Հայրե­նա­դարձման Համա­կարգման Ուղիով

Մենք կեղտի մեջ ենք պահում մեր երկի­րը, իսկ տունը կեղտի մեջ չեն պահում:  Օրի­նակ՝ Վանա լիճն ու Սևա­նա լիճ: Ինչպես են պահում թուրքե­րը Վանա­լիճն ու ինչպես ենք մենք պահում Սևա­նը: Գնա­ցեք տեսեք ու համե­մա­տեք:

Ռուբեն Բաբա­յան

Մաս տասնե­րորդ «Մեր Ուղի­նի» հարցազրույցը ռեժի­սոր Ռուբեն Բաբա­յա­նի հետ

Մենք իրար խոսել չգի­տենք: Սա մեր ամե­նա­մեծ ցավն է:

-Հայաստա­նում գոյություն  ունե­ցող խնդիրնե­րից մեկը երբեք չդա­դա­րող արտա­գաղթն է եղել։ Ինչո՞վ կբա­ցատրեք այդ երև­ույթը։

-Իրա­կա­նում իհարկե դա միայն անկա­խության ժամա­նակ չէ որ եղել է, ԽՍՀՄ օրոք էլ կար, թեև դժվար էր բայց, գիտենք որ ԽՍՀՄ-ից Ամե­րի­կա գնա­ցողներ եղել են նաև  այդ ժամա­նակ: Չեմ կարծում, թե այս արտա­գաղթն ինչ որ ուրիշ բան է, որ ուրիշ տեղ չկա: Հիմնա­կա­նում սոցիա­լա­կան վիճակն է, անվտանգության հարցը և նաև զարգացման: Ցավոք սրտի չենք կարո­ղա­նում ապա­հո­վել մեր երկրում ամե­նա­տա­ղանդա­վոր, ունակ երի­տա­սարդի համար պայմաններ, որ մարդիկ շարունա­կեն ապրել էստեղ, կազմեն ընտա­նիք, ունե­նան որո­շա­կի ապա­հո­վություն: Մենք շատ ենք հպարտա­նում, որ դրսում հաջո­ղություններ ունենք և երբեք չենք հարցնում, թե ինչու է դա լինում դրսում այլ ոչ մեր մոտ: Կարծում եմ, որ առաջնա­յին խնդիրնե­րից մեկն այն է, թե ինչպես անել, որ ամե­նաունակ մարդիկ կարո­ղա­նան այստեղ ապրել, ապրել արժա­նի, անվտանգ, գնա­հատված: Դա շատ կարև­որ է: Ցավոք սրտի հանդի­պել եմ բազմա­թիվ հայ ուսա­նողնե­րի, որ սովո­րում են արտասհմա­նի բարձրա­կարգ համալսա­րաննե­րում, այդ հարցի շուրջ խոսել ենք, իրենք միշտ մի բան են ասել, որ էստեղ կրթություն  ստա­նում ենք,  բայց Հայսատնում պահանջված չենք: Կարծում եմ մասնա­գե­տին պետք է պահել այստեղ, երկի­րը մարդկանցով է զարգա­նում, գաղա­փարնե­րը օդ են, եթե մարդիկ չկան: Կարե­լի է ամե­նահրաշք համա­կարգը ներդնել, բայց եթե մարդիկ չկան, համա­կարգը չի աշխա­տի:

-2020թ․ պատե­րազմից հետո ՀՀ-ում շատե­րի մոտ ուժե­ղա­ցել է երկրից հեռա­նա­լու ձգտումը։ Արդյո՞ք պարտությունը պատե­րազմում իրոք անվտանգա­յին ծայրա­հեղ խնդիրներ է առա­ջացրել ՀՀ բնա­կիչնե­րի համար, թե այդ տրա­մադրություննե­րը առա­վե­լա­պես հետպա­տե­րազմյան բախումներն ուղեկցող ու պարտությունից հետո մնա­ցած ընկճվա­ծություն է։

-Կարծում եմ միայն մեկ պատճառ գտնե­լը սխալ կլի­նի, բայց եթե խոսում ենք անվտանգության մասին, հիմա աշխարհն էնպես է դարձել, որ ոչ մի տեղ անվտանգ չէ: Գիտենք, որ Ռուսաստա­նում շատ հայեր կան ու արդյո՞ք նրանք իրենց ավտանգ են զգում, ապա­հով ու ազատ: Շատե­րի հետ եմ շփվել, որ էնտեղ բիզնես ունեն ու շատեը փորձում են ոչ թե գալ Հայաստան այլ գնալ եվրո­պա կամ ուրիշ տեղ: Հիասթա­փություն կա, բայց ես ընդհանրա­պես չեմ սիրում խորհուրդներ տալ: Ամեն մարդ ինքն է որո­շում իր համար, բայց սա իմ հայրե­նիքն է, իմ տունը: Ես դրսում լինե­լու շատ հաճե­լի առա­ջարկնե­րից եմ հրա­ժարվել, որ նաև մասնա­գի­տա­կան առումով շատ ավե­լի մեծ հաջո­ղություններ կտա­յին: Սա որո­շա­կիո­րեն ներքին հարց է: Ինչքան էլ էստեղ դժվար լինի, ես էստեղ կոմֆորտ եմ զգում, սա իմ հողն է, ես ամեն  տեղ ինձ իմ տանն եմ  զգում, արտերկրում բազմա­թիվ բեմադրություն եմ կատա­րել ու այնտեղ դիսկոմֆորտ եմ զգա­ցել: Իսկ էստեղ ես տեր եմ, պատասխա­նա­տու եմ լավի ու վատի համար, որ էստեղ կա: Կարծում եմ, որ գուցե այս  գիտակցումն է կարև­որ, որ սա մեռնե­լու չէ, ապրե­լու երկիր է: «Կուզեմ թաղված լինել Հայաստանում»-ը պետք չէ:

-Ապրել է պետք…

-Այո՛, ես զարմա­ցա մի բանի վրա: Երև­ա­նի 24 տոկո­սը գերեզմա­նա­տուն է, այսինքն մեկ մեկ քառորդը և այստեղ հավա­նա­բար կա հանրա­յին կամ ազգա­յին մտա­ծո­ղության փոփո­խության կարիք: Մեզ համար մահը արժեք է,  կյանքը՝  ոչ: Եվ տեսեք,  «Մահ իմացյալ անմա­հությունը», որ Եղի­շեից սկսել է, դեռ շարունակվում է՝ «Մահ կամ ազա­տություն», «Գնա մեռի արի սիրեմ», «մեռնեմ ջանիդ»: Չի կարե­լի էդպես: Ոչ թե կյանքը, այլ մահն է մեկ անգամ տրվում,  իսկ կյանքն ամեն օր է: Եվ պետք է ապրել, շատե­րին եմ հանդի­պել արտերկրում ու նրանք էնտեղ տեր, հյուր են, տեր դառա­լու համար պետք է հրա­ժարվել ինքությունից, եթե մենք չենք որո­շում մեր ազգին ճակա­տա­գի­րը Հայաստա­նում, Հայաստա­նից դուրս միայն ուծացնող է, որովհետև գաղութաձև ապրել չի լինի, կամ ինտեգրվում ես ու ընդունում այդ երկրի կանոննե­րը, որովհետև քաղա­քա­ցի ես, ապրում ես ուրի­շի բարքե­րով, կամ փորձում ես էս հայրե­նի­քը ոչ թե հուշե­րի երկիր դարձնել, ուր գալիս են ամռա­նը, գնում Գառնի, Գեղարդ, այլ արա­րե­լու, մաքրե­լու: Մենք մաքրե­լու գործ ունենք: Մենք միայն քաղա­քա­կա­նությունը չէ, որ որ պիտի մաքրենք: Մենք կեղտի մեջ ենք պահում մեր երկի­րը, իսկ տունը կեղտի մեջ չեն պահում:  Օրի­նակ՝ Վանա լիճն ու Սևա­նա լիճ: Ինչպես են պահում թուրքե­րը Վանա­լիճն ու ինչպես ենք մենք պահում Սևա­նը: Գնա­ցեք տեսեք ու համե­մա­տեք:

-Իսկ գուցե դա պատասխա­նատվության հարցն է, այսինքն այն  ինչը մեր պատասխա­նատվության դաշտում չի գտնվում հեշտ է սիրե­լը:

-Դուք ճիշտ ասե­ցիք, պատասխա­նատվությունը գալիս է, եթե տեր ես: Տիրոջ զգացմունքն է պատասխա­նատվություն առա­ջացնում: Ես տեր եմ իմ ընտա­նի­քի, իմ բակի, բնա­կա­րա­նի, իմ քաղա­քի ու երկրի, ուրեմն պատասխա­նու եմ: Եթե տանը չեմ աղտո­տում, բակ դուրս գալուց ինչո՞ւ անեմ: Դա իմն է: Ուրի­շի­նը չէ: Այդ պատասխա­նատվություն ասա­ծը գուցե ևս որո­շա­կի մտա­ծո­ղության խնդիր է: Երկար ժամա­նակ  պետություն ու պատասխա­նատվություն չենք ունենցել, մինչև հիմա էլ պետա­կա­նությոո­նը լավ գաղութի հետ է ասո­ցացվում: Ազգա­յին երգեր ենք պարում, ուտեստներ և այլ, բայց պատասխա­նա­տու չենք ու մենք դրսից ենք  պատասխա­նա­տու փնտրում: Տիրոջ կարգա­վի­ճա­կը տալիս ենք ուրի­շին:

