Անա­վարտ Խաղա­ղության Պայմա­նա­գիր

Նախաստո­րագրված խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը գործում է լրացնող ուղի­նե­րով․ պայմա­նա­գի­րը հաստա­տում է երկկողմ հարա­բե­րություննե­րի տեխնի­կա­կան և իրա­վա­կան շրջա­նա­կը, մինչդեռ հռչա­կա­գի­րը տալիս է քաղա­քա­կան լեգի­տի­մություն և խաղա­ղության գործընթա­ցի ավարտի նարա­տիվ։

Սոսի Թաթիկյան

Մաս Ա

Հայաստան–Ադրբեջան համա­ձայնա­գի­րը նախաստո­րագրված է, սակայն, դեռևս ստո­րագրված չէ.

2025թ. մարտին Հայաստա­նը և Ադրբե­ջա­նը համա­ձայնվե­ցին «Խաղա­ղության և միջպե­տա­կան հարա­բե­րություննե­րի հաստատման մասին» համա­ձայնագրի տեքստի շուրջ։ Երև­ա­նը ընդունեց Ադրբե­ջա­նի առա­ջարկնե­րը երկու մնա­ցած հոդվածնե­րի վերա­բերյալ՝ կոտրե­լով բանակցա­յին փակուղին։ Սակայն ստո­րագրմա­նը գնա­լու փոխա­րեն Բաքուն կոշտացրեց իր նախա­պայմաննե­րը և կրկին սրեց սահմա­նա­յին լարվա­ծությունը՝ նորից կանգնեցնե­լով գործընթա­ցը։

2025թ. օգոստո­սի 8‑ին Հայաստա­նