Սփյուռքի Երեսնամյա Արձա­կուրդը Դադա­րեցնե­լու Ժամա­նակն Է

Մաս երկրորդ

Պարա­դոքսալ է, բայց ամե­նա­մեծ խոչընդո­տը իշխա­նության տարբե­րա­կից այլ տարբե­րակ ընդունե­լու բացարձակ հնա­րա­վո­րությունն է։ Այն, որ դիվա­նա­գի­տությունն իրա­կա­նացվում է միջպե­տա­կան մակարդա­կով, ավե­լի է բարդացնում Սփյուռքի խնդի­րը, երբ պետությունը գործում է Սփյուռքի առաջ քաշած ավե­լի լայն ազգա­յին օրա­կարգին հակա­ռակ։

Վահան Զանո­յան

Այսպի­սով, Հայաստա­նի անկա­խա­ցումից հետո սփյուռքի խնդիրնե­րը բազմա­պատկվե­ցին։ Իրա­կան շրջա­դարձը եղավ 2020թ․ Արցախյան պատե­րազմից հետո։ Ինչպես, որ Հայաստա­նը, այնպես էլ Սփյուռքը հայտնվեց սուր ճգնա­ժա­մի մեջ։ Թուլացնե­լով, եթե ոչ ամբողջությամբ մի կողմ թողնե­լով ազգա­յին շահե­րի հետապնդումը ողջ աշխարհում, Սփյուռքը անօգնա­կան մնաց Ցեղասպա­նությունից ի վեր հայ ժողովրդին պատուհա­սած ամե­նա­սարսա­փե­լի աղե­տի դիմաց: Հենց այդ ժամա­նակ էր, որ ազգա­յին հետաքրքրություն ներկա­յացնող ամե­նահրա­տապ և կարև­որ հարցե­րում սփյուռքն ու պետությունը ավե­լի շատ հակա­ռա­կորդներ էին, քան գործընկերներ: Հաճախ կառա­վա­րության պաշտո­նա­կան քաղա­քա­կա­նությունն ու հայտա­րա­րություննե­րը հակա­սում էին սփյուռքի լոբբիստա­կան ​​և քարոզչա­կան ջանքե­րի նպա­տակնե­րին արևմտյան առանցքա­յին մայրա­քա­ղաքնե­րում, ինչպես, օրի­նակ, կառա­վա­րության կողմից միա­կողմա­նի զիջումը՝ ճանա­չել Արցա­խը որպես Ադրբե­ջա­նի տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության մաս: Դրա մեկ այլ հայտնի օրի­նակ էր վարչա­պե­տի հայտա­րա­րությունն այն մասին, որ «Ղարա­բա­ղի խաղաղ բնակչությա­նը ուղղա­կի վտանգ չկա», թեև նրա ԱԳ նախա­րա­րը փորձեց նախազգուշացնել ՄԱԿ-ին Ադրբե­ջա­նի վայրա­գություննե­րի մասին, և Հայաստա­նում տարբեր քարոզչա­կան ու լոբբիստա­կան ​​ջանքեր էին գործադրվում՝ ընդգծե­լու համար. Արցա­խի էթնիկ հայ բնակչության առջև ծառա­ցած գոյա­բա­նա­կան վտանգնե­րը։

Սփյուռքն այսօր ավե­լի մեծ ու բարդ առա­քե­լություն ունի, քան մինչ 1991թ. Սփյուռքը, այն պետք է շարունա­կի աջակցել հայոց պետա­կա­նությա­նը իրեն հասա­նե­լի բոլոր միջոցնե­րով (հաճախ՝ չնա­յած իշխա­նության սխալնե­րին), բայց միևնույն ժամա­նակ պետք է վերա­կազմա­վորվի, դառնա ազգա­յին արդյունա­վետ պահպա­նության և դիմադրության ուժ, նույնիսկ ավե­լին, քան այն, ինչ դարձավ Ցեղասպա­նությունից հետո։ Հայ ժողովրդին այսօր սպառնա­ցող վտանգներն ինչ-որ առումով ավե­լի վտանգա­վոր են, քան ցեղասպա­նությունից հետո ծագած սպառնա­լիքնե­րը, քանի որ թեև անխուսա­փե­լի են, բայց ավե­լի նուրբ, ավե­լի անուղղա­կի և ավե­լի դժվար տեսա­նե­լի, հատկա­պես Երև­ա­նում ապրող միջին վիճա­կագրա­կան հայ քաղա­քա­ցու համար: Այս առա­քե­լությունն ավե­լի է բարդա­նում նրա­նով, որ մտա­հոգ քաղա­քա­ցի­նե­րի և Սփյուռքի որոշ հայրե­նա­կիցնե­րի նվա­զա­գույն դիմադրության ճանա­պարհը մարտահրա­վե­րի պատասխա­նատվությունը իշխա­նություննե­րին հանձնելն է, նույնիսկ երբ ակնհայտ է դարձել, որ կառա­վա­րությունը չի ցանկա­նում և ի վիճա­կի չէ ընդունել մարտահրա­վե­րը, ազգա­յին մարտահրա­վեր, որը դուրս է գալիս այսօրվա հանրա­պե­տության սահմաննե­րից։

