Մոտ ապագայում Հայաստան–Ադրբեջան խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը քիչ հավանական է, քանի որ Ադրբեջանը դեռևս չի շտապում կատարել այդ քայլը՝ չնայած միջազգային ճնշմանը։
Ռոբերտ Ղևոնդյան
1inTV‑ն զրուցել է քաղաքագետ Ռոբերտ Ղևոնդյանի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում են Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության գործընթացը և տարածաշրջանային ենթակառուցվածքային ծրագրերը։ Հիմնական շեշտադրումը կատարվում է Ալիևի բազմաշերտ հռետորաբանության վրա, որը նպատակ ունի պատրաստ լինել իրադարձությունների զարգացման տարբեր սցենարների, այդ թվում՝ նոր հակամարտությունների։ Զրույցի առանցքային թեմաներից է ռուսական կոնցեսիոն կառավարման դադարեցումը, որը դիտարկվում է որպես Հայաստանի ինքնիշխանության ամրապնդման և տրանսպորտային այլընտրանքային ուղիների զարգացման նախապայման։ Ղևոնդյանը հիմնավորում է, որ Հայաստանի հյուսիսային երկաթուղային ուղիների վերագործարկումը կարող է ապահովել թե՛ տնտեսական առավելություններ, և թե՛ անվտանգային երաշխիքներ՝ դառնալով ավելի գրավիչ միջազգային գործընկերների համար։ Զրույցը պարզաբանում է, որ տևական խաղաղությունը կախված է Հայաստանի ներգրավվածությունից գլոբալ էներգետիկ և լոգիստիկ նախագծերում։
Ռոբերտ Ղևոնդյանը նշեց, որ Իլհամ Ալիևի խոսույթը ոչ թե երկակի, այլ բազմաշերտ է․ ադրբեջանական ղեկավարությունը միաժամանակ պատրաստվում է մի քանի հնարավոր սցենարների։ Նրա խոսքով՝ Ադրբեջանի հետ ոչ պաշտոնական շփումների ընթացքում նույնպես ակնհայտ է դառնում, որ Բաքուն փորձում է պատրաստ լինել թե՛ խաղաղ գործընթացի շարունակությանը, թե՛ այլ զարգացումների։
Քաղաքագետը ասաց, որ Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ Ադրբեջանը պատրաստվում էր նաև իշխանության հնարավոր փոփոխությանը և տարբեր քաղաքական ուժերի իշխանության գալու տարբերակներին։ Այդ պատճառով, ըստ նրա, Ալիևի յուրաքանչյուր հայտարարության տակ մի քանի ենթատեքստ կա, որպեսզի ցանկացած իրավիճակում նա կարողանա պնդել, թե հենց այդ սցենարն էր նկատի ունեցել։
Փորձագետը դիտարկեց, որ խաղաղության գործընթացի հեռանկարները կախված են ոչ միայն Հայաստանի և Ադրբեջանի գործողություններից, այլև արտաքին գործոններից՝ ԱՄՆ–Իրան հարաբերություններից, ռուս-ուկրաինական պատերազմից և այլ տարածաշրջանային զարգացումներից։ Միաժամանակ, նրա կարծիքով, Երևանն ու Բաքուն կարող են նպաստել խաղաղության սցենարի իրականացմանը՝ շարունակելով համապատասխան աշխատանքները։
Ռոբերտ Ղևոնդյանը նշեց, որ իրենց կազմակերպությունը ներգրավված է այսպես կոչված «մեկուկես ուղու» դիվանագիտության մեջ և փորձում է աջակցել խաղաղության օրակարգին։ Սակայն, ըստ նրա, պատերազմի սցենարը ևս ամբողջությամբ բացառված չէ, և Ալիևը պատրաստվում է նաև այդ տարբերակին։
Նա կարծում է, որ ներկայում խաղաղության մասին խոսելը պայմանավորված է նրանով, որ հենց այդ սցենարն է ամենահավանականը։ Սակայն եթե իրավիճակը փոխվի, Ալիևը կարող է հայտարարել, թե խաղաղությունը նախատեսված էր միայն Ադրբեջանի պայմաններով, իսկ դրանց չկատարման դեպքում հնարավոր է վերադարձ հակամարտության տրամաբանությանը։
Քաղաքագետը նշեց, որ Ադրբեջանը մեծ կարևորություն է տալիս տարածաշրջանային հաղորդակցությունների զարգացմանը և հատկապես TRIPP նախագծին։ Նրա խոսքով՝ ադրբեջանցի գործընկերները տարբեր քննարկումների ժամանակ Հայաստանի հետ այլ գործընթացները հաճախ կապում են հենց այդ ծրագրի առաջընթացի հետ։
Ռոբերտ Ղևոնդյանը ընդգծեց, որ Բաքվի համար կարևոր է ունենալ ոչ միայն Վրաստանով անցնող հիմնական ճանապարհը, այլ նաև Հայաստանի տարածքով այլընտրանքային ուղի։ Նրա դիտարկմամբ՝ Հայաստանը կարող է կարևոր դեր ստանձնել նաև հյուսիսային հաղորդակցությունների զարգացման դեպքում։
Նա պատմեց, որ իրենց կազմակերպության ներկայացուցիչները տեղում ուսումնասիրել են TRIPP նախագծով նախատեսվող երկաթուղու ամբողջ երթուղին և եկել այն եզրակացության, որ Արաքսի ափով հնարավոր է կառուցել միայն մեկ երկաթուղի, մինչդեռ ավտոմոբիլային ճանապարհ կառուցելը պահանջելու է լեռնային լայնածավալ աշխատանքներ։
Ղևոնդյանը նաև համեմատեց իրավիճակը Իրանի տարածքում իրականացվող ենթակառուցվածքային աշխատանքների հետ՝ նշելով, որ այնտեղ շինարարությունն ընթանում է շատ ավելի մեծ ծավալներով և արագությամբ, քան Հայաստանի հատվածում։
Նա ուշադրություն հրավիրեց նաև այն հանգամանքին, որ Հայաստանի սահմանային հատվածներում առկա սահմանափակումները երբեմն ավելի զգալի են, քան Իրանի կողմում, թեև Հայաստանը ժողովրդավարության ցուցանիշներով գերազանցում է հարևան երկրին։
Փորձագետը համոզմունք հայտնեց, որ երկարաժամկետ խաղաղությունը կախված է Հայաստանի ներգրավվածությունից տարածաշրջանային ենթակառուցվածքային և էներգետիկ նախագծերում։ Նրա խոսքով՝ որքան մեծ լինի Հայաստանի մասնակցությունը, այնքան ավելի ամուր կլինեն խաղաղության հիմքերը։
Ռոբերտ Ղևոնդյանը նշեց, որ Ադրբեջանն ու Թուրքիան ցանկանում են, որպեսզի Հայաստանի մասնակցությունը տարածաշրջանային հաղորդակցություններին հնարավորինս սահմանափակ լինի։ Նրա կարծիքով՝ հենց այդ պատճառով TRIPP նախագիծը Բաքվի համար նախընտրելի է, քանի որ այն Հայաստանի համար ստեղծում է համեմատաբար փոքր տնտեսական շահավետություն։
Միաժամանակ նա կարծում է, որ եթե Հայաստանը արագ լուծի երկաթուղու ռուսական կոնցեսիայի հարցը, վերականգնի ներքին երկաթուղային ենթակառուցվածքները և կառուցի հյուսիսային երթուղին, ապա տնտեսական տրամաբանությունն ինքնին կարող է բեռնափոխադրումների զգալի մասը տեղափոխել այդ ուղղությամբ։
Քաղաքագետը նշեց, որ հյուսիսային երթուղին ավելի կարճ, էժան և տարողունակ կարող է լինել թե՛ TRIPP‑ի, թե՛ Վրաստանով անցնող գործող ճանապարհի համեմատ։ Բացի տնտեսական առավելություններից, նա կարևորեց նաև անվտանգության գործոնը՝ նշելով, որ Հայաստանի հյուսիսով անցնող ուղին ավելի պաշտպանված է հնարավոր ռազմական ռիսկերից։
Ռոբերտ Ղևոնդյանը դիտարկեց, որ եվրոպացի պաշտոնյաների հայտարարություններն էլ վկայում են, որ նրանք Հայաստանի ենթակառուցվածքների զարգացմանը վերաբերվում են ավելի լայն համատեքստում, ոչ միայն TRIPP նախագծի շրջանակներում։
Նրա գնահատմամբ՝ այսօր Ադրբեջանը Արևելք–Արևմուտք հաղորդակցության հիմնական հանգույցն է, սակայն երկարաժամկետ հեռանկարում միջազգային տնտեսության համար առավել գրավիչ կարող է դառնալ հենց Հայաստանի տարածքով անցնող երթուղին։
Ռոբերտ Ղևոնդյանը ասաց, որ Իջևան–Գյումրի երկաթուղու նախագիծը փաստացի գոյություն ունի, սակայն դրա գլխավոր խոչընդոտը ռուսական կոնցեսիոն կառավարումն է։ Նրա կարծիքով՝ եթե այդ հարցը լուծվի, Հայաստանը շատ արագ կարող է ստանալ նոր ներդրումային առաջարկներ երկաթուղու վերագործարկման համար։
Նա չբացառեց, որ նման պայմաններում նույնիսկ հնարավոր կլինի հյուսիսային երկաթուղին գործարկել ավելի շուտ, քան ամբողջությամբ կավարտվի TRIPP նախագիծը։
Փորձագետը նշեց, որ Թուրքիայի և Ադրբեջանի շահերը լիովին նույնական չեն։ Նրա խոսքով՝ Անկարան հետաքրքրված է սահմանների բացմամբ և տնտեսական համագործակցության ընդլայնմամբ, մինչդեռ Բաքուն շարունակում է ձգձգել գործընթացները՝ վկայակոչելով Հայաստանի նկատմամբ անվստահությունը։
Ռոբերտ Ղևոնդյանը կարծում է, որ եթե Հայաստանը զարգացնի իր ենթակառուցվածքները, Թուրքիան կարող է ավելի մեծ ճնշում գործադրել Ադրբեջանի վրա՝ արագացնելու հաղորդակցությունների բացումը։
Նա գնահատեց, որ մոտ ապագայում Հայաստան–Ադրբեջան խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը քիչ հավանական է, քանի որ Ադրբեջանը դեռևս չի շտապում կատարել այդ քայլը՝ չնայած միջազգային ճնշմանը։
Քաղաքագետը միաժամանակ ընդգծեց, որ պայմանագրի բացակայությունը չի նշանակում, թե դրա առանձին դրույթները չեն կարող իրականացվել։ Նրա խոսքով՝ հնարավոր է աստիճանաբար զարգացնել դիվանագիտական հարաբերությունների տարրերը, նույնիսկ եթե վերջնական փաստաթուղթը դեռ չի ստորագրվել։
Ռոբերտ Ղևոնդյանը նշեց նաև, որ պայմանագրի չստորագրված լինելը Հայաստանին հնարավորություն է տալիս շարունակել Եվրամիության դիտորդական առաքելության գործունեությունը և չհետ կանչել միջազգային դատական հայցերը։
Անդրադառնալով ԱՄՆ‑ի 907-րդ ուղղմանը, նա ասաց, որ դրա ընդունման հիմքերը չեն վերացել, քանի որ այն վերաբերում էր ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաև Արցախի հայ բնակչության նկատմամբ Ադրբեջանի գործողություններին։ Նրա կարծիքով՝ անգամ խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը ինքնաբերաբար չի վերացնի այդ իրավական հիմքերը։
Ռոբերտ Ղևոնդյանը եզրափակեց, որ 907-րդ ուղղման ճակատագիրը հիմնականում կախված է Միացյալ Նահանգների ներքին քաղաքական գործընթացներից և ԱՄՆ–Ադրբեջան հարաբերություններից, քանի որ դրա փոփոխության որոշումը պետք է ընդունեն Կոնգրեսն ու Սենատը, այլ ոչ թե միայն գործադիր իշխանությունը։
Հարցազրույցն ամբողջությամբ‘