Մշա­կութա­յին Ոչ Թե Քաղա­քա­կան Ինքնություն

Անկեղծ ասած, ես կարծում եմ, որ սփյուռքա­հա­յությունը և նրա ղեկա­վա­րությունը պետք է մտա­հոգվեն այն աջակցությամբ, որը Սփյուռքը ցուցա­բե­րում է Ացա­խից Հայաստան բռնի տեղա­հանվածնե­րին՝ Հայաստա­նի կառա­վա­րության աջակցության բացա­կա­յության մասին դատո­ղություններ անե­լու փոխա­րեն։

Վահէ Աբէ­լեան

Կարծում եմ Սփյուռքում Հայաստա­նի մասին արմա­տա­ցած սխալ ընկա­լում կա: Կասկած չկա, որ սփյուռքա­հա­յե­րի մտա­հո­գություննե­րը Հայաստա­նի և հայության նկատմամբ իրա­կան են։ Սակայն, երբ նույն մտա­հո­գություննե­րը անցնում են և հատում հումա­նի­տար, պատմա­կան, մշա­կութա­յին կամ սոցիա­լա­կան կապե­րի սահմաննե­րը, մտնում են Հայաստա­նի քաղա­քա­ցի­նե­րի կողմից ընտրված Հայաստա­նի կառա­վա­րության գործո­ղություննե­րի մեջ՝ դառնում են Հայաստան բերված քաղա­քա­կա­նության մի մասը։ Սփյուռքի համար դա նշա­նա­կում է մասնա­տում:

Անշուշտ գովե­լի է, որ Սփյուռքի հայերն իրենց նույնացնում են Հայաստա­նի հետ։ Վայ մեզ, և Աստված չանի, եթե դադա­րի այդպես լինել: Իրենց Հայաստա­նի և նրա բնա­կիչնե­րի հետ հետ նույնացնող Սփյուռքա­հա­յե­րի մասին պետք է հոգ տանել և դաստիա­րա­կել:

Բայց տարբե­րություն կա մշա­կութա­յին և քաղա­քա­կան նույնա­կա­նացման միջև: Մշա­կութա­յին նույնա­կա­նա­ցումը բխում է մեր ընդհա­նուր պատմա­կան փորձա­ռություննե­րից, որոնք փոխանցվել են մեզ և նույնիսկ վերապրել են մեզա­նից ոմանք ու փոխանցել մեզ: Չէ՞ որ այդ մշա­կութա­յին ու պատմա­կան կապե­րը մեզ միա­վո­րում են ամեն ինչից առա­վել։

Քաղա­քա­կան նույնա­կա­նա­ցումը բոլո­րո­վին այլ խնդիր է։ Կեղծ են այն պնդոմնե­րը, որ Սփյուռքի քաղա­քա­կան նույնա­ցումը Հայաստա­նի հետ բխում է նրա մշա­կութա­յին և պատմա­կան կապե­րի մտա­հո­գություննե­րից: Դա պարզա­պես չի կարող լինել, քանի որ քաղա­քա­կան նույնա­կա­նա­ցումն  իր նորմե­րը, կառուցվածքնե­րը և օրենքներն ու կանո­նա­կարգե­րը ունի, որոնք կառա­վա­րում են քաղա­քա­կան գործընթա­ցը և տեղա­կան են: Բոլորս էլ ինքստինքյան գիտենք, որ նույնիսկ եթե հակա­ռակն ենք պնդում, թե սփյուռքա­հա­յությունը չի կարող  հայաստանյան քաղա­քա­կան գործընթա­ցին մաս կազմել։ Բայց մենք, իհարկե, կարող ենք և պետք է լինենք Սփյուռքի քաղա­քա­կան գործընթա­ցի մաս: Երկուսն էլ բնա­կա­նա­բար նպա­տակ ունեն Հայաստա­նի անվտանգությունն ու անվտանգությունը, հայության բարօ­րությունը։ Բայց յուրա­քանչյուր գործընթաց տարբեր կերպ է առաջնորդվում և ունի իր տեմպը: Ժողովրդա­կան լեզվով ասած՝ Հայաստանն ու Սփյուռքը տարբեր գնդակնե­րով  են խաղում։

Ես անդրա­դարձա Սփյուռքի՝ Հայաստա­նի քաղա­քա­կան գործընթացնե­րին խառնվե­լուն, երբ կարդա­ցի վերջերս կարդա­ցի սա.

«Արմե­նիան Ուիքլի»-ն հայտնել է, որ 2023թ. նոյեմբե­րի 29-ին ՀՅԴ ՍԴ անդամնե­րը հանդի­պել են Արամ կաթո­ղի­կո­սին և ի թիվս այլ հարցե­րի, «քննարկել են Արցա­խում տեղի ունե­ցած ցեղասպա­նությունը և դրա հետև­անքնե­րը, ներառյալ Հայաստա­նի ներքա­ղա­քա­կան իրա­վի­ճա­կը և կառա­վա­րա­կան աջակցության բացա­կա­յությունը Արցա­խից տեղա­հանվածնե­րին»։ Անկեղծ ասած, ես կարծում եմ, որ սփյուռքա­հա­յությունը և նրա ղեկա­վա­րությունը պետք է մտա­հոգվեն այն աջակցությամբ, որը Սփյուռքը ցուցա­բե­րում է Ացա­խից Հայաստան բռնի տեղա­հանվածնե­րին՝ Հայաստա­նի կառա­վա­րության աջակցության բացա­կա­յության մասին դատո­ղություններ անե­լու փոխա­րեն։

Այդ հանդի­պումից մի քանի շաբաթ առաջ ես թարգմա­նել և իմ բլո­գում տեղադրել էի Լյուսի Դեյքմեջյա­նի կարծի­քը տեղա­հանված արցա­խա­հա­յության վերա­բերյալ։ Լյուսին մի քանի տարի առաջ է հայրե­նա­դարձվել Հայաստան։ Նա նշեց, որ «Որքան էլ անկա­տար կամ թերի լինեն Հայաստա­նի վարչա­կազմի մեթոդներն ու քայլե­րը, չի կարե­լի չգնա­հա­տել այն փաստը, որ պետությունն արցախցի մեր հայրե­նա­կիցնե­րին անմի­ջա­պես ընդունեց սրտա­բաց և ջանք չխնա­յեց նրանց պատսպա­րե­լու՝ բնա­կա­րաններ հատկացնե­լով և  դրա­մա­կան օգնություն ու աշխա­տանքի հնա­րա­վո­րություններ ստեղծե­լով, բժշկա­կան ծառա­յություններ մատուցե­լով և երե­խա­նե­րին Հայաստա­նի դպրոցնե­րում տեղա­վո­րե­լով»։ Նա այնուհետև անդրա­դարձավ Հայաստա­նի կառա­վա­րության առջև ծառա­ցած մարտահրա­վերնե­րին և փորձում է հաղթա­հա­րել՝ ի շահ արցա­խա­հա­յության, սակայն իրա­վա­ցիո­րեն նշեց, որ «բոլորս գիտենք, որ Հայաստա­նը անսահմա­նա­փակ ռեսուրսնե­րով երկիր չէ»։ Ցանկա­ցողնե­րը կարող են կարդալ Keghartdotcom-ում նրա տեղադրած հոդվա­ծի իմ թարգմա­նությունը: Ես նաև կցել եմ ստորև նշված հղումը։

