Պատե­րազմ, Որը Կարե­լի Է Կանխել

(մատ 2‑րդ)

Տարա­ծաշրջա­նա­յին ուժե­րը, ներառյալ Իրա­նը և Հնդկաստա­նը, կարող են կարև­որ դեր խաղալ՝ համո­զե­լով Ռուսաստա­նին զերծ պահել Ադրբե­ջա­նին «Զանգե­զուրի միջանցքը» ռազմա­կան ճանա­պարհով զավթե­լուց և փոխա­րե­նը ձգտել այս հոդվա­ծում նշված խաղաղ այլընտրանքին: Ռուսաստա­նը, իր հերթին, կարող է համո­զել Թուրքիա­յին աջակցել խաղաղ տարբե­րա­կին, որը կմիա­վո­րի Ադրբե­ջա­նի մայրցա­մա­քա­յին մասը նրա Նախիջև­ա­նի էքսկլա­վի, Թուրքիա­յի և այլ տարածքնե­րի հետ:

Հրայր Բալյան

Բացի այդ, Հայաստա­նը և Ադրբե­ջա­նը պետք է համա­ձայնեն մաքսա­յին, սահմա­նա­յին անվտանգության և ստուգումնե­րի վերա­բերյալ, եթե այդպի­սիք լինեն: Հարկա­վոր է նաև հաշվի առնել փոխա­դարձ իրա­վունքնե­րը՝ Ադրբե­ջա­նով ճանա­պարհորդե­լու համար: Համա­ձայնա­գի­րը պետք է նաև պաշտպա­նություն ապա­հո­վի Հայաստա­նի նկատմամբ ցանկա­ցած տարածքա­յին պահանջնե­րից:
Անցյալ ամիս Իրա­նի արտգործնա­խա­րար Աբաս Արաղչին զգուշացրեց Ռուսաստա­նին և Ադրբե­ջա­նին, որ Հայաստա­նի հարա­վով ցանկա­ցած միջանցք չպետք է արգե­լա­փա­կի Հայաստա­նի և Իրա­նի սահմա­նը. «Մեր հարև­աննե­րի տարածքա­յին ամբողջա­կա­նությունը կամ սահմաննե­րի վերա­նա­խագծումը մեզ համար լիո­վին անընդունե­լի է և կարմիր գիծ է Իրա­նի համար»:
Առա­ջարկը ավե­լի գրա­վիչ դարձնե­լու համար, Հայաստա­նը կարող է քննարկել համա­տեղ հայ-ադրբե­ջա­նա­կան և միջազգա­յին հանրության կողմից ֆինանսա­վորվող ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի զարգացման ծրա­գիր, որը ներա­ռում է երկա­թուղի, մայրուղի, կամուրջներ և թունելներ, և կծա­ռա­յի երկու երկրնե­րի շահե­րին՝ խթա­նե­լով տարա­ծաշրջա­նա­յին ինտեգրումը: Ադրբե­ջա­նը արդեն սկսել է իր սահմա­նին երկա­թուղու և մայրուղու ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի զարգա­ցումը՝ կապված Հայաստա­նի հարա­վով անցնող «տնտե­սա­կան և տրանսպորտա­յին կապե­րի» հետ, որոնց մասին դեռ պետք է համա­ձայնություն ձեռք բերվի:
Հայաստա­նը և Ադրբե­ջա­նը կարող են նաև քննարկել որոշ սահմա­նա­յին տարածքնե­րի ապա­ռազմա­կա­նա­ցումը, որոնք կապված են միջանցքի ենթա­կա­ռուցվածքա­յին զարգացման հետ՝ հիմնվե­լով փոխա­դարձության և անվտանգության երաշխիքնե­րի վրա, ինչը կստեղծի բուֆե­րա­յին գոտի և կնվա­զեցնի ապա­գա ռազմա­կան բախումնե­րի ռիսկը: Միջանցքով ռազմա­կան անձնա­կազմի և տեխնի­կա­յի անցնե­լու թույլտվությունը նույնպես պետք է լինի բանակցություննե­րի մաս:
Հակա­մարտող հռե­տո­րա­բա­նության թուլա­ցումը վստա­հություն կառուցե­լու համար կարող է լինել միջանցքի վերա­բերյալ համա­ձայնագրի բանակցություննե­րի մաս, ներառյալ այժմ Բաքվում պահվող 23 հայ ռազմա­գե­րի­նե­րի ազատ արձա­կումը: Սահմաննե­րի սահմա­նա­զա­տումն ու սահմա­նագծումը, ինչպես նաև ուժի սպառնա­լի­քի կամ կիրառման հրա­ժարվե­լը Ադրբե­ջա­նի կողմից պետք է ներառվեն ցանկա­ցած միջանցքա­յին համա­ձայնագրում:
