Իրանը միշտ հավակնություն է ունեցել Ռուսաստանի հեռացման պարագայում՝ նրան փոխարինել որպես Հայաստանի անվտանգության երաշխավոր։ Հայաստանը չի ընդունել այդ առաջարկը՝ մերժելով Սյունիքում իրանական զորքերի տեղակայման սցենարը։ Հայաստանը մի երկիր է, որի տարածքում Իրանը կարող է համագործակցել ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի հետ։
Ռոբերտ Անանյան
(մաս 2-րդ)
Ամերիկյան ազդեցությունը Հարավային Կովկասում առաջիկա տարիներին էականորեն կաճի։ Եվ այդ աճին կնպաստի ոչ միայն հայ-ադրբեջանական թեման նախագահ Թրամփի ադմինիստրացիայի ուշադրության տակ պահելու արդյունքում, այլև՝ կոմունիկացիաների հնարավոր գործարկմամբ։ Այո, ԱՄՆ-ն չի հեռացել ռեգիոնից և չի էլ պատրաստվում դա անել։ Ավելին՝ ԱՄՆ-ն պատրաստ է հարյուրավոր – միլիոն դոլարների ներդրում անել Հայաստանի ենթակառուցվածքներում։
Վստահ եմ, Թրամփ-Փաշինյան առանձնազրույցի հիմնական թեմաներից մեկն այս է լինելու։ Նրանք կքննարկեն ԱՄՆ-ի հնարավոր ներգրավումից՝ ռեգիոնում ենթակառուցվածքների կառուցման և կառավարման հարցը։ Հայաստանը կարող է առաջարկել ԱՄՆ-ին՝ նույն ձևաչափով ներգրավվել նաև Թուրքիայի հետ կոմունիկացիաների կառուցմանը և կառավարմանը։
Սակայն ԱՄՆ-ն պետք է ձգտի ոչ միայն Մեղրիի 42 կիլոմետր հատվածի գործարկմանը մասնակցել, այլև՝ Թուրքիային համոզել, որ բացի Հայաստանի հետ ավտոմոբիլային և երկաթուղային ուղիները։ Հուսով եմ, ԱՄՆ-ն կխմբագրի ճանապարհի վարձակալության առկա գաղափարը, իրատեսական և փոխշահավետ բանաձև կառաջարկի Հայաստանին։
Հիմնական սկզբունքը, որով կարծում եմ, Հայաստանի համար ընդունելի կլինի ԱՄՆ-ի ներգրավումը ապաշրջափակմանը, այն է, որ կոմունիկացիաները կառավարելիս պետական ֆունկցիաները պետք է կատարեն Հայկական պետական կառույցները։ Ճանապարհի և տարածքի նկատմամբ Հայաստանի սեփականության իրավունքները գնման կամ վարձակալության տարբերակներով չեն կարող օտարվել։
Սակայն ամերիկյան ընկերությունը կարող է սեփականության իրավունքներ ունենալ իր կառուցած երկաթուղու, գազատարների և էլեկտրամալուխների, ճանապարհային նոր կառուցված ենթակառուցվածքների նկատմամբ։
ԱՄՆ-ն Հայաստանի հետ միասին եկամուտներ կստանա մաքսային և տրանզիտային վճարներից, սակայն օրինակ՝ գումարի հավաքագրումը, սահմանային անցակետերի անվտանգությունը պետք է կատարեն Հայաստանի պետական կառույցները։ Հայաստանի իրավապահները պետք է կարողանան գտնվել ճանապարհի վրա, երբ միջադեպեր տեղի ունենան, անվտանգային խնդիրների լուծման կարիք լինի։ Հայաստանի հետ հեշտ է ընդհանուր հայտարարի գալ։
Նախագահ Թրամփը պետք է Ալիևին հարկադրի օգտագործել ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ պայմանագրի ստորագրման շանսը և լրացուցիչ ապօրինի պահանջներ չդնել Հայաստանի առաջ։ Հայաստանը ցուցադրում է, որ կողմ է ռեգիոնում ԱՄՆ-ի ազդեցության աճի բարձրացմանը։
Փաստացի, ԱՄՆ-ն կստանա ներկայություն Հայաստանի հարավային մարզում, որը ոչ միայն Իրանի հետ մեր ճանապարհին է գտնվում, այլև՝ Ասիան Եվրոպային կապող առևտրի ցամաքային ճանապարհն է անցնում Սյունիքով։ ԱՄՆ-ն ստանում է ռեգիոնում շատ կարևոր կետ, որը ոչ միայն կզսպի Իրանին և Ռուսաստանին, այլև՝ մրցակից ուղղություն կդառնա Ադրբեջան-Վրաստան կոմունիկացիոն գծին, որը չինական հսկողության տակ է։
Այսինքն, Հայաստանի ինքնիշխանությունը հարգող լուծման պարագայում՝ մենք ԱՄՆ-ին կտրամադրենք ռազմավարական կետ՝ ոչ միայն այս ռեգիոնում ազդեցություն ապահովելու, այլև՝ Իրանի և Ռուսաստանի հարևանությամբ գտնվելու համար։ Իրանը և Ռուսաստանը ցամաքային բեռնափոխադրումների համար քիչ վստահելի ուղղություններ են, հետևաբար՝ Հայաստանի դերն այստեղ աճում է։
Ի դեպ, Իրանը միշտ հավակնություն է ունեցել Ռուսաստանի հեռացման պարագայում՝ նրան փոխարինել որպես Հայաստանի անվտանգության երաշխավոր։ Հայաստանը չի ընդունել այդ առաջարկը՝ մերժելով Սյունիքում իրանական զորքերի տեղակայման սցենարը։ Հայաստանը մի երկիր է, որի տարածքում Իրանը կարող է համագործակցել ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի հետ։ ԱՄՆ-ի ազդեցության մեծացմանը կողմ ենք՝ ոչ ի հաշիվ Իրանի շահերի։ Ի՞նչ վատ կլինի, եթե ԱՄՆ-ի կառուցելիք ենթակառուցվածքների ստեղծմանը փորձեն ներգրավվել հայ-իրանական ընկերություններ։
Իրանական կազմակերպություններ այսօր եվրոպական գումարներով աշխատում են «Հյուսիս-հարավ» միջանցքի կառուցման վրա։ Ռուսաստանը դե ֆակտո հեռացվում է ռեգիոնի գործերից։ Մոսկվան դուրս է մղված ապաշրջափակման գործընթացից՝ չնայած որ 44-օրյա պատերազմից հետո Ռուսաստանն էր հավակնում ներկա գտնվել Սյունիքի ճանապարհի վրա։ Սակայն Ռուսաստանն այսօր մերժված է ոչ միայն Հայաստանի կողմից, այլև՝ Ադրբեջանի։
Խորհրդանշական է, որ վերջերս Ռուսաստանի հետ լարված հարաբերություններ ունեցող Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարները ընդունում են ԱՄՆ-ում իրենց խնդիրները լուծելու նախագահ Թրամփի առաջարկը։ Սա լրջագույն հարված է Ռուսաստանին և վկայում է նրա ազդեցության նվազեցման մասին։ Եվ դա տեղի է ունենում Հայաստանի շնորհիվ, որը բոյկոտել է ռուսական բանակցային ձևաչափերը։
Իսկ Իրանի համար շահավետ կլինի՝ ընդունել ռեգիոնում ԱՄՆ-ի ներկայության փաստը և փորձել պոզիտիվ դիվիդենտներ ստանալ դրանից՝ տնտեսական մասնակցության, դիվանագիտական երկխոսության տեսքով։ Չի կարելի անընդհատ կրկնել ռեգիոնում արտատարածաշրջանային ուժերի գտնվելու անցանկալի լինելու մասին խոսույթը և փնտրել դիմակայունություններ։ Անհրաժեշտ է ճկուն գտնվել և հաշտվել նոր իրողությունների հետ։
Անկախ նրանից՝ ուրբաթ օրը կլինի պայմանագիր, թե՝ ոչ, միանշանակ է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի համար նոր փուլ է սկսվում։ Խելամիտ գտնվելու պարագայում՝ Ալիևը և Փաշինյանը կընդունեն ԱՄՆ-ի առաջնորդությունը՝ ռեգիոնալ խաղաղության ապահովման, տնտեսական և կոմունիկացիոն մեգանախագծերի սկսման և իրականացման հարցում։
Նախագահ Թրամփից ակնկալվում է լրջագույն ջանքեր՝ նախագահ Ալիևի անհիմն մաքսիմալիզմը ճնշելու համար։ Դա դուռ կբացի ռեգիոնում ԱՄՆ-ի լրջորեն հաստատման և ազդեցության պրոյեկտման համար։
Վերջ
Աղբյուրը՝