2023 թվա­կա­նի դեկտեմբե­րի 12-ին Armenian Weekly‑ն զետե­ղել է Հարութ Սասունյա­նի ամենշա­բաթյա սյունա­կը՝ «Հայաստա­նի կառա­վա­րությունն ավե­լորդ բեռ է ավե­լացնում արդեն տառա­պող արցախցի­նե­րին»։ Հայաստա­նի կառա­վա­րությունը, ըստ նրա, «վարչա­պետ Նիկոլ Փաշինյա­նի գլխա­վո­րությամբ, ունի թաքնված օրա­կարգ՝ արցա­խա­հա­յե­րին որպես ոչ քաղա­քա­ցի­ներ վերա­բերվե­լու հարցում»։ Ի՞նչ է իրե­նից ներա­յա­ցում այդ թաքնված օրա­կարգը: Հարութի կարծի­քով՝ դա ամե­նա­սարսա­փե­լի քաղա­քա­կա­նությունն է, քանի որ նա պնդում է, թե Հայաստա­նի իշխա­նությունը մերժում է արցա­խա­հա­յությա­նը, որ նրանք ՀՀ քաղա­քա­ցի­ներ են, որպեսզի նրանք դեմ չքվեարկեն «Քաղա­քա­ցիա­կան պայմա­նա­գիր» կոա­լի­ցիա­յին, որի ներկա­յա­ցուցիչնե­րը, ըստ Հարութի, պատասխա­նա­տու են Արցա­խի­կորստի համար։ Արցա­խի.

  Արդյո՞ք արցա­խա­հա­յե­րը Հայաստա­նի քաղա­քա­ցի­ներ էին, ովքեր ունեցվածք ունեին Արցա­խի Հանրա­պե­տությունում։ Արդյո՞ք նրանք Հայաստա­նի քաղա­քա­ցի­ներ էին, ովքեր նախընտրել են չօգտվել իրենց սահմա­նադրա­կան իրա­վունքնե­րից և չմասնակցել Հայաստա­նում քաղա­քա­կան գործընթացնե­րին, բայց մասնակցել են Արցա­խում տեղի ունե­ցո­ղին՝ որպես Արցա­խի Հանրա­պե­տության քաղա­քա­ցի­ներ։ Արդյո՞ք արցա­խա­հա­յե­րը ենթարկվել են Հայաստա­նի զորա­կո­չի օրենքնե­րին և ծառա­յել են Հայաստա­նի զինված ուժե­րում այնպես, ինչպես դա անում են ՀՀ քաղա­քա­ցի­նե­րը։ Արդյո՞ք միջազգա­յին օգնությունը նախա­տեսված չէ Հայաստա­նում գտնվող արցախցի փախստա­կաննե­րի համար, այլ նախա­տեսված է արցախցի հայաստանցի­նե­րին։

Ես նման և անհա­մար հարցե­րին պատասխաններ չունեմ։ Բայց ես գիտեմ, որ կան բարդ խնդիրներ, որոնք վերա­բե­րում են արցա­խա­հա­յե­րի՝ սեփա­կա­նության իրա­վունքի պահանջնե­րին, որը  պետք է լուծվի մանրակրկիտ ուսումնա­սի­րությունից հետո: Գիտեմ նաև, որ տեղա­հանված արցա­խա­հա­յերն օգտվում են այն բոլոր արտո­նություննե­րից, որրից օգտվում են ՀՀ քաղա­քա­ցի­նե­րը աշխա­տանքի, սոցիա­լա­կան աջակցության համար։ Եթե ես զուգա­հեռ անցկացնեմ, ես նրանց կնմա­նացնեի ԱՄՆ օրի­նա­կան ներգաղթյալնե­րի հետ, ովքեր ունեն «գրին քարտ», ինչպես ես էի մի ժամա­նակ: Դա ինձ  Ամե­րի­կա­յի քաղա­քա­ցու բոլոր արտո­նություննե­րըտվեց, բացի քվեարկության իրա­վունքից, որն այն ժամա­նակ ամե­նա­քիչն էր ինձ մտա­հո­գում: Հարութը ավե­լի լավ ծառա­յություն կկա­տա­րի՝ անդրա­դառնա­լով Ամե­րի­կա­յի հայե­րի առջև ծառա­ցած խնդիրնե­րին, քան Հայաստա­նի քաղա­քա­կա­նությա­նը խառնվե­լուն, եթե նա մնա սփյուռքում:

Վերջին դրվա­գը 2023թ. նոյեմբե­րի 28-ին «Ազդակ» օրա­թերթում Տիգրան Ջինբաշյա­նի սրտա­ռուչ հոդվա­ծի իմ ընթերցումն է, որը վերնագրված է «Ի՞նչ է հայրե­նի­քը»:  Հոդվա­ծում նա հակա­դարձում է Հայաստա­նի վարչա­պե­տին՝ ով նշում էր, որ Հայաստա­նը 29800 քառա­կուսի կմ անշարժ գույք է՝ սեփա­կան պետությունով։ Բնա­կա­նա­բար, Տիգրա­նը համա­ձայն է, որ Հայաստա­նի մասին պետք է հոգ տարվի, բայց  այն պատմա­կան Հայաստա­նի մի կտոր է, և որ հայերն ունեն իրա­վա­ցի պատմա­կան պահանջներ: Վարչա­պե­տի խաղա­ղության քաղա­քա­կա­նության խաչմե­րուկը, պնդում է Դիկրա­նը, խաթա­րում է Հայաստա­նի պատմա­կան իրա­վունքը, և այդ իրա­վունքը չի պաշտպանվում վարչա­պե­տի և նրա թիմա­կիցնե­րի կողմից:

Տիգրա­նի սրտա­ռուչ հոդվածն ինձ հիշեցրեց Հրանտ Դինքին, ով  տարբե­րում էր պետությունը ազգից և ընդգծում էր, որ մենք այսուհետ պետություն ենք։ Իսկա­պես, մենք պետություն ենք։ Պետությունը և նրա պաշտոնյա­ներն ունեն հասկա­նա­լի սահմա­նա­փա­կումներ, և Հայաստա­նը և նրա պաշտոնյա­նե­րը գործում են և կշա­րունա­կեն գործել այդ սահմա­նա­փա­կումնե­րի շրջա­նակնե­րում: Սփյուռքն է, որ չի կարո­ղա­նում պահպա­նել մեր ժառանգությունը՝ լինի դա մշա­կույթ, պատմություն, լեզու: Սփյուռքը մեծա­պես ձախողվում է

«Կար ժամա­նակ, երբ «հայությունը» ներկա­յացվում էր որպես առասպե­լա­կան թռչուն, որի մի թևը Հայաստանն է, մյուսը՝ Սփյուռքը։ Հիշում եմ, որ Զորի Բալա­յա­նը հաճախ էր օրի­նակ բերում: Խնդիրն այն է, որ, ինչպես ցանկա­ցած այլ առասպե­լա­կան արա­րած, այդ հայկա­կան թռչունը մի թևը Հայաստան, մյուսը‘ Սփյուռք, նույնպես գոյություն չունի:

Ես մեզ նմա­նեցնում եմ Հայաստա­նում և Սփյուռքում՝ որպես ընտա­նիք, որտեղ անդամնե­րը հասունա­ցել են իրենց տեմպե­րով, բայց և իրա­րից հեռա­ցել են։ Բայց նրանք կիսում են ժառանգություն, և գուցե նաև ընտա­նե­կան բիզնես, որտեղ յուրա­քանչյուրը կարող է կարծիք ունե­նալ, թե ինչպես լավա­գույնս հավերժացնել ժառանգությունը կամ շարունա­կել պահպա­նել բիզնե­սը: Ընտա­նի­քի անդամնե­րին կապող  նրանց վստա­հությունն է միմյանց հանդեպ։ Եթե չկա վստա­հություն Հայաստա­նում կամ այս լայն աշխարհի մեկ այլ վայրում ցրված ընտա­նի­քի անդամնե­րի նկատմամբ, որը հայկա­կան սփյուռքն է, ապա գերա­դա­սում եմ չձև­ա­կերպել այս բլո­գը դադա­րեցնե­լու հարցը։

Աղբյուրը՝