Ռուսա­կան Աննա­խա­դեպ Ապա­տե­ղե­կատվա­կան Բացա­հայտումը

Միայն 2023 թվա­կա­նի նոյեմբե­րից 2024 թվա­կա­նի օգոստո­սը Doppelganger‑ը ստեղծել է ավե­լի քան 700 կեղծ կայք, ինչը նախագծին դարձրել է Ռուսաստա­նի ամե­նա­մեծ դեզինֆորմա­ցիոն ֆաբրի­կա­նե­րից մեկը։

foreignaffairs.com

Պրոֆե­սոր Թոմաս Ռիդը ռազմա­վա­րա­կան ուսումնա­սի­րություննե­րի գծով The Foreign Affairs‑ի համար. «Սուտը, որը Ռուսաստա­նը ասում է ինքն իրեն»:

Երկրի քարո­զիչնե­րը թիրա­խա­վո­րում են Արևմուտքը, բայց մոլո­րեցնում են նաև Կրեմլին։

Սեպտեմբե­րի սկզբին հայտնի ռուսա­կան ապա­տե­ղե­կատվա­կան նախա­գի­ծը, որը հայտնի է որպես «Երկվորյակ», կրկին հայտնվեց նորություննե­րի կենտրո­նում: Doppelganger նախա­գի­ծը՝ սխե­մա, որը տարա­ծում էր կեղծ հոդվածներ, տեսանյութեր և հարցումներ ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիա­յում, Գերմա­նիա­յում և Ուկրաի­նա­յում քաղա­քա­կան և մշա­կութա­յին հարցե­րի շուրջ, առա­ջին անգամ բացա­հայտվեց 2022 թվա­կա­նին և լայնո­րեն լուսա­բանվեց արևմտյան մամուլում: Նախա­գի­ծը կրկնօ­րի­նա­կում էր լրատվա­կան կազմա­կերպություննե­րի ամբողջա­կան կայքե­րը՝ ներառյալ լոգո­տի­պե­րը և իրա­կան լրագրողնե­րի կենսագրություննե­րը ՝ ստեղծե­լով իր կեղծ պատմություննե­րը, մեմերն ու ծաղրանկարնե­րը, որոնք գայթակղում էին պատա­հա­կան ինտերնետ օգտա­գործողնե­րին՝ նրանց սոցիա­լա­կան ցանցե­րում ավտո­մա­տացված գրա­ռումնե­րով ուղղորդե­լով դեպի այդ կայքե­րը:

Տեխնո­լո­գիա­կան ընկե­րություններն ու հետա­զո­տա­կան լաբո­րա­տո­րիա­նե­րը մանրակրկիտ հետև­ել են Doppelganger‑ի որոշ հետքե­րի և հեռացրել դրանք ինտերնե­տից, և նույնիսկ բացա­հայտել են մոսկովյան մասնա­վոր ընկե­րությունը, որը պատասխա­նա­տու էր այդ արշավնե­րի համար՝ Սոցիա­լա­կան դիզայնի գործա­կա­լությունը:

Սակայն ապա­տե­ղե­կատվա­կան արշավնե­րը շարունակվում էին, և սեպտեմբե­րի 4‑ին ԱՄՆ արդա­րա­դա­տության նախա­րա­րությունը, դրանց դեմ պայքա­րե­լու համար, հայտա­րա­րեց Doppelganger արշա­վի համար օգտա­գործվող 32 ինտերնե­տա­յին տիրույթնե­րի բռնագրավման մասին և հրա­պա­րա­կեց աննա­խա­դեպ 277 էջա­նոց հայտա­րա­րություն (ՀԴԲ գրա­վոր ցուցմունքներ), որն ընդգրկում էր 190 էջ ներքին փաստաթղթեր SDA-ից, որոնք, ամե­նայն հավա­նա­կա­նությամբ, ձեռք էին բերվել ամե­րիկյան լրտեսնե­րի կողմից:

Այնուհետև, 12 օր անց, գերմա­նա­կան օրա­թերթ Süddeutsche Zeitung‑ը հաղորդեց, որ օգոստո­սի վերջին անա­նուն աղբյուրից ստա­ցել է SDA‑ի ներքին փաստաթղթե­րի մեծ քանակ: Օր առաջ, մինչ ՀԴԲ կհրա­պա­րա­կեր ցուցմունքներն ու կից ֆայլե­րը, դրանց մի մասը համընկնում էր արտա­հոսքի հետ: Süddeutsche Zeitung‑ը ինձա­նից խնդրեց մեկնա­բա­նել արտա­հոսքը իր հետաքննության համար, քանի որ ես արդեն գրե­թե տասը տարի ուսումնա­սի­րում եմ և գրում ապա­տե­ղե­կատվության և քաղա­քա­կան պատե­րազմի մասին:

Ես հետաքրքրվե­ցի, թե արդյոք աղբյուրը կթույլատրեր ինձ ստա­նալ SDA‑ի բոլոր 2,4 գիգա­բայթ փաստաթղթե­րը, և աղբյուրը համա­ձայնեց: Մինչ այս վերջին բացա­հայտումնե­րը՝ ավե­լի քան 3000 առանձին ֆայլեր, դիտորդնե­րը կարող էին միայն ենթադրություններ անել ժամա­նա­կա­կից ռուսա­կան ապա­տե­ղե­կատվա­կան արշավնե­րի նպա­տակնե­րի, կոնկրետ մեթոդնե­րի, վարպե­տության և բյուրոկրա­տա­կան ընթա­ցա­կարգե­րի վերա­բերյալ:

ՀԴԲ ցուցմունքնե­րը և եվրո­պա­կան մամուլում արտա­հոսքը թույլ տվե­ցին անել աննա­խա­դեպ բան. հայացք նետել հետսա­ռը պատե­րազմի դարաշրջա­նի ամե­նա­հայտնի ապա­տե­ղե­կատվա­կան արշավնե­րից մեկի պլա­նա­վորմա­նը:

Դեռ երբեք չի եղել այսքան մեծ ծավա­լի ներքին փաստաթղթե­րի արտա­հոսք դեզինֆորմա­ցիա­յի ոլորտում ակտիվ գործող խոշոր խաղա­ցո­ղից: Վերջերս հրա­պա­րակված նյութե­րը պարունա­կում են նախագծե­րի ծրագրեր, առա­ջարկներ, բյուջե­ներ, ամե­նօրյա առա­ջադրանքներ, հիմնա­կան արդյունա­վե­տության ցուցա­նիշներ և քվո­տա­ներ, կատարված աշխա­տանքի հաշվետվություններ, արդյունա­վե­տության չափա­նիշներ, դեզինֆորմա­տորնե­րի մասնա­վոր էլեկտրո­նա­յին նամակներ կառա­վա­րության պաշտոնյա­նե­րին, Կրեմլում անցկացված հանդի­պումնե­րի արձա­նագրություններ, հարյուրա­վոր նպա­տա­կա­յին երկրնե­րի ԶԼՄ-ների մոնի­տո­րինգի հաշվետվություններ, հազա­րա­վոր արխի­վա­յին կեղծ պատմություններ, նոր կեղծիքնե­րի գաղա­փարներ և նույնիսկ շքեղ գովազդա­յին հոլո­վակ, պատրաստված Ռուսաստա­նի նախա­գա­հի աշխա­տա­կազմի համար:

Կարև­որ է, որ արտա­հոսքում ներառված են ոչ միայն վերջնա­կան փաստաթղթե­րը, այլև աշխա­տանքնե­րի նկա­րագրությունը բոլոր փուլե­րում: Սովո­րա­բար նման փաստաթղթե­րը թույլ են տալիս մանրա­մասն օպե­րա­տիվ տեղե­կատվություն ստա­նալ միայն գործո­ղություննե­րի ավարտից տասնամյակներ անց, երբ հետա­խուզության արխիվնե­րում հայտնվում են գաղտնա­զերծված առա­ջարկություններ և ծառա­յո­ղա­կան գրություններ կամ երբ նախկին օպե­րա­տիվ աշխա­տողնե­րը գրում են հուշագրեր:

Այս տեղե­կատվությունը բացա­հայտում է ոչ միայն տակտի­կա­կան, այլև ավե­լի խորքա­յին դրույթներ, որոնց դիտորդնե­րը չէին սպա­սում և որոնք մինչ այժմ չեն արժա­նա­ցել պատշաճ ուշադրության հետա­խուզա­կան վերլուծա­բաննե­րի և հետաքննող լրագրողնե­րի կողմից: Ֆայլե­րի արտա­հոսքի ուշա­դիր վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ թեև Ռուսաստա­նը օգտա­գործում է նոր տեխնո­լո­գիա­կան մեթոդներ դեզինֆորմա­ցիան տարա­ծե­լու համար, երկրի հիմնա­կան մեթոդներն ու նպա­տակնե­րը մնում են նույնը, ինչ սառը պատե­րազմի ժամա­նա­կաշրջա­նում:

Փաստաթղթե­րը նաև հաստա­տում են, որ Արևմուտքի լսա­րա­նը մոլո­րեցնե­լու փորձե­րը կարող էին մոլո­րեցնել նաև սեփա­կան ղեկա­վա­րությունը և ռուսա­կան կառա­վա­րությա­նը «Երկվորյակ» արշավնե­րի արդյունա­վե­տության վերա­բերյալ:

Եվ, թերևս, ամե­նա­կարև­ո­րը. փաստաթղթե­րը հաստա­տում են, որ Doppelganger‑ի քարո­զիչնե­րին մեծա­գույն խթան տվեց նրանց ծրագրի նկատմամբ Արևմուտքում ծագած տագնա­պա­լից լուսա­բա­նումը:

Այս բացա­հայտումը ցույց է տալիս հիմնա­կան ճշմարտությունը՝ ով ցանկա­նում է պայքա­րել դեզինֆորմա­ցիա­յի դեմ (թեկուզ դա լինի Ռուսաստա­նից կամ որևէ այլ տեղից), պետք է սկսի բոլո­րո­վին այլ կերպ մտա­ծել, թե ինչպես կարե­լի է դիմա­կա­յել նման արշավնե­րին։

SDA‑ի (Համա­ցանցա­յին հետա­զո­տություննե­րի գործա­կա­լություն) աշխա­տանքնե­րի մասին առա­ջին անգամ հայտնի դարձավ 2022 թվա­կա­նին, հավա­նա­բար, գրե­թե անմի­ջա­պես այն բանից հետո, երբ Doppelganger‑ը սկսեց գործել:

Այդ տարվա ապրի­լին Meta‑ն‘ Facebook‑ի և Instagram‑ի մայր ընկե­րությունը, իր եռամսյա­կա­յին հաշվետվությունում հայտնեց, որ հեռացրել է իր հարթակնե­րից «մոտ 200 հաշիվնե­րի ցանց, որոնք ղեկա­վարվում էին Ռուսաստա­նից»: 2022 թվա­կա­նի օգոստո­սին գերմա­նա­ցի հետաքննող լրագրողնե­րը հայտնա­բե­րե­ցին մոտ 30 կեղծ լրատվա­կան կայքեր, այդ թվում՝ երկրի խոշո­րա­գույն լրատվա­մի­ջոցնե­րը՝ Frankfurter Allgemeine, Der Spiegel և Bild, ինչպես նաև բրի­տա­նա­կան Daily Mail‑ը և ֆրանսիա­կան 20 Minutes‑ը:

Նոր փաստաթղթե­րի արտա­հոսքը ցույց է տալիս, որ 2022 թվա­կա­նի մայի­սի կեսե­րից մինչև հուլի­սի կեսե­րը SDA‑ն, օրի­նակ, տարա­ծել է 3 161 մեկնա­բա­նություն սոցիա­լա­կան ցանցե­րում՝ գովազդե­լով կեղծ Bild‑ի հոդվածնե­րը, և 3 277 հղում Daily Mail‑ի կեղծիքնե­րի վրա:

Ռուսաստա­նի դաշնա­յին հարկա­յին ծառա­յության տվյալնե­րով, SDA‑ն գրանցվել է որպես ընկե­րություն 2017 թվա­կա­նի դեկտեմբե­րին, իսկ նրա գլխա­վոր գրա­սենյա­կը գտնվում է Կրեմլից յոթ րոպե հեռա­վո­րության վրա։

Փաստաթղթե­րի արտա­հոսքը ցույց է տալիս, որ 2024 թվա­կա­նին ընկե­րությունն ուներ ավե­լի քան 100 աշխա­տա­կից, ներառյալ 18 ադմի­նիստրա­տոր կենտրո­նա­կան գրա­սենյա­կում, 8 գրող և խմբա­գիր, 12 աշխա­տա­կից մամուլի մոնի­տո­րինգի համար, 20 աշխա­տա­կից սոցիա­լա­կան ցանցե­րի մոնի­տո­րինգի համար, 7 թարգմա­նիչ, 3 մեմե­րի և ծաղրանկարնե­րի նկա­րիչ, 4 տեսանյութե­րի պրոդյուսեր և մի քանի հեռա­վար աշխա­տա­կից։

Doppelganger նախագծի տեխնի­կա­կան աշխա­տանքի մի մասը կատա­րե­լու համար SDA‑ն համա­գործակցել է Struktura ընկե­րության հետ, որը հիմնադրվել է նույն հիմնադրի կողմից։

SDA‑ի կայքում նշվում են մոտ տասնյակ պետա­կան հաճա­խորդներ, ներառյալ Ռուսաստա­նի Դաշնության օրենսդրա­կան մարմիննե­րը և ՆԳՆ‑ն, բայց ոչ Ռուսաստա­նի նախա­գա­հի աշխա­տա­կազմը: Նախա­գա­հի աշխա­տա­կազմը, հավա­նա­բար, ընկե­րության ամե­նա­կարև­որ հովա­նա­վորն է: Կրեմլը վերահսկում էր SDA‑ն, և Ռուսաստա­նի նախա­գահ Վլա­դի­միր Պուտի­նը անձամբ է ծանո­թա­ցել ստարտա­փի աշխա­տանքին, առնվազն մեկ անգամ։

Այն բանից հետո, երբ նախա­ձեռնությունը բացա­հայտվեց և կոչվեց «Երկվորյակ» Ալեքսանդր Ալաֆի­լի­պի կողմից (EU DisinfoLab-ից՝ եվրո­պա­կան հետա­զո­տա­կան կազմա­կերպություն, որը զբաղվում է ապա­տե­ղե­կատվության ուսումնա­սի­րությամբ), այն արա­գո­րեն դարձավ պատմության ամե­նա­լայնո­րեն լուսա­բանված ապա­տե­ղե­կացնող արշավնե­րից մեկը։

2022 թվա­կա­նից սկսած՝ թերթե­րը, հետա­զո­տողնե­րը, ինչպես նաև Ֆրանսիա­յի, Գերմա­նիա­յի և ԱՄՆ կառա­վա­րություննե­րը մեծ ջանքեր են գործադրել՝ բացա­հայտե­լու գաղտնի արշավնե­րի նոր մանրա­մասներ: Բավա­րիա­յի հետա­խուզությունը, օրի­նակ, մուտք է գործել SDA‑ի որոշ ներքին տվյալներ և պարզել, որ Doppelganger‑ի արշավներն ուժե­ղա­ցել են 2023 թվա­կա­նի հոկտեմբե­րից հետո։

Միայն 2023 թվա­կա­նի նոյեմբե­րից 2024 թվա­կա­նի օգոստո­սը Doppelganger‑ը ստեղծել է ավե­լի քան 700 կեղծ կայք, ինչը նախագծին դարձրել է Ռուսաստա­նի ամե­նա­մեծ դեզինֆորմա­ցիոն ֆաբրի­կա­նե­րից մեկը։

Meta‑ն առնվազն ութ անգամ հայտնել է Doppelganger‑ի՝ իր հարթակներ ներթա­փանցե­լու փորձե­րի մասին։ 2024 թվա­կա­նի մայի­սին OpenAI‑ն հեռացրել է Doppelganger-ին ChatGPT-ից՝ անջա­տե­լով այն հաշիվնե­րը, որոնք կապվել էին մոսկովյան ընկե­րության հետ։ Այս ամռա­նը ԱՄՆ Կոնգրե­սի օրենսդիրնե­րը նշել են, որ մտա­հոգված են այն փաստով, որ ռուսա­կան դեզինֆորմա­ցիոն օպե­րա­տորնե­րը հաջո­ղությամբ ներմուծում են իրենց թեզե­րը կոնգրե­սի անդամնե­րի հայտա­րա­րություննե­րում։

Բոլոր արտա­հոսքե­րին պետք է զգուշությամբ մոտե­նալ։ Գողացված կամ կոտրված փաստաթղթե­րի արտա­հոսքի ժամա­նակ հնա­րա­վոր է, որ դրանց մի մասը կեղծ լինի։ Չնա­յած մյուս վերջին արտա­հոսքե­րը, որոնք կազմա­կերպվել էին Ռուսաստա­նի կողմից, օրի­նակ՝ 2016 թվա­կա­նին WikiLeaks-ում Հիլա­րի Քլինթո­նի քարո­զարշա­վի ղեկա­վար Ջոն Պոդեստա­յի անձնա­կան էլեկտրո­նա­յին նամակնե­րի հրա­պա­րա­կումը, ի վերջո լիո­վին իսկա­կան էին։

Վերջերս հրա­պա­րակված փաստաթղթե­րի մանրակրկիտ ուսումնա­սի­րությունից հետո ՖԲՀ հակա­հե­տա­խուզության ներկա­յիս քննիչնե­րը, եվրո­պա­ցի լրագրողնե­րը, որոնք ուսումնա­սի­րել են այս ֆայլե­րը, և ես՝ բոլորս համա­ձայն ենք, որ դրանք իսկա­կան են։

Այս արտա­հո­սած փաստաթղթե­րի մանրա­մասն ընթերցումը, ինչպես նաև ՖԲՀ‑ի սեպտեմբերյան ցուցմունքնե­րը հաստա­տում են, որ կեղծա­րա­րությունը կենտրո­նա­կան տեղ է զբա­ղեցնում Ռուսաստա­նի ապա­տե­ղե­կատվության ռազմա­վա­րության մեջ: Տեղե­կություննե­րի կեղծումը և խեղաթյուրումը՝ փաստաթղթե­րի կեղծում, նամակնե­րի կեղծում, աղբյուրնե­րի հորի­նում, կեղծ անձե­րի ստեղծում, կեղծ կազմա­կերպություննե­րի հորի­նում և լսա­րա­նի խաբում, մեկ դարի ընթացքում եղել են Խորհրդա­յին Միության քաղա­քա­կան պատե­րազմի կարև­որ մաս։

Doppelganger‑ի փաստաթղթե­րը ցույց են տալիս, թե որքա­նով են ռուս քաղա­քա­կան գործիչնե­րը դեռևս ապա­վի­նում խորհրդա­յին «ակտիվ միջո­ցա­ռումնե­րի» գործիքնե­րին, չնա­յած նոր տեխնո­լո­գիա­նե­րին և նոր անվա­նումնե­րին։

Փաստաթղթե­րի մեջ ներառված էր Doppelganger‑ի նախնա­կան գաղա­փա­րա­կան պլա­նը: Այնտեղ շատ պարզ էր ասված. «Մենք պետք է ունե­նանք առանձին կեղծա­րա­րության բաժին՝ ֆաբրի­կա»։ Բնա­կան է, որ շուկա­յա­վարման գործա­կա­լությունը ցանկա­ցել է հնա­րա­միտ տերմին մտա­ծել հին գաղա­փա­րը նկա­րագրե­լու համար, ուստի կեղծա­րարնե­րը իրենց արտադրանքը կոչել են «լրացված իրա­կա­նություն»։

SDA‑ի հետա­գա առա­ջարկնե­րում, որոնք ուղղված էին հնա­րա­վոր հովա­նա­վորնե­րին, նկա­րագրվում էին «բազմաբնույթ» «գործիքներ» և «ստեղծա­գործա­կան միջոցներ», որոնք ընկե­րությունը կօգտա­գործեր ապա­տե­ղե­կատվություն տարա­ծե­լու և թիրա­խա­յին լսա­րա­նի մոտ «էմո­ցիո­նալ արձա­գանքներ» հրահրե­լու համար։

Առաջնա­յին տեղում էին կեղծ տեսանյութերն ու փաստաթղթե­րը, հորինված հեռա­խո­սա­զանգերն ու հաղորդագրություննե­րի կեղծ սքրինշո­թե­րը, որոնք ձևա­վորվել էին հանրա­ճա­նաչ մեսինջերնե­րի ոճով: Ընկե­րությունը նաև կուժե­ղացներ «կեղծ և իրա­կան» ազդե­ցիկ անձանց մեջբե­րումնե­րը, ինչպես նաև «կեղծ հարցազրույցներ և հորինված աուդիո արտա­հոսքեր մասնա­վոր զրույցնե­րից»։

Մի առա­ջարկի մեջ մանրա­մասն նկա­րագրվում էր, թե ինչպես SDA‑ն կպատրաստի նման կեղծիքներ՝ սքրինշո­թեր անե­լով և փոփո­խե­լով իրա­կան փաստաթղթերն ու նամա­կագրությունը: Ուկրաի­նա­յին նվիրված առա­ջադրանքնե­րից մեկում առա­ջարկվում էր ամեն շաբաթ նման կեղծիքներ տարա­ծել։

Փաստաթղթե­րը նաև ցույց են տալիս, որ SDA‑ն ոչ միայն խաբում էր իր թիրախնե­րին, այլ նաև խաբում էր իրեն: Ապա­տե­ղե­կատվություն տարա­ծողնե­րին հեշտ է հավա­տալ, որ իրենք ավե­լի արդյունա­վետ են, քան իրա­կա­նում են, և փաստաթղթե­րը ցույց են տալիս, որ SDA‑ն հենց այդպես էլ վարվում էր։

Ընկե­րությունը պահպա­նում էր լայնա­ծա­վալ հաշվա­ռում՝ փորձե­լով ապա­ցուցել իր ազդե­ցությունը, գրանցե­լով յուրա­քանչյուր մեկնա­բա­նություն Facebook-ում, Instagram-ում, Twitter-ում կամ Telegram-ում, որոնք հրա­պա­րակվել էին իրա­կան սոցիա­լա­կան մեդիա­յի մեկնա­բա­նություննե­րին ի պատասխան՝ հարյուր հազա­րա­վոր նման մեկնա­բա­նություններ՝ էլեկտրո­նա­յին աղյուսակնե­րում, որոնց երկա­րությունը հաճախ տասնյակ հազա­րա­վոր տողեր էր կազմում։

Աղբյուրը‘

Թարգմա­նությունը‘

Արա­յիկ Մկրտումյա­նի