-Գուցե մոռա­ցել ենք թե ինչ է նշա­նա­կում տեր լինել, քանի որ երկար ժամա­նակ մեր փոխա­րեն  ուրիշներն են որո­շել:

-Դա էլ կա, բայց գիտակցություն էլ կա, սովո­րա­կան շահ: Ես ուզում եմ ապրել էստեղ, ուրեմն սա իմ պատասխա­նատվությունն է, սա իմն է: Մոռա­նա­լը չգի­տեմ, ամեն սերունդ նոր բաներ է սովո­րում, փորձենք գոնե ինչ որ էտա­պից հասկա­նալ, որ սա մեր հայրե­նիքն է ու ոչ թե լացե­լու համար է կամ գնանք ուրիշ երկիր,  պատից նկար կախենք ու հիշենք, թե ինչ ենք կորցրել, երգենք Ղարսի մասին, երգենք թե երբ ենք հետ վերա­դառնա­լու հետո նույնը երգենք ուրիշ քաղաքնե­րի մասին: Գուցե էդ մտա­ծո­ղությունից հրա­ժարվենք, արա­րենք ոչ թե ողբանք, բայց դա դժվար ու հետաքրքիր է, դա քոնն է, թե չէ գնում ես ուրիշ տեղ ու վայե­լում ես այն, ինչը դու չես սարքել: Մենք այսօր հնա­րա­վո­րություն ունենք, կերտել վաղվա Հայսա­տա­նը:

-Արտա­գաղթի մասին խոսե­լիս նշում են, կամ ստիպված ես ինքնությունը կորցնել կամ մարգի­նա­լացվել, իսկ սփյուռքը ի՞նչ խնդիրներ ունի որպես սփյուռք, ի՞նչ խնդիր կառանձնացնեք, որ կա, ունի բայց չի նկա­տել կամ չի կարո­ղա­նում նկա­տել:

-Երևի առաջնա­յի­նի ու երկրորդա­յի­նի երկիր կա: Պարզ է որ ցեղասպա­նությունը սփյուռքի առա­ջին հարցն է, քանի որ հիմնա­կա­նում դրա հիմքի վրա է ձևա­վորվել: Ըստ էության առա­ջին սերնդի համար խնդի­րը վերա­դարձն էր հայրե­նիք, երկրորդ սերունդը հիշում է պատմվածքնե­րով, հետո 3‑րդ, 4‑րդ, 5‑րդ սերուդներ ու ընթացքում ստեղծվեց ՀՀ‑ն, որը և  դարձավ այն երկի­րը ուր պիտի վերա­դառնաս:

-Այսինքն մեր հաշվարկնե­րի մեջ չէր մտնո՞ւմ  անկախ պետություն ստեղծել

-Այո՛, այո՛, չէր մտնում, ավե­լի լավ է երա­զենք ծովից ծովի ու Սևրի մասին, քան թե այս երկի­րը երկիր դարձնենք: Ինչ որ քառա­կուսի կիլո­մետրեր ենք հաշվում, մոռա­նա­լով որ եղել են երկրներ, որ մեզնից փոքր են ու շատ զարգա­ցած են ու մեծ դեր ունեն աշխարհում: Կարծում եմ, որ քանի որ շատ եմ սփյուռքի հետ շփվել, կա մի վտանգա­վոր բան մեր կառույցնե­րում: Այնպես է ստացվել որ այն հայե­րը որոնք բարձուքնե­րի են հասնում նրանք կարծես կտրված են սփյուռքից, սփյուռքը մերժում է փոխա­նակ հենա­րան լինի: Օրի­նակ բերեմ Շառլ Ազնա­վուրին: Նա Սփյուռքի ներկա­յա­ցուցիչ չէ: Նա հայ է, ֆրանսա­հայ, նա երբևէ սփյուռքի օժանդա­կությունը չի ստա­ցել, բայց նա արտա­կարգ աշխա­տել է հանուն Հայաստա­նի և շատ են նման մարդիկ, որ պակաս հայեր չեն, բայց սփյուռքը հայ մնա­լը համա­րում է  որո­շա­կի շրջա­նակնե­րում մնա­լը, դրա­նից դուրս եկար՝ մերժում է քեզ: Հրեա­նե­րը հակա­ռակն են անում, օգնում են իրար: Մեկուսացման գաղությա­յին մտա­ծո­ղությունը մեզ խանգա­րում է: Կարծում եմ, որ յուրա­քանչյուր հայի համար համար մեկ խնդի­րը ՀՀ ամուր անվտանգ ու զարգա­ցած երկիր դառնալն է: Նույնիսկ երբ ազգա­յին խնդրից ենք խոսում պիտի հասկա­նանք որ լուծման լավա­գույնը ձևը պետությունն է:

-Դուք նշե­ցիք, որ ազգա­յին ինքության պահպանման լավա­գույն միջո­ցը պետությունն է: Ազգա­յին ինքնության մասին և՛ հանրպե­տության հայերն են խոսում, և՛ սփյուռքի հայե­րը, բայց չեք կարծո՞ւմ, որ նրանք լեզվամտա­ծո­ղությամբ շատ տարբեր են, կենցա­ղով, ամեն ինչով: ինչպե՞ս են իրար հետ խոսե­լու:

-Լավ հարց է, որովհետև համա­պա­տասխա­նում է իրա­կա­նությա­նը: Իրա­նա­հա­յե­րը ուրիշ են, լիբա­նա­նա­հա­յե­րը մեկ ուրիշ, ֆրանսա­հա­յե­րը՝ ուրիշ, ռուսա­հա­յե­րը՝ ուրիշ , ամե­րի­կա­հա­յե­րը՝ ուրիշ և այդպես էլ պետք է լինի որո­վետև կենցա­ղը փոխում է, որովհետև ինչ որ միջա­վայրում ես ապրում, բայց կա նաև միա­վո­րող բան, կարե­լի է գտնել: Հայաստան պետությունը: Եթե ես ինձ զգում եմ հայ, փորձում եմ օգնել, թե՞ ուղղա­կի խոսել և ուզում եմ տեսնել այն, թե ինչ ես կուզեի ու այստեղ, սփյուռքի մոտ կա թյուրըմբռնում՝ փորձում են Հայաստա­նը տեսնել որպես ամե­նա­մեծ ամե­նա­լավ գաղութ, մոռա­նա­լով, որ անկախ պետությունը պատասխա­նատվություն է, որովհետև նա աշխարհի ուրիշ պետություննե­րի հետ մտնում է հարա­բե­րություննե­րի մեջ, որ երբեք չի անում գաղութը: Գաղութը խնդիր ունի դպրոց ու նման բաներ պահե­լու: 

-Մենք մեծ աշխարհում չենք կարո­ղա­նում ապրել, փոքրի ենք սովո­րել:

-Նույնիսկ ոչ թե մեծ աշխարհում չենք կարո­ղա­նում, այլ վարժվել ենք անպա­տասխա­նատվության, որովհետև քո քաղա­քա­ցի­նե­րի անվտանգությունը՝ պետության հարց է, գաղութի հարց չի: Որևէ գաղութ նման հարցեր չի լուծում, լուծում է պետությունը: Օսմամյան կայսրությունը վերացրեց իր հայկա­կան բնակչությա­նը, ԱՄՆ‑ը պահում է հնդիկնե­րին, բայց եթե մեկն ուզում է մի բանի հասնի, դուրս է գալիս գաղութից: Գաղութը անվտանգության հարց չի լուծում: Պետությունը հարա­բե­րություններ է հաստա­տում, ու չի խուսա­փում մյուսնե­րի հետ խոսե­լիս, մանա­վանդ հակաա­կորդնե­րի հետ,  որովհետև բոլո­րը հաճե­լի լինել չեն կարող, եթե պետություն ես ուրեմն ունես պատասխա­նատվություն, որը գաղութը չունի:

-ՀՀ և Սփյուռքի հայե­րը շատ հարցե­րում փոխվստա­հություն չունեն միմյանց նկատմամբ։ Ո՞րն է հիմնա­կան պատճա­ռը և ինչպե՞ս լուծել այդ հարցը։

Ամեն մեկն իր ճշմարտության իր բաժինն ունի, ես բոլո­րին մեկ գույնով չէի ներկի: Այնտե­ղի հայերն էլ են իրա­րից տարբե­րում: Շատ մարդիկ կան, որ ասում են, որ մենք  իրա­վունք չունենք խառնվել Հայսա­տա­նի հարցե­րին, որովհետև մենք այդտեղ չենք ապրում, այդ պատասխա­նատվությունը չենք կրում և ճիշտ են ասում: Եվ կան ուրիշներ, որ ասում են, որ պետք է խառնվեն ու հարցեր լուծեն: Բայց հարց լուծե­լու համար գալիս են այստեղ, ապրում ու լուծում: Հայաստա­նում ցավոք սրտի երկար ժամա­նակ կար մի մտա­ծո­ղություն և դա բնա­կա­նա­բար սփյուռքի համար վիրա­վո­րա­կան էր, երբ սփյուռքն ընկալվում էր որպես կթու կով:

-Իսկ եթե սփյուռքի տրա­մադրած օժանդա­կությունը  չյուրացվի, Հայաստան-Սփյուռք կապն իրա­պես իր նպա­տա­կին կծա­ռա­յի, դա միայն գումար տալը էլի խնդիր է առա­ջացնում:

-Առա­ջացնում է ու հարց է առա­ջա­նում, թե ուր է գնում այդ փողը ու եթե սփյուռքը օգնում է, օգնում է պետության կայացմա­նը: Պետության կայա­ցումը իշխա­նա­վո­րի հարստա­ցումը չէ: Դրանք տարբեր բաներ են: Այստե­ղից է գալիս նաև սփյուռքի որոշ դժգո­հություններ, էսքան փող ենք տվել, ուր է գնա­ցել, եթե էսքան փող ենք տալիս, ինչու հնա­րա­վո­րություն չունենք նաև որոշ հարցեր լուծել: Կարծում եմ պարտա­կա­նություններ ճշտե­լու կարիք կա, ընդ որում հնա­րա­վոր չէ ասել, որ բոլորդ էսպես պիտի անեք: Մոդել է պետք, ամեն մեկի պարտա­կա­նություն-իրա­վունքով ու ով որ տեսնում է, որ կարող է տեղա­վորվել այդ ամե­նում, կարող է գալ և մասնակցել, իսկ մոդե­լը մեկն է ՝ հզո­րացնել Հայաստա­նը:

-Իսկ սփյուռքը կցանկա­նա՞ հայրե­նա­դարձություն, ուզո՞ւմ են գալ ՀՀ, և եթե ցանկա­նա, դա չի նշանակո՞ւմ, որ սփյուռքը ամեն առումով փոքրա­նա­լու է:

-Եթե վարենք ոչ թե գաղա­փա­րա­խո­սա­կան այլ շատ ռեալ կենցա­ղա­յին, հասկա­նում ենք, սփյուռքը մարդիկ են, որ դրսում են ապրում, արմատներ, աշխա­տանք երե­խա ունեն, հազար ու մի հարա­բե­րություն, Հայաստան գալու համար Հայաստա­նը պետք է լինի հրա­պուրիչ, նաև տնտե­սա­պես: Անկա­խություն հռչա­կե­լուց հետո մեր սփյուռքյան կուսակցւթյուննե­րից մեկն ասաց «դեպի երկիր»: 14 ընտա­նիք եկավ միայն: Եվ ես չեմ մեղադրում: Մի բան է դեսպա­նա­տան առաջ ցույց անել ապրիլ 24-ին ու փող տալ, լոբբինգով զբաղվել, մի ուրիշ բան է գալ ու այս քարուքանդ երկի­րը փորձել զարգացնել, բիզնես դնել ու դեռ չգի­տես էլ, թե այդ ամենն ինչ վ կավարտվի:

-Բայց եկողներ եղել են: 

-Եկողներ եղել են ու եղել են զարմա­նա­լի դեպքեր նաև, օրի­նակ մարդիկ, որ գնա­ցել են 90-ականնե­րին և նրանց երե­խա­նե­րը վերա­դարձել են արդեն գիտա­կից տարի­քում, աշխա­տում են, հիմա են որոշ հոսքով գալիս Ռուսաստա­նից, ուրիշ տեղե­րից: Աշխարհը ավե­լի փոքր է դարձել ու հնա­րա­վո­րություն ունես քեզ զգալ աշխարհի կենտրո­նում, եթե գավա­ռա­միտ չես, կարող ես մտնել բոլոր հարա­բե­րություննե­րի մեջ: Բայց առաջնորդվել պետք է ոչ թե կոչով այլ կոնկրետ ծրա­գիր առա­ջարկե­լով:

-Իսկ եթե գործնա­կան հողի վրա դիտարկենք այդ ամե­նը, Հայաստան եկող հայե­րի մի մասը ինտեգրման խնդիրնե­րի ունի, լեզվամտա­ծո­ղության տարբե­րություննե­րը, սովոր են ավե­լի շատ արևմտյան արժե­հա­մա­կարգին, իսկ մենք կարծես, թե ավե­լի շատ ռուսա­կան մթնո­լորտում լինենք:

-Դա միշտ է եղել, երկրորդ համաշխարհա­յի­նից հետո երբ սփյուռքա­հա­յեր եկան, մեր բառամթերքում առա­ջա­ցավ ախպար բառն ու վերա­բերմունքը՝ թեև ոչ այդքան ճիշտ ձևով, բայց այդ եկած մարդիկ շատ բան սովո­րեցրին մեզ՝ սուրճ խմել, աշխա­տանքի հանդեպ վերա­բերմունք և այլ բաներ: Օրի­նակ եթե հիշենք Եռանկյունի ֆիլմը, էնտեղ Սոս Սարգսյա­նի կերպարն առանձնա­նում է մյուսնե­րից: Մենք ոչ թե իրար մերժե­լու այլ լրացնե­լու կարիք ունենք, սովո­րե­լու: Վերջին ներգաղթը Սիրիա­յից եղավ, լավ կարգին մարդիկ, մասնա­գետներ եկան: Սա էլ է այն մթնո­լորտի հետև­անք, որ մենք մեր մեջ օսմանյա­ռուսա­կան բաներ ունենք՝ խաբել, կեղծել, ասել, որ խաբել չի, ճարպկություն է և նման բաներ: Կարծում եմ, որ այդ ճանա­պարհը միշտ կա, բայց պետք է իրար հետ անցնել, իրար չմերժել, նույնիսկ եթե ինչ որ բան քո սրտով չէ, թե ինչպես է հագնվում, ինչ է ուտում ու խոսում: Մեզ միա­վո­րող լիքը բան կա: Մեր մտա­ծե­լա­կերպից պիտի դուրս գա այն, որ քննարկումնե­րում ասում իրար ասում են՝ թողեք գնա­ցեք էս երկրից: Ո՛չ, սա բոլո­րինս է, մենք չենք կարող միա­տե­սակ երկիր լինել: Երբ փորձում ես հասկա­նալ ուրի­շին, հասկա­նում ես նաև ինքդ քեզ:

-Մենք գիտենք, որ սփյուռքը ցեղասպա­նության հետև­անքով է, ձևա­վորվել, փրկվածնե­րի սերունդն է շարունա­կել ապրե­լը դրսում: 90-ականնե­րից էլ սկսվեց նոր արտա­գաղթ, այս անգամ ՀՀ-ից ու մենք կարծես երկու տարբեր սփյուռք ունե­նանք, նոր սփյուռք, որը տարբեր է է այնտեղ սերուդնե­րով ապրողնե­րից: Այդ երկու սփյուռքե­րը րրար հասկանո՞ւմ են թե ոչ, որովհետև 90-ականնե­րին գնա­ցողնե­րը ուրիշ պատճառնե­րով ու մտքով գնա­ցողներ էին:

-Իհարկե տարբերվում են: Օրի­նակ Բոստո­նում մինչև ցեղասպությունն էլ  ընտիր համայնքն ենք ունե­ցե­ցել՝ կազմա­կերպված: 90-ականնե­րին գերակշռում էր հայրե­նի­քից նեղա­ցած լինե­լու հանգա­մանքը, մի բան, որ չկար ցեղասպա­նության հետև­անքով ձևա­վորված սփյուռքի մոտ: Նրանք նեղա­ցած չէին, Հայաստա­նը չէր քշել իրենց: Էս գնա­ցածնե­րից շատերն էլ արդա­րացնե­լով էին զբաղված իրենց գնա­լը, հենց էստեղ ամեն մի փոքր վատ բան, որ լինում էր, ասում էին լավ արինք որ գնա­ցինք:

-Այսինքն իրենք էլ են զգում, որ անքան էլ ճիշտ մոտե­ցում չեն ցուցա­բե­րել հարցին, գնա­ցել են, գոնե թող չհայհո­յեն մնա­ցողնե­րին:

Դե հա: Չգի­տեմ, թե ինչքան մարդ է գնա­ցել վերջին պատե­րազմից հետո: Պատճառնե­րից մեկը անվտանգությունն է, դա ինքնա­րարդա­րա­ցում է, բայց կա նաև մի վիրա­վո­րա­կան բնո­րո­շում, դա այն է, որ ասում են, թե էս երկիրն ապա­գա չունի: 

-Մենք ումի՞ց ենք ուզում այդ ապա­գան:

Այո՛, մենք ումից ենք ուզում: Մեզնից: Ես եմ էդ ապա­գան կերտո­ղը, ուրի­շը չի անի, պետք չի իրեն: Ոնց որ մեզ չի հետաքրքրում ուրի­շի­նը, օրի­նակ Տանզա­նա­յի ապա­գան, ոնց ուզում են թող ապրեն,  մենք մտա­հոգված չենք իրենց ահա­մար: Այնպես էլ ուրիշներն են վերա­բերվում մեզ: Երևի սա էլի մտա­ծո­ղության հարց է, որ ձևա­վորվել է ցեղասպա­նության ժամա­նակ, որ մենք պետք է խղճա­հա­րություն առա­ջացնենք, որ մեր ապա­գան ուրիշնե­րը կերտեն, բայց այդպես չի կարող լինել: Նախ չեն անի, եթե անեն էլ ոչ թե մեր ուզածն են անե­լու, այլ իրենց պատկե­րացրա­ծը: 

-1994-ից 2020թ. անվտանգա­յին սպառնա­լիքն այն մակարդա­կով չի եղել, ինչպես հիմա: Բայց արտա­գաղթը շարունակվել է:

-Ես մի բան պատմեմ: 2016թ. չորսօրյա պատե­րազմում, հիմնա­կան հարվա­ծը հասցված էր  Մարտա­կերտի ուղղությամբ: Այդ պատե­րազմից մի երկու ամիս հետո ՊՆ հասա­րա­կա­կան խորհրդի անդամ լինե­լով գնա­ցի Արցախ, զրուցե­լու զինվո­րա­կաննե­րի հետ: Մարտա­կերտ գնա­ցինք: Եվ մինչև այդ հանդիումը, զինվորնե­րի հետ խոսում ենք, այն զւնվորնե­րի ովքեր այդ օրե­րին կռվել են, մեկն ասում է երեք ամսից վերջացնում եմ ծառա­յությունը,  գնա­լու եմ Օմսկ, քեռիս փուռ ունի էնտեղ: Եվ դա ասում է հերոս երե­խան: Հանդիպման ժամանկ ասա­ցի, որ դուք պատրաստ եք զոհվել, բայց պատրաստ չեք ապրել հանուն հայրե­նի­քի:  Բայց էդ զոհա­բե­րությունը գրո­շի արժեք չունի, եթե դրա­նից հետո կյանք չկա: Մահը կարող է իմաստա­վորվել միայն հանուն կյանքի գաղա­փա­րով: Մահ հանուն մահի՝ անի­մաստ է: Մեզ մտա­ծո­ղություն է պետք, որ էստեղ պետք է ապրել, լավ ապրել ու ամեն ինչ անել, որ որ էստե­ղի կյանքը լավը լինի: Ու միայն անվտանգության հարցը չի: Եթե անվտանգությունը լինի, բայց  տնտե­սա­կա­նը՝ ոչ, էլի կարտա­գաղթեն: Սա պետք է դառնա հետաքրքիր և զարգա­ցող երկիր, գան օտա­րերկրա­ցի­ներ, եթե ընդունում են մեր օրենքնե­րը, ծառա­յում են բանա­կում, վճա­րում են հարկեր:

-Վերջին մեկ տարում սովո­րել ենք օտա­րերկրա­ցի­ներ տեսնել ու նկա­տե­լի է, որ  վերա­բերմունքն էլ փոխվել է նրանց նկատմամբ: Կարո՞ղ ենք ասել, որ  ներհա­մայնքա­յին փակուղուց երբ դուրս գալ կկա­րո­ղա­նանք, սփյուռքի հետ կապն էլ ավե­լի լուրջ հիմքե­րի վրա դրված կլի­նի, քան թե զուտ այն, որ դուք մեզ պիտի օգնենք, որովհետև մենք ապրում ենք:

-Այո, դա գովե­լի է: Մենք կամաց կամաց դուրս ենք գալիս գաղութա­յին վիճա­կից, մտայնությունից, որ Հայաստա­նը միայն հայերն են և հետո, ինչքան շատ ես շփվում ուրիշնե­րի հետ, այնքան ավե­լի է մեծա­նում հորի­զոնդ: Փորձում ես հասկա­նալ ուրիշնե­րին: Հասկա­նում ես ինքդ քեզ: Մենք խնդիր ունենք իրար հասկա­նա­լու: Գուցե էս ճանա­պարհը օգնի: Լավ է, որ օտա­րերկրա­ցի­ներ գալիս են: Լավ է, սա նորմալ երկրի կարգա­վի­ճակ է, ոչ թե գաղութի:

-Բայց մենք ինչու ենք զգուշա­նում օտա­րերկրա­ցի­նե­րի հոսքից: Գուցե իրո՞ք ինչ որ անտե­սա­նե­լի վտանգ կա:

-Գաղութա­յին մտա­ծո­ղություն է, որ կգան, կխառնվեն մեզ: Վերջերս մի տեղ հարցազրույցի էի  ու էնտեղ խոսք գնաց, որ մենք կարող ենք կորցնել ինքնություններս: Որ ուզենք էլ, չենք կարող կորցնել: Մենք ստա­նում ենք հայկա­կան կրթություն, ապրում ենք Հայաստա­նում, մեր մշա­կույթը հայկա­կան է: Ինչի՞ց ենք վախե­նում: Ես կհասկա­նաի էդ վախը, եթե Հայաստա­նում վաթսուն  տոկո­սը հայ չլի­ներ: Բայց նաև ասեմ, որ օրի­նակ Էստո­նիա­յում բնակչության 60 տոկո­սը ռուսներ են, բայց էստո­նա­ցի­նե­րը չեն վախե­նում ազգա­յին ինքնություն կորցնե­լուց, դեռ մի բան էլ ինտեգրացնում են ռուսնե­րին:

-Օրի­նակ մենք սիրում ենք պարծե­նալ, որ արտա­սահմա­նում հայե­րին լավ են ընդունում, գնա­հա­տում են, բայց ինքներս զգուշա­նում ենք, երբ օտա­րերկրա­ցի­ներ են գալիս:

-Գաղութա­յին մտա­ծո­ղություն է: Օրիանկ արա­բա­կան գաղութա­նե­րում էդպես էին շատ մտա­ծում: Չամուսա­նանս ուրի­շի հետ, ընկե­րություն չանես, չսո­վո­րես ուրիշ դպրո­ցումլ Սա հաղթա­հա­րե­լի է: Նոր սերուդն է  գալիս, որի առաջ աշխարհը բաց է, որին դժվար է խաբել: Ցանկա­ցած դեպքում ճիշտ տեղե­կություն կարող ես ստա­նալ: Ով կարո­ղա­նում է մտա­ծել, նա հասկա­նում է:

-Ինչպե՞ս եք գնա­հա­տում այս տարվա հոկտեմբե­րին տեղի ունե­ցած համա­հայկա­կան խորհրդա­ժո­ղո­վը։

-Անկեղծ ասած տեղյակ չեմ, չեմ հետև­ել:

-Իսկ ի՞նչ եք կարծում նման համա­ժո­ղովներն իմաստ ունե՞ն:

-Չգի­տեմ իմաստ ունի թե ոչ: Իմաստի մասին կարող ենք ասել ինչ որ արդյունք տեսնե­լուց հետո, որ կարո­ղա­նանք ասել, որ ահա տեսեք սա համա­ժո­ղո­վի արդյունքում ընդունված որոշման հետև­անքն է:

-Իսկ գուցե կարիք ունենք գոնե խոսե­լու իրար հետ, թեկուզ և համա­ժո­ղո­վի կտրվածքով:

-Կարծում եմ այո, իրար հետ խոսե­լը պարտա­դիր բան է: Տեսեք, հիմա հարց է շոշափվում, թե արդյո՞ք նստել խոսել ադրբե­ջանցու կամ թուրքի հետ, բայց դրա­նից առաջ պիտի փորձենք հասկա­նալ, թե իրար հետ ինչպես ենք խոսում: Մենք իրար խոսել չգի­տենք: Սա մեր ամե­նա­մեծ ցավն է: Քննա­դա­տում ենք, որ դիվա­նա­գի­տություն չունենք, ուրի­շի հետ չենք կարո­ղա­նում խոսել, բայց գուցե դա գալիս է մեր միջից, որովհետև եթե իրար հետ ընդհա­նուր եզրա­կա­ցության չենք կարո­ղա­նում գալ, մանր հարցե­րում տարա­ձայնություննե­րը նորմալ են, բայց եթե որևէ գլո­բալ հարցում էլ չենք կարո­ղա­նում, ապա ինչպես ենք մեզ պահե­լու աշխարհում, ուր շատ տարբեր մոտե­ցումներ են, ուր պետք է խոսել ու լսել: Որովհետև էլի գաղութի մտա­ծո­ղությունն է: Դա այն է, որ  հարցն էսպես է դրված՝ «ես ասա­ցի ինչ եմ մտա­ծում ու վերջ, ով ինչ է մտա­ծում, ինձ հետաքրքիր չէ»: 

-Իսկ եթե Հայաստա­նում ամեն ինչ իդեա­լա­կան լինի ու սփյուռքը հնա­րա­վո­րություն ունե­նա ամբողջա­պես Հայաստան տեղա­փոխվե­լու, նման բան կլի­նի՞, կգա՞ն:

-Նախ չեմ կարծում էդպես լինի, չգի­տեմ ով կուզե­նա կգա կամ չի գա: Եթե կտեսնի որ ձեռնտու է, թող գա ու ապրի:

-Կարծիքներ կան որ սփյուռքի գոյությունը հային պետք է որպես գործիք օտար երկրում ազդե­ցություն ունե­նա­լու համար ու զանգվա­ծա­յին հայրե­նա­դարձությունը, նույնիսկ հնա­րա­վո­րության դեպքում էնան էլ ցանկա­լի չէ:

-Չգի­տեմ: ԱՄՆ-ում հայկա­կան սփյուռքը բավա­կան լուրջ ազդե­ցություն ունի, Ռուսաստա­նում ամե­նա­մեծ համայնքն ունենք, բայց այդ համայնքը որևէ ազդե­ցություն չունի: Դա երկրից է կախված: Սփյուռքը մեղա­վոր չէ, որ որևէ երկիր այդպի­սին է: Մարդիկ մեղա­վոր չեն, որ Ռուսաստանն այդպի­սի երկիր է: Եթե տասնա­պա­տիկ շատ լիներ, կամ տեղե­րով փոխեինք ամե­րիկյան ու ռուսա­կան սփյուռքը, ապա Ռուսաստա­նից տեղա­փոխվածնե­րը մեծ ազդե­ցություն կունե­նա­յին, մյուսնե­րը՝ միա­նա­մից ստիպված կլռեին: Խնդի­րը և լուծումը պետք է գա այստե­ղից: Ինչքա­նով կօժանդա­կի, արդեն իր որո­շե­լիքն է, բայց եթե ավե­լի հեռա­տե­սո­րեն նայենք, եթե մեք սփյուռքում ուզում ենք մեր ազգա­յին գիտակցությունը պահենք, մենք կարող ենք անել միայն մի պարա­գա­յում, երբ կա Հայաստա­նի Հանրա­պե­տություն, եթե չկա ՀՀ, մնա­ցած ամեն ինչ անի­մաստ է: