Օգոստո­սի 8‑ի Նշա­նա­կությունը

Ոչ մի փաստա­թուղթ չի տալիս խաղա­ղության կամ անվտանգության «դեմ-դիմաց երաշխիք»։ Սակայն նրանք, ովքեր չեն կարո­ղա­նում գնա­հա­տել դրա­կան քայլե­րը դեպի այդ ուղղություն, իրա­կա­նում նպաստում են իրենց իսկ մարգա­րեա­կան հայտա­րա­րություննե­րի կատարմա­նը։

Ժիրայր Լիպա­րիտյան 

(մաս երկրորդ)

2. Հայաստա­նի շահե­րը

Փաստաթղթե­րի ամբողջությունը գնա­հա­տե­լու մի ձև է հասկա­նալ՝ որքա­նով են դրանց բովանդա­կություննե­րը վերա­բե­րում Հայաստա­նի առջև կանգնած ամե­նա­կարև­որ մարտահրա­վերնե­րին։

Կարե­լի է պնդել, որ այս փաստաթղթե­րը նպաստում են Հայաստա­նի անկա­խության պահպանմա­նը և տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության ապա­հովմա­նը։ Ադրբե­ջա­նը վերա­հաստա­տել է Հայաստա­նի ինքնիշխա­նությունն ու տարածքա­յին ամբողջա­կա­նությունը հարգե­լու իր պարտա­վո­րությունը։ Այժմ Ադրբե­ջա­նը համա­ձայնել է Հայաստա­նի տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության սկզբունքին՝ 1991թ. Ալմա-Աթա­յի հռչա­կագրի հիման վրա․ այն նպա­տակ, որին Երև­ա­նը ձգտել էր վաղուց, բայց Բաքուն մինչ այս դիմադրում էր։

Փաստաթղթե­րը նաև նվա­զեցնում են Ադրբե­ջա­նի կողմից Հայաստա­նի հարա­վում ռազմա­կան գործո­ղություն սկսե­լու սպառնա­լի­քը՝ Մեղրիի տարածքով տարանցիկ ուղի ապա­հո­վե­լու նպա­տա­կով։ Այդ սպառնա­լի­քը երկար ժամա­նակ կախված էր Հայաստա­նի վրա՝ առա­ջացնե­լով բնակչության անհանգստություն ու անո­րո­շություն, իսկ գուցե նաև վախեցնե­լով որոշ պոտենցիալ ներդրողնե­րին։ Նման պայմաննե­րում, Բաքվի կողմից Հայաստա­նի հետ մնա­ցած տարա­ձայնություննե­րը ուժի չկի­րառման սկզբունքը կրկին հաստա­տե­լը չպետք է ինքնա­բե­րա­բար անտեսվի։

Հայաստա­նի ընտրանքնե­րը միշտ էլ սահմա­նա­փակ են եղել։ Նույնիսկ առա­ջին Ղարա­բաղյան պատե­րազմի հաղթա­նա­կից հետո հարցը կանգնած էր ոչ թե «լավի և վատի», այլ «վատի և ավե­լի վատի» միջև։

Այս փաստաթղթե­րը որոշ չափով հնա­րա­վո­րություն են տալիս հայ ժողովրդին և նրանց բարե­կամնե­րին ավե­լի հանգիստ շունչ քաշել․ նվա­զա­գույնի է հասցվում անվտանգության լուրջ սպառնա­լիքնե­րից մեկը։ Դրանք նաև հիմք են ստեղծում ավե­լի խոստումնա­լից ապա­գա­յի համար՝ ավե­լի քիչ անո­րո­շությամբ և պակաս անհանգստությամբ որդի­նե­րի ճակա­տագրի շուրջ։ Խաղաղ ապա­գա­յի հույսն անհրա­ժեշտ պայման է հասա­րա­կության և պետության միջև առողջ հարա­բե­րության համար, ժողովրդա­վա­րության և սոցիա­լա­կան ներդաշնա­կության համար։

Ստո­րագրված փաստաթղթե­րը նաև փորձություն են Հայաստա­նի ընդդի­մության համար։ Վերջինս երկար ժամա­նակ պնդում է, թե Հայաստա­նը գնում է դեպի նոր պատե­րազմ և ինքնաոչնչա­ցում, և որ Փաշինյա­նի կառա­վա­րության քաղա­քա­կա­նությունն անխուսա­փե­լիո­րեն տանում է այդ հետև­անքնե­րին։ Նրանց սովո­րա­կան գործե­լա­կերպը քաղա­քա­կան քայլե­րը մեկնա­բա­նելն է այնպես, որ լիո­վին արդա­րացնեն իշխա­նության հանդեպ իրենց բացարձակ և անզի­ջում ընդդի­մությունը։ Դա գուցե ընդունե­լի է «նորմալ» իրա­վի­ճա­կում, բայց ոչ այսօրվա Հայաստա­նի համար։ Պետք է տեսնել՝ արդյոք ընդդի­մա­դիր ուժե­րը կկա­րո­ղա­նան գնա­հա­տել հայ-ադրբե­ջա­նա­կան հարա­բե­րություննե­րում դրա­կան ուղղությունը, թե շարունա­կե­լու են կենտրո­նա­նալ միայն Փաշինյա­նին իշխա­նությունից հեռացնե­լու վրա։

Անհնար է իրա­կան մտա­հո­գություն ունե­նալ Հայաստա­նի տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության ու անվտանգության համար և միա­ժա­մա­նակ չգնա­հա­տել խաղա­ղության համա­ձայնագրի նախաստո­րագրման դրա­կան կողմե­րը և Ադրբե­ջա­նի կողմից ուժ չկի­րա­ռե­լու նոր պարտա­վո­րությունը։

Ոչ մի փաստա­թուղթ չի տալիս խաղա­ղության կամ անվտանգության «դեմ-դիմաց երաշխիք»։ Սակայն նրանք, ովքեր չեն կարո­ղա­նում գնա­հա­տել դրա­կան քայլե­րը դեպի այդ ուղղություն, իրա­կա­նում նպաստում են իրենց իսկ մարգա­րեա­կան հայտա­րա­րություննե­րի կատարմա­նը։

Այս համա­ձայնություննե­րը նաև մեծացնում են Հայաստա­նի ռազմա­վա­րա­կան նշա­նա­կությունը, որը մինչ այժմ դուրս էր մնա­ցել միջազգա­յին նշա­նա­կության Հարա­վա­յին Կովկա­սի տարանցիկ ուղի­նե­րից։

3.Չորս հիմնա­կան հարց

Բաքվի բարձրացրած երկու հարցե­րը, որոնք խոչընդո­տում էին խաղա­ղության պայմա­նագրի ստո­րագրմա­նը (որպեսզի այն չմնա միայն նախաստո­րագրման մակարդա­կում), ինչպես նաև մի քանի այլ խնդիրներ․

Նախ, Ադրբե­ջա­նի քաղա­քա­ցի­նե­րի և ապրանքնե­րի տարանցիկ ճանա­պարհի բարդ հարցը՝ Ադրբե­ջա­նի հիմնա­կան հատվա­ծից դեպի նրա Նախիջև­ա­նի անկլա­վը Մեղրիի տարածքով։ Նոր բանաձև է ընդունվել․ այն է՝ ճանա­պարհի վարձա­կա­լություն ամե­րիկյան մի կազմա­կերպության, որը կգործի Հայաստա­նի ինքնիշխան տարածքա­յին իրա­վունքնե­րի և վերահսկո­ղության ներքո։ Այս ձևա­չա­փի հետև­անքնե­րը տարա­ծաշրջա­նա­յին և այլ տերություննե­րի ռազմա­վա­րա­կան շահե­րի համար կքննարկեմ ավե­լի ուշ։

Այստեղ հիմնա­կա­նը հետևյալն է․ պայմա­նա­վորվա­ծությունը որևէ կոնկրե­տություն չունի․ այս պահին դժվար է պատկե­րացնել, թե ինչպես ընդհա­նուր սկզբունքնե­րը կվե­րածվեն գործնա­կան իրա­կա­նության։ Դա կախված կլի­նի այն օրենսդրությունից, որը պետք է ընդունի Հայաստա­նի Ազգա­յին ժողո­վը, ինչպես նաև այն բանակցություննե­րից, որոնք պետք է սկսվեն Հայաստա­նի և ԱՄՆ‑ի միջև՝ Ադրբե­ջա­նի հստակ ներգրավմամբ, հնա­րա­վոր է նաև Թուրքիա­յի, և Ռուսաստա­նից ու Իրա­նից կախված քայլե­րով կամ անգործությամբ։

Զգա­լի նշա­նա­կություն ունի, ինչպես Կայծ Մինասյա­նը նկա­տել է, որ տեքստում այլևս հարա­վա­յին տրանսպորտա­յին խնդի­րը «միջանցք» չի կոչվում․ մի եզրույթ, որը առա­ջացնում էր ավե­լորդ վախեր ու մտա­հո­գություններ։

Երկրորդ հարցը՝ Ադրբե­ջա­նի մշտա­կան պահանջը, որ Հայաստա­նը փոփո­խի իր Սահմա­նադրությունը և հանի դրա­նից որևէ տարր, որը կարող է (և Բաքվի կողմից այդպես էլ մեկնա­բանվել է) դիտվել որպես տարածքա­յին պահանջ Ադրբե­ջա­նի նկատմամբ։

Այս դեպքում գիտենք, որ օգոստո­սի 8‑ին ընդունված ոչ մի փաստա­թուղթ այս հարցին չի վերա­բե­րում։ Այնուա­մե­նայնիվ, հենց այդ օրը նախա­գահ Ալիևն ու իր խորհրդա­կան Էլչին Ամիրբա­յո­վը կրկին շեշտե­ցին Բաքվի պահանջը՝ սահմա­նադրա­կան փոփո­խությունը դնե­լու որպես նախա­պայման խաղա­ղության պայմա­նագրի ստո­րագրման և հետա­գա հարա­բե­րություննե­րի նորմա­լացման համար։

Չի կարե­լի հստակ ասել, թե այս հարցը որքա­նով է Բաքվի իրա­կան մտա­հո­գությունը և որքա­նով՝ պարզա­պես միջոց ժամա­նակ շահե­լու և ապա­գա­յի համար տարբե­րակնե­րը պահե­լու։ Բաքուն ցանկա­նում է վերացնել ցանկա­ցած սահմա­նադրա­կան հիմք, որով ապա­գա որևէ հայ առաջնորդ կարող է ներկա­յացնել կամ իրա­կա­նացնել տարածքա­յին պահանջնե­րի քաղա­քա­կա­նություն Ադրբե­ջա­նի նկատմամբ։ Հնա­րա­վոր է՝ Բաքվի անհանգստությունը անկեղծ է։ Բայց դա չի նշա­նա­կում, որ խնդի­րը իրա­կան է․ ի վերջո, եթե Փաշինյա­նը կարո­ղա­նար այնքան հեշտությամբ փոխել Հայաստա­նի Սահմա­նադրությունը, որքան Ալիևը՝ Ադրբե­ջա­նի, ապա­գա­յում նոր հայ առաջնորդ, որը համա­ձայն չէր Փաշինյա­նի քաղա­քա­կա­նության հետ, նույնքան հեշտությամբ կարող էր նորից փոխել այդ սահմա­նադրությունը։

Այն, ինչ կկա­րո­ղա­նա ամրապնդել խաղա­ղությունը Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի միջև, դա փոխա­դարձ վստա­հության աճն է, նորմալ հարա­բե­րություննե­րի զարգա­ցումը, որոնք կօգնեն երկու ժողո­վուրդնե­րին, և Ադրբե­ջա­նի կողմից Հայաստա­նի դեմ ագրե­սիվ հռե­տո­րա­բա­նության ու գործո­ղություննե­րի դադա­րե­ցումը։ Այդ հռե­տո­րա­բա­նությունն է սնուցում Հայաստա­նի ընդդի­մության փաստարկնե­րը, թե Բաքուն խաղա­ղություն չի ցանկա­նում, որ նրան չի կարե­լի վստա­հել, և որ անգամ Հայաստա­նը զիջումնե­րի գնա­լուց հետո Բաքուն նոր պահանջներ է առաջ քաշում։

Անհնար է մտա­հո­գություն հայտնել Հայաստա­նի ապա­գա առաջնորդնե­րի վերա­բերյալ, որոնք գուցե իշխա­նության գան՝ օգտա­գործե­լով Ադրբե­ջա­նի վարքը Փաշինյա­նի դեմ, և միա­ժա­մա­նակ այդ նույն վարքով սնուցել այդ ընդդի­մությա­նը։

Վաշինգտո­նում նաև պայմա­նա­վորվե­ցին, որ Հայաստա­նը և Ադրբե­ջա­նը ԱՄՆ‑ի աջակցությամբ կդի­մեն ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարման պահանջով։ Սա պարզա­պես իրա­վա­կան դրույթ էր․ Մինսկի խումբն իրա­կա­նում դադա­րել էր գործել դեռևս 2020թ․ պատե­րազմից հետո և երկար ժամա­նակ կիսա­մեռ վիճա­կում էր։

Թեև թվում է, որ Ադրբե­ջա­նը դեռևս լիո­վին պարտա­վորված չէ խաղա­ղության պայմա­նագրի դրույթնե­րով, հուսա­լի կլի­նի, եթե Բաքուն վերջ տա «Արևմտյան Ադրբե­ջա­նի» մասին հռե­տո­րա­բա­նությա­նը, որի մեջ, իբր, ներառվում է նաև Հայաստա­նը։ Դա գուցե բավա­րար չլի­նի Հայաստա­նի ներսում բոլոր վախե­րը փարա­տե­լու համար, բայց լավ սկիզբ կլի­նի։

[շարունա­կե­լի]

աղբյուրը՝