Տարա­ծաշրջա­նա­յին ուժե­րը, ներառյալ Իրա­նը և Հնդկաստա­նը, կարող են կարև­որ դեր խաղալ՝ համո­զե­լով Ռուսաստա­նին զերծ պահել Ադրբե­ջա­նին «Զանգե­զուրի միջանցքը» ռազմա­կան ճանա­պարհով զավթե­լուց և փոխա­րե­նը ձգտել այս հոդվա­ծում նշված խաղաղ այլընտրանքին: Ռուսաստա­նը, իր հերթին, կարող է համո­զել Թուրքիա­յին աջակցել խաղաղ տարբե­րա­կին, որը կմիա­վո­րի Ադրբե­ջա­նի մայրցա­մա­քա­յին մասը նրա Նախիջև­ա­նի էքսկլա­վի, Թուրքիա­յի և այլ տարածքնե­րի հետ:
Հզոր, համա­կարգված ուղերձ ԱՄՆ-ից և Եվրո­պա­յից Ադրբե­ջա­նին կարող է մեծ նշա­նա­կություն ունե­նալ՝ ցույց տալով, որ ուժի սպառնա­լիքն ու կիրա­ռումը անընդունե­լի են, և որ ցանկա­ցած տնտե­սա­կան ու տրանսպորտա­յին կապի համա­ձայնություն պետք է խաղաղ ճանա­պարհով բանակցվի և հարգի Հայաստա­նի ինքնիշխա­նությունն ու տարածքա­յին ամբողջա­կա­նությունը: Պատժա­մի­ջոցնե­րը պետք է դրվեն քննարկման սեղա­նին, եթե Ադրբե­ջա­նը սրի լարվա­ծությունը կամ կրկին սպառնա ուժի կիրառմամբ:
ԱՄՆ‑ը և ԵՄ‑ն կարող են ակտիվ դեր ունե­նալ խաղա­ղության գործընթա­ցում՝ տրա­մադրե­լով չեզոք հարթակ բանակցություննե­րի համար և ապա­հո­վե­լով, որ համա­ձայնա­գի­րը իրա­կա­նացվի բարի կամքով: ԱՄՆ‑ը և Եվրո­պան պետք է զգույշ լինեն, որպեսզի չխա­թա­րեն Ռուսաստա­նի և Իրա­նի աջակցությունը Ադրբե­ջա­նի միջանցքա­յին պահանջի խաղաղ լուծման համա­ձայնագրին: Առանց Իրա­նի և Ռուսաստա­նի մասնակցության, «Զանգե­զուրի միջանցքի» շուրջ ընթա­ցող հռե­տո­րա­բա­նությունը, ամե­նայն հավա­նա­կա­նությամբ, կհանգեցնի Ադրբե­ջա­նի նոր ագրե­սիա­յի Հայաստա­նի դեմ:
Կարև­որ է, որ Հայաստա­նը գործի կանխարգե­լիչ՝ Հարա­վա­յին Կովկա­սում նոր պատե­րազմը կանխե­լու համար: Տարա­ծաշրջա­նի և միջազգա­յին դերա­կա­տարնե­րը կարող են կարև­որ դեր ստանձնել նոր ճգնա­ժա­մը կանխե­լու և խաղաղ լուծումը խթա­նե­լու գործում՝ օգտա­գործե­լով դիվա­նա­գի­տա­կան ճնշում, տնտե­սա­կան խթաններ և պատժա­մի­ջոցներ, ինչպես նաև անվտանգության երաշխիքներ: Հայաստա­նը, պահպա­նե­լով իր ինքնիշխա­նությունը, կարող է առա­ջարկել խելամտո­րեն մշակված փոխզի­ջումներ՝ ստեղծե­լով շահա­վետ ելք բոլո­րի համար։

Աղբյուրը՝ կայքից։

Թարգմա­նեց՝
Արա­յիկ Մկրտումյա­նը

Հրայր Բալյա­նը 1960-ականնե­րի վերջե­րին երի­տա­սարդ կառկա­րուն դեմքե­րից էր Լիբա­նա­նի ՀՅԴ Զավարյան Ուսա­նո­ղա­կան Միությունում։ Նախքան Քաղա­ղա­քա­ցիա­կան Պատե­րազմը հաստա­վել է ԱՄՆ Ատա­լանտա նահանգում, ուր և ապրում է մինչև այսօր ու մերթ ընդ մերթ այցե­լում է Հայաստան՝ մոտից հետև­ե­լով տարա­ծաշրջա­նի իրա­դարձություննե­րին։ Մինչև Հայաստա­նի վերանկա­խացման առա­ջին տարի­նե­րը եղել է Հրայր Մարուխյա­նի ամե­նա­մոտ ու գործունյա երի­տա­սարդնե­րից մեկը(խմբ)։