Օգոստո­սի 8‑ի Նշա­նա­կությունը

Այս փաստաթղթե­րը կարև­որ քայլ են ճիշտ ուղղությամբ՝ թե՛ բովանդա­կությամբ, թե՛ բանակցություննե­րի մեթո­դա­բա­նությամբ։ Նրանց նշա­նա­կության աստի­ճա­նը կախված է, հիմնա­կա­նում, նրա­նից, թե արդյոք Երև­անն ու Բաքուն կշա­րունա­կեն միա­սին աշխա­տել՝ կառուցե­լով արդեն իսկ ձեռք բերվա­ծի վրա։ Ինչպես ցանկա­ցած հարա­բե­րություն, միջպե­տա­կան կապե­րը ևս պահանջում են ամե­նօրյա ուշադրություն, խնամք ու զգուշա­վո­րություն։

Ժիրայր Լիպա­րիտյան

(մաս առա­ջին)

Հեղի­նակ՝ Ժիրայր Լիպա­րիտյան

Հատուկ Mirror-Spectator-ի համար

Վաշինգտո­նում օգոստո­սի 8‑ին Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի, ինչպես նաև՝ առանձին-առանձին երկու հանրա­պե­տություննե­րի ու ԱՄՆ‑ի միջև ձեռք բերված համա­ձայնագրե­րը ունեն բազմա­թիվ չափումներ։

Այս պահին գուցե դեռ վաղ է գնա­հա­տել այդ համա­ձայնագրե­րի նշա­նա­կությունը։ Դրանցից ոմանք ընդա­մե­նը ընդհա­նուր սկզբունքներ են արտա­հայտում, մյուսներն էլ բավա­րար մանրա­մասներ չունեն վերջնա­կան գնա­հա­տա­կան տալու համար։ Այնուա­մե­նայնիվ, ստորև ներկա­յացնում եմ որոշ նախնա­կան դիտարկումներ, որոնք կարող են ընթերցողնե­րին օգնել հասկա­նա­լու այս փաստաթղթե­րի բովանդա­կությունն ու կարև­ո­րությունը։

Իմ նպա­տա­կը տվյալ պահին բոլոր հարցե­րի համա­պարփակ վերլուծություն ներկա­յացնե­լը չէ։ Մեկնա­բա­նություննե­րիս ուշադրության կենտրո­նում կլի­նի այս փաստաթղթե­րի նշա­նա­կությունը Հայաստա­նի համար և նրանց տեղը միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րի մեջ։

Բացի այդ, այս մեկնա­բա­նությունն իր սահմա­նա­փա­կումը դնում է Հայաստա­նի շահե­րի վրա և տվյալ պահին Ադրբե­ջա­նին վերա­բե­րող մեկնա­բա­նություննե­րը թողնում է ուրիշնե­րին։

Վերջա­պես, չնա­յած ընդունե­լով, որ Հայաստա­նի Մեղրիի շրջա­նը՝ տրանզի­տա­յին ուղու հանգույցը, կարող է համարվել աշխարհի ամե­նա­կարև­որ հողակտորնե­րից մեկը, այդ հարցի քննարկումը թողնում եմ ավե­լի ուշ վերլուծության համար։ Բացի այդ, կան շատ ավե­լի գիտակ գործընկերներ, ովքեր կարող են մանրա­մասնո­րեն անդրա­դառնալ այդ չափմա­նը։

1. Մեթո­դա­բա­նություն

Ով էլ որ հովա­նա­վո­րած լինի այս փաստաթղթե­րի ստո­րագրումը, հիմնա­կան փաստը այն է, որ Ադրբե­ջա­նը և Հայաստա­նը վերա­հաստա­տել են իրենց հավա­տարմությունը համա­պա­տասխան սկզբունքնե­րին։ Այս երկրնե­րը նախկի­նում էլ արտա­հայտել էին նման պատրաստա­կա­մություն։ Տարբե­րությունն այն է, որ այս անգամ այդ քաղա­քա­կա­նություննե­րը ձևա­վորվել են երկկողմ գործընթացնե­րի միջո­ցով՝ երկու երկրնե­րի ղեկա­վա­րության ներքին տրա­մա­բա­նության արդյունք։

Վաշինգտո­նում ստո­րագրված փաստաթղթե­րի ամե­նա­կարև­որ և նշա­նա­կա­լից փաստե­րից մեկն այն է, որ դրանց մեծ մասը համա­ձայնեցվել էր դեռևս մինչև առաջնորդնե­րի այցը ԱՄՆ մայրա­քա­ղաք։ Եվ դա տեղի էր ունե­ցել Հայաստա­նի ու Ադրբե­ջա­նի ուղղա­կի բանակցություննե­րի ընթացքում։ Թեև խաղա­ղության պայմա­նագրի նախնա­կան նախագծե­րի վրա եվրո­պա­ցի և ամե­րի­կա­ցի դիվա­նա­գետնե­րը որոշ ազդե­ցություն ունե­ցել են, հետա­գա տարբե­րակնե­րը և այլ հարցեր մշակվել են երկու երկրնե­րի միջև՝ բաց և գաղտնի տարբեր մակարդակնե­րում։ Կարե­լի է պնդել, որ այս երկկողմ շփումնե­րը շատ ավե­լի արդյունա­վետ էին, քան երկու տասնամյա­կից ավե­լի տևած միջազգայնո­րեն միջնորդա­վորված ջանքե­րը։

Այս փաստաթղթե­րը կարև­որ քայլ են ճիշտ ուղղությամբ՝ թե՛ բովանդա­կությամբ, թե՛ բանակցություննե­րի մեթո­դա­բա­նությամբ։ Նրանց նշա­նա­կության աստի­ճա­նը կախված է, հիմնա­կա­նում, նրա­նից, թե արդյոք Երև­անն ու Բաքուն կշա­րունա­կեն միա­սին աշխա­տել՝ կառուցե­լով արդեն իսկ ձեռք բերվա­ծի վրա։ Ինչպես ցանկա­ցած հարա­բե­րություն, միջպե­տա­կան կապե­րը ևս պահանջում են ամե­նօրյա ուշադրություն, խնամք ու զգուշա­վո­րություն։

Կարև­որ է փաստաթղթե­րի փոխկա­պակցված և միմյանցից կախյալ բնույթը չբա­ժա­նել և չգնա­հա­տել զուտ քաղա­քա­կան կամ գաղա­փա­րա­կան դիտանկյունից՝ անտե­սե­լով ռազմա­վա­րա­կան ու վերլուծա­կան շերտե­րը։ Այս փաստաթղթե­րը ընդա­մե­նը մի հանգրվան են՝ որքան էլ կարև­որ, երկա­րատև հակա­մարտության կյանքում, որը բնո­րոշվում է երկու հատկությամբ՝ փոփո­խություննե­րով ու անակնկալնե­րով։

Նախընտրե­լի կլի­ներ, որ փաստաթղթե­րը ստո­րագրվեին երկկողմ ձևա­չա­փով, այլ ոչ թե մեծ տերության հովա­նու ներքո, որը իր հերթին որոշ գին է վերցրել այդ համա­ձայնության դիմաց։ Իհարկե, ԱՄՆ‑ը չուներ Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի վրա ուժով ճնշե­լու հնա­րա­վո­րություն՝ ստի­պե­լու գալ Վաշինգտոն և ընդունել Թրամփի վարչա­կազմի պահանջած զիջումնե­րը։ Պարզ է, որ երկու երկրներն էլ իրենց պատճառներն ունեին ԱՄՆ նախա­գա­հի հրա­վե­րը ընդունե­լու համար։

Այս ամե­նը ցույց տվեց, որ երկկողմ բանակցություններն էին հիմք դրել փաստաթղթե­րի ստո­րագրմա­նը։ Այնուա­մե­նայնիվ, կողմե­րը որո­շե­ցին վարկը տալ երրորդ ուժի՝ ԱՄՆ-ին։ Սա նաև  Մոսկվա­յի դերի ուղղա­կի մերժում էր։ Հայաստա­նի համար դա պատասխան էր Ռուսաստա­նի՝ Ղարա­բա­ղի և Հայաստա­նի հանդեպ իր երկկողմ ու բազմա­կողմ պարտա­վո­րություննե­րը չկա­տա­րե­լուն՝ սկսած 2020թ. պատե­րազմից։ Ադրբե­ջա­նի համար, ամե­նայն հավա­նա­կա­նությամբ, դա միա­վո­րում էր Արևմուտքի ընդունե­լիության կարի­քը Ալիևի ռեժի­մի համար և ԱՄՆ աջակցությունը՝ իր նավթա­գա­զա­յին տնտե­սությունում նոր ներդրումներ ապա­հո­վե­լու հարցում։

Վաշինգտո­նի գագաթնա­ժո­ղո­վը խաղա­ղության գործընթա­ցը վերա­դարձրեց միջազգա­յին ասպա­րեզ, բացա­ռությամբ մեկ կարև­որ հանգա­մանքի․ Եվրո­պան, Ռուսաստա­նը և այլ շահագրգիռ կողմեր դուրս մնա­ցին։ Սա ԱՄՆ‑ի միա­կողմա­նի նախա­ձեռնություն էր։

Արդյոք սա ապա­գա­յի համար առա­վե­լություն կլի­նի, թե խոչընդոտ՝ գնա­հա­տե­լը բարդ է։ Դեյթո­նի համա­ձայնա­գի­րը, որ ԱՄՆ‑ը պարտադրեց Բոսնիա­յին, ցույց է տալիս, որ մեկ երկրի ճնշումը երբեմն ավե­լի արդյունա­վետ է, քան բազմա­կողմ միջնորդությունը։ Սակայն Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի դեպքում ոչ մի ռազմա­կան ուժ չի կիրառվել։

Միջնորդնե­րը կարող են օգտա­կար լինել, բայց հաճախ անզոր կամ էլ չցանկա­նան լուրջ ճնշում գործադրել։ Բացի այդ, մեծ տերություննե­րի դեպքում միջնորդնե­րը միշտ օգտա­գործում են իրենց կարգա­վի­ճա­կը մրցա­կիցնե­րի դեմ ռազմա­վա­րության մաս կազմե­լու համար, ինչպես նաև իրենց շահերն ապա­հո­վե­լու՝ բարդացնե­լով հետա­գա քայլե­րը։

Օգոստո­սի 8‑ին հասնե­լու գործընթա­ցին նպաստել էին երկու կարև­որ մայրա­քա­ղաքներ՝ ինչպես նշում է ֆրանսա­հայ վերլուծա­բան Կայծ Մինասյա­նը։ Անկա­րան վերջին ամիսնե­րին զսպել էր Բաքվին, իսկ Փարի­զը վճռո­րոշ պահին դիվա­նա­գի­տա­կան աջակցություն էր ցուցա­բե­րել Հայաստա­նին։

Այս համա­ձայնագրե­րը, սակայն, մի շարք կարև­որ հարցեր դուրս են թողնում․ օրի­նակ՝ Բաքվում գտնվող հայ գերի­նե­րի ճակա­տա­գի­րը, հայկա­կան մշա­կութա­յին հուշարձաննե­րի ոչնչա­ցումը։ Հուսանք, որ հետա­գա­յում դրանք հնա­րա­վոր կլի­նի լուծել՝ երբ այս համա­ձայնագրե­րը նպաստեն ատե­լության, կասկածնե­րի ու վախե­րի նվա­զեցմա­նը և վստա­հության ու հարգանքի աճին։

[շարունա­կե­լի]

աղբյուրը՝