Կան որոշ ազգա­յին առաջնա­հերթություններ և խնդիրներ, որոնք ուղղա­կի չի կարե­լի և չպետք է թողնել պետությա­նը, մանա­վանդ, երբ այն նույնքան թույլ է, որքան այսօր, և երբ ազգա­յին ռեսուրսնե­րի և կարո­ղություննե­րի գերակշիռ մասը գտնվում է պետությունից դուրս: Կառա­վա­րության քաղա­քա­կա­նությունը փոխե­լու համար անօ­գուտ և հակաարդյունա­վետ պայքա­րի վրա արժե­քա­վոր ռեսուրսներ վատնե­լու փոխա­րեն, Սփյուռքը պետք է կենտրո­նա­նա իր ռեսուրսնե­րի վերա­կազմա­վորման և վերաուղղորդման վրա՝ հետապնդե­լու լայն ազգա­յին շահեր այսօրվա հանրա­պե­տության սահմաննե­րից դուրս՝ արդյունա­վե­տո­րեն ապա­գա­յում ստեղծե­լով զուգա­հեռ և օժանդակ տնտե­սա­կան, քաղա­քա­կան և դիվա­նա­գի­տա­կան ​​հնա­րա­վո­րություններ նրանց համար, նրանք, ովքեր պատկա­նում են պետությա­նը։

Հարց է առա­ջա­նում, թե արդյոք տեսա­կա­նո­րեն հնա­րա­վոր է նման բան։ Այստեղ արժե հակիրճ անդրա­դառնալ անկա­խությունից ի վեր Հայաստան համա­հայկա­կան մարդկա­յին ռեսուրսներ ներգրա­վե­լու փորձին։

Հայաստա­նում համա­հայկա­կան ռեսուրսնե­րի ներգրավման հաջո­ղություննե­րը միանշա­նակ չեն և մեծա­պես կախված են նախա­ձեռնության նախա­ձեռնո­ղից և Հայաստա­նում գործունեության շրջա­նա­կից։ Մասնա­վոր նախա­ձեռնություննե­րը ոչ կառա­վա­րա­կան և ոչ քաղա­քա­կան ոլորտնե­րում անհա­մե­մատ ամե­նաարդյունա­վետն են եղել՝ զգա­լիո­րեն բարե­լա­վե­լով երկրի հնա­րա­վո­րություննե­րը։ Դրանք ներա­ռում են՝ կրթություն (ՀԱՀ, ԹՈՒՄՈ, COAF Smart Center, Armath, CSIE, Dilijan UWC, Matena, Teach for Armenia, AEF, AVC), առողջա­պա­հություն (հատկա­պես սրտա­բա­նություն, ուրո­լո­գիա, կրծքա­գեղձի քաղցկե­ղի վիրա­բուժություն, ակնա­բուժություն, օրթո­պե­դիա, ստո­մա­տո­լո­գիա), գիտություն և տեխնո­լո­գիա (UATE, FAST, Digitech, HIVE, ARPA Institute, Energize Global Services, լազե­րա­յին տեխնո­լո­գիա­ներ, որոշ ռազմա­կան կիրա­ռություններ); Հետա­զո­տություն և վերլուծություն (APRI, ASOF), զբո­սաշրջություն (Տաթև, Նորա­վանք, Գաֆեսճյան կենտրոն, Հայք Արմե­նիա, 1A One Armenia, Դիլի­ջան); Մշա­կույթ և արվեստ (Amzakain, AGBU, Creative Armenia, Թեքե­յան կենտրոն, ReAnimania); Սոցիա­լա­կան ծառա­յություններ (ՀՕՄ, Օրրան, Հուսո Այգի, Մեր տուն, WRC), այլ ոլորտներ (Թուֆենկյան հիմնադրամ, Հովնանյան հիմնադրամ, CFTJ, Repat Armenia, Birthright Armenia, Aurora Prize, Future Armenian, Arar Foundation, EVN Report, Civilnet):

Թեև այս նախա­ձեռնություննե­րը, որոնց ցանկը ոչ մի դեպքում սպա­ռիչ չէ, անկա­խությունից ի վեր անճա­նա­չե­լիո­րեն փոխել են Հայաստա­նի կերպա­րը, դրանք ընդհա­նուր առմամբ ավե­լի քիչ արդյունա­վետ են եղել գոյություն ունե­ցող համա­կարգե­րը փոխե­լու հարցում: Ավե­լի շուտ, նրանք ստեղծե­ցին զգա­լի հնա­րա­վո­րություններ, որոնք զուգա­հեռ կային, բայց չէին փնտրում կամ չունեին անհրա­ժեշտ հասա­նե­լիություն բարե­փո­խե­լու այն, ինչ կար: Սա հատկա­պես ճիշտ է կրթության ոլորտում, որտեղ նոր նախա­ձեռնություննե­րը զգա­լիո­րեն բարձրացրել են Հայաստա­նի կրթա­կան ռեսուրսնե­րի որակն ու կշի­ռը՝ որպես գերա­զանցության մեկուսացված կղզի­ներ, բայց չեն բարե­լա­վել տեղա­կան հանրա­յին կրթա­կան համա­կարգը: Նույնը, թեև մի փոքր ավե­լի փոքր չափով, առողջա­պա­հության ոլորտում է։ Գիտության և տեխնո­լո­գիա­նե­րի ոլորտում պետա­կան ​​բյուրոկրա­տիան և անկա­րո­ղությունը դարձել են հիմնա­կան խոչընդոտնե­րը, որոնք սահմա­նա­փա­կում են Հայաստա­նի մասնա­վոր հատվա­ծի գիտա­կան ​​և տեխնո­լո­գիա­կան նշա­նա­կա­լի կարո­ղություննե­րի գործնա­կան կիրա­ռումը ազգա­յին պաշտպա­նության ոլորտում:

Թեև ոչ կառա­վա­րա­կան և ոչ քաղա­քա­կան ոլորտնե­րում մասնա­վոր նախա­ձեռնություններն իրենց ազդե­ցությունն են ունե­ցել, կառա­վա­րա­կան և քաղա­քա­կան ոլորտնե­րում մասնա­վոր նախա­ձեռնություննե­րը հիմնա­կա­նում չեն աշխա­տել են իրենց ստեղծման օրվա­նից: Կառա­վա­րության նախա­ձեռնություննե­րի առումով կա միայն մեկ ինստի­տուցիո­նալ նախա­ձեռնություն՝ iGorts ծրա­գի­րը, որը տարբեր հաջո­ղություններ է ունե­ցել: Հայաստա­նում համա­հայկա­կան ռեսուրսնե­րի առա­վել բովանդա­կա­լից օգտա­գործման հիմնա­կան խոչընդոտնե­րը վերլուծվել են այլուր և այստեղ չեն կրկնվի։

Ի՞նչ դասեր կարե­լի է քաղել Հայաստա­նում Սփյուռքի վերջին երե­սուն տարի­նե­րի գործունեությունից, որոնք կարող են տարածվել Սփյուռքի ազգա­յին լայն շահե­րի հետապնդման վրա, որոնք դուրս են Հայաստա­նում պետա­կան ​​քաղա­քա­կա­նության շրջա­նակնե­րից:

Ամե­նա­կարև­որ դասը․ պետք է թողնել եղա­ծը և սկսել զուգա­հեռ իրա­կա­նություն ստեղծե­լու զուգա­հեռ ջանքե­րը, ինչպես որ մասնա­վոր հատվածն արել է վերը նկա­րագրված շատ ոլորտնե­րում: Եթե ​​մասնա­վոր հատվա­ծը պայքա­րեր տեղա­կան համա­կարգի դեմ՝ գոյություն ունե­ցող կառույցնե­րի կողքին սեփա­կան գերա­զանցության կղզի­ներ կառուցե­լու փոխա­րեն, ապա շատ բանի չէր հասնի և կօտա­րեր իսթաբլիշմենթը(հիմնում)։

Իհարկե, կան շատ ավե­լի լուրջ խոչընդոտներ նույնն անե­լու համար ազգա­յին շահե­րի ու նպա­տակնե­րի իրա­կա­նացման հարցում։ Պարա­դոքսալ է, բայց ամե­նա­մեծ խոչընդո­տը իշխա­նության տարբե­րա­կից այլ տարբե­րակ ընդունե­լու բացարձակ հնա­րա­վո­րությունն է։ Այն, որ դիվա­նա­գի­տությունն իրա­կա­նացվում է միջպե­տա­կան ​​մակարդա­կով, ավե­լի է բարդացնում Սփյուռքի խնդի­րը, երբ պետությունը գործում է Սփյուռքի առաջ քաշած ավե­լի լայն ազգա­յին օրա­կարգին հակա­ռակ։ Մինչև 1991 թվա­կա­նը սփյուռքի կազմա­կերպություննե­րը կարող էին որո­շա­կի արդա­րա­ցումներ գտնել օտար կառա­վա­րություննե­րին դիմե­լու մեջ, քանի որ չկար անկախ հայկա­կան պետություն, որը կարող էր դառնալ նրանց պաշտո­նա­կան գործընկե­րը պետա­կան ​​մակարդա­կով: Այսօր դա ավե­լի դժվար է անել, հատկա­պես, երբ պետությունը կամ չի հետապնդում նույն ազգա­յին օրա­կարգը, կամ հակա­սում է սփյուռքի կազմա­կերպություննե­րի հայտա­րա­րություննե­րին։

[Շարունա­կե­լի]
Աղբյուրը՝
https://mirrorspectator.com/2024/02/27/it-is-time-to-end-the-30-year-holiday-of-the-armenian-diaspora/?fbclid=IwAR3QUqpge92ai9Fg_Eh4sArEQQsSEi5zBQb1FJgc58vJOq1ND1OwDOKD1gY