Մաս 12
Տպավորություն կար, որ քաղաքական տարաձայնությունները մեղմված են, Գերագույն խորհուրդը եւ Ինքնապաշտպանության ուժերի կոմիտեն գործում են համախոհ, քաղաքական եւ ուժային կառույցները փոխհամաձայնեցնում են բոլոր քայլերը, բացվում է Երեւան-Ստեփանակերտ մեծ համաձայնության հնարավորություն:
Վահրամ Աթանեսյան
Ժամանակակիցները, իրադարձությունների անմիջական մասնակիցները բազմիցս վկայել են, որ ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի նախագահի պաշտոնում Արթուր Մկրտչյանի ընտրությանը պետք է հաջորդեր պայմանավորված հաջորդ որոշումը, եւ կառավարության ղեկավար նշանակվեր Իգոր Մուրադյանը: Նա, այդ պահին հանդիսանալով Հայաստանի մշտական բնակիչ, ընտրվել էր նորանկախ Արցախի Գերագույն խորհրդի պատգամավոր եւ, ըստ հավաստի տեղեկությունների, հանդիսանում էր ՀՅԴ խմբակցության առանցքային ներկայացուցիչը:
Կուլիսային ի՞նչ քննարկումներ են հաջորդել ԳԽ նախագահի պաշտոնում Արթուր Մկրտչյանի ընտրությանը՝ հայտնի չէ: Ժամանակագրությունն արձանագրել է, որ մրցակցության մեջ տանուլ տված Ռոբերտ Քոչարյանը հրաժարվել է ԳԽ նախագահի առաջին տեղակալի պաշտոնում քվեարկվել, եւ այն մինչեւ վերջ մնացել է թափուր: ՀՅԴ-ն առաջադրել եւ ընտրել է ԳԽ նախագահի տեղակալ՝ այդ պաշտոնը վերապահելով Գեորգի Պետրոսյանին:
Ինչ վերաբերում է կառավարության ղեկավարին, ապա շատերի համար անսպասելի՝ այդ պաշտոնի համար Արթուր Մկրտչյանը ներկայացրել է Օլեգ Եսայանի թեկնածությունը: Եսայանը տնտեսագիտության թեկնածու է, դասախոսել է Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտում: 1988 թվականին նա ընտրվել է կուսակցության Մարտունու շրջկոմի առաջին քարտուղար: Լեռնային Ղարաբաղում Կառավարման հատուկ կոմիտեի ձեւավորման փուլում նա աշխատանքի է անցել Մոսկվայի ներկայացուցիչ Արկադի Վոլսկու գլխավորած կառույցում, այնուհետեւ զբաղեցրել մարզգործկոմի նախագահի առաջին տեղակալի պաշտոնը:
ԼՂՀ պետական կառավարման համակարգի ձեւավորման գործընթացի բոլոր մասնակիցներն անխտիր վկայում են, որ Նախարարների խորհրդի նախագահի պաշտոնում Օլեգ Եսայանի նշանակումը «փոխզիջումային որոշում էր». ԳԽ նախագահ Արթուր Մկրտչյանն այդպիսով «ընդառաջ է գնացել Հայաստանի իշխանության ցանկությանը»: Այս տեսակետը հիմնավոր է մասամբ, որովհետեւ եթե գործեր քաղաքական փոխզիջման սկզբունքը, ապա ԼՂՀ կառավարության ղեկավար պետք է նշանակվեր Լեոնարդ Պետրոսյանը:
Օլեգ Եսայանն, ամենայն հավանականությամբ, Ռոբերտ Քոչարյանի նախընտրած թեկնածուն էր:
Այսպես, թե այնպես՝ բայց ԼՂՀ-ում լիովին ազգային-հայրենասիրական իշխանություն ձեւավորելու ՀՅԴ ծրագիրն ամբողջության իրացնել չի հաջողվել: Նախարարների խորհրդի նախագահ է նշանակվել Օլեգ Եսայանը: Նրա հանդեպ անհանդուրժողական էր ոչ միայն ՀՅԴ-ն, այլեւ «շարժման ընդհատակի» մի թեւը՝ Մուրադ Պետրոսյանի գլխավորությամբ:
Այդ փուլի ամենասկզբունքային որոշումը, որ Օլեգ Եսայանին հաջողվել է համաձայնեցնել Գերագույն խորհրդի նախագահության հետ, Ինքնապաշտպանության ուժերի կոմիտեի ստեղծումն էր: Խոսքն, ըստ էության, ԼՂՀ պաշտպանության նախարարության ստեղծման մասին էր: Այդ պաշտոնում նշանակվեց Սերժ Սարգսյանը:
1992 թվականի հունվար-փետրվար ամիսներին ինքնապաշտպանության ուժերը մի քանի հաջողված ռազմագործողություններ իրականացրին: Ամենակարեւորը, հարկավ, Խոջալուի ռազմական հենակետերի ճնշումը եւ օդանավակայանի ապաշրջափակումն էր, որ Հայաստանի հետ օդային հուսալի կապի հնարավորություն ընձեռեց: Հաջողվեց վնասազերծել նաեւ Ստեփանակերտի եւ Մարտունու եւ Մարտակերտի հետ հաղորդակցությունն արգելափակող ադրբեջանական հենակետերը:
Ռազմական հաջողությունները զարգացնելու հաջորդ նպատակ էր դիտվում Շուշիի ազատագրումը: Որքան էլ պատասխանատուները փորձեին այդ ծրագիրը գաղտնի պահել, Ստեփանակերտում արդեն խոսում էին, որ ապրիլի կեսերին նախատեսված է իրականացնել Շուշիի ազատագրման ռազմագործողությունը: Տպավորություն կար, որ քաղաքական տարաձայնությունները մեղմված են, Գերագույն խորհուրդը եւ Ինքնապաշտպանության ուժերի կոմիտեն գործում են համախոհ, քաղաքական եւ ուժային կառույցները փոխհամաձայնեցնում են բոլոր քայլերը, բացվում է Երեւան-Ստեփանակերտ մեծ համաձայնության հնարավորություն:
1992թ. ապրիլի 14-ին, սակայն, Ստեփանակերտի «անամպ երկնքում ամպրոպ պայթեց». Հայտնի դարձավ, որ իր բնակարանում սպանվել է Գերագույն խորհրդի նախագահ Արթուր Մկրտչյանը: Պաշտոնական վարկածը, որ նա դարձել է իրեն ամրակցված «Մակարով» ատրճանակի հետ «անզգույշ վարվելու» զոհ հրապարակային հիմնավորում առայսօր չունի: Հանրությունն առավել եւս չի հավատում, որ Գերագույն խորհրդի նախագահը, ով այդ պաշտոնում ընտրվել էր «խրամատային կյանքից», նման անփութություն թույլ կտար:
2020 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների քարոզարշավի մի հանդիպման ժամանակ ՊԲ նախկին հրամանատար Սամվել Բաբայանը կտրուկ հերքել է Արթուր Մկրտչյանի սպանության վարկածը եւ պնդել, որ այդ օրը, այդ ժամին նա իր բնակարանում կնոջ հետ է եղել: Արթուր Մկրտչյանի կինը երեսուներեք տարի է՝ ոչ մի անգամ ամուսնու մահվան հանգամանքների մասին որեւէ մեկնաբանություն չի արել:
Նախագահի պաշտոնն ստանձնելուց հետո Արայիկ Հարությունյանը հարգանքի տուրք է մատուցել Արթուր Մկրտչյանի հիատակին: ԼՂՀ նախագահներից նա միակն է, որ պաշտոնապես խոնարհվել է Արթուր Մկրտչյանի շիրմին: Արայիկ Հարությունյանի հրամանագրով Արթուր Մկրտչյանն արժանացել է Արցախի հերոսի կոչման:
Չափազանց խորհրդանշական է, որ ԼՂՀ պետության առաջին ղեկավարին այդ պատվին արժանացրել է Արցախի փաստացի վերջին նախագահը՝ քառասունչորսօրյա պատերազմից մեկ ամիս առաջ:
(Շարունակելի)