոչ լիբե­րալ, նեո­կայսե­րա­կան, կողպե­քով փակված և հիմնված ֆորմալ իրա­վունքի վրա, այսինքն՝ պետություններ։ Մի կողմից՝ ԱՄՆ‑ի, մյուս կողմից՝ Չինաստա­նի հզո­րությունը։ Քանի որ Կովկա­սը երկու աշխարհնե­րի մեջ է, տարա­ծաշրջա­նի պետություննե­րը պետք է որո­շեն. Վրաստանն ընտրեց արևմտյան աշխարհը, Ադրբե­ջա­նը՝ ձևա­վորվող աշխարհը (emergents). Բայց Հայաստա­նը. Նա դեռ չգի­տի, և ինձ թվում է, որ իր ճակա­տա­գի­րը որոշ չափով կապված է Իրա­նի հետ, որը լինե­լով ձևա­վորվող երկրնե­րի կողմից ցանկա­նում է կապ պահպա­նել Արևմուտքի հետ։ Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմի հետև­անքնե­րը մեզ ցույց կտան, թե Թեհրա­նը որ ուղղությունը կընտրի։ Վստահ չէ, որ Իրա­նը կընտրի երկու ճամբարնե­րից մեկը։ Այն շատ լավ կարող է միջանկյալ տեղ գտնել, ինչպես այլ պետություննե­րում: Ես հիմնա­կա­նում մտա­ծում եմ Հնդկաստա­նի մասին, որն ավե­լի է մոտե­նում ԱՄՆ-ին, բայց նաև ցանկա­նում է հույս դնել Ռուսաստա­նի հետ իր հարա­բե­րություննե­րի վրա։

Հայաստա­նի համար քաղա­քա­կան երրորդ ուղի, այլընտրանք տեսնո՞ւմ եք:

Երրորդ ուղի տարածքը կա, բայց ամեն ինչ դեռ բացա­կա­յում է այն լրացնե­լու համար՝ ուրվագծե­րը, նախա­գի­ծը, ռազմա­վա­րությունը և դերա­կա­տարնե­րը: Առանց Հայաստա­նի ոչինչ հնա­րա­վոր չէ անել. Հայաստանն էպի­կենտրոնն է, քանի որ առաջնա­յի­նը պետությունն է։ Սփյուռքը պետք է լրջո­րեն հասկա­նա, որ չի կարող փոխա­րի­նել պետությա­նը. Դա մեծ սխալ կլի­ներ։ Հայաստա­նը պետություն է, ոչ թե համայնք. Ես պնդում եմ, որ առաջնա­յի­նը ինքնիշխան պետությունն է, որը պետք է հիմնված լինի երեք սյունե­րի վրա՝ անվտանգություն, անկա­խություն և կրթություն։ Առանց այս երեք սյունե­րի ապա­գա չկա։ Մենք պետք է վերա­կանգնենք ներքին վստա­հությունը և արտա­քին վստա­հությունը, որպեսզի կարո­ղա­նանք կայունացնել Հայաստա­նը։ Մինչեւ թավշյա հեղա­փո­խությունը ո՛չ ներքին վստա­հություն կար, ո՛չ էլ արտա­քին։ Սերժ Սարգսյա­նի ռեժի­մի և բնակչության միջև կապ գոյություն չուներ, և միջազգա­յին հանրությունը վստա­հություն չուներ ռեժի­մի նկատմամբ։ Պուտի­նը չի սիրում Սերժ Սարգսյա­նին. Իսկ Արևմուտքը միշտ զգուշա­ցել է այս ոսկրա­ցած նախա­գա­հից, հատկա­պես 2013 թվա­կա­նից, երբ նա խզեց վստա­հությունը Բրյուսե­լի հետ։ 2018‑ի թավշյա հեղա­փո­խությունից ի վեր ներքին վստա­հություն կա, ռեժի­մը օրի­նա­կան է և օրի­նա­կան ընտրված, բայց արևմտյաններն ու ռուսնե­րը զգուշա­նում են Նիկոլ Փաշինյա­նի ձգձգումից և անկանխա­տե­սե­լիությունից։ Այնպես որ, արտա­քին վստա­հություն չկա, այնքան, որ մենք կաթվա­ծա­հար վիճա­կում ենք, որն այնքան էլ տեսա­նե­լի չէ, քանի որ լուրե­րը շատ արագ են, և տնտե­սա­կան կյանքը շարունակվում է։ Բայց քանի դեռ Հայաստա­նը դուրս չի եկել այս հակա­սությունից, գործընթացներն աստի­ճա­նա­բար կմտնեն փակուղի, և դա վտանգված է ուղեկցվել տնտե­սա­կան և սոցիա­լա­կան ճգնա­ժա­մով՝ կապված Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմի հետև­անքնե­րի հետ։ Իդեա­լը և երրորդ ճանա­պարհը (ուղին) կրում է այս հեռանկա­րը, դա ժողովրդա­վա­րա­կան ճանա­պարհով ընտրված ուժ է (ներքին վստա­հություն) և միջազգայնո­րեն ճանաչված և վստա­հե­լի ուժ (արտա­քին վստա­հություն): Բայց դա կարող է չափա­զանց շատ բան պահանջել Հայաստա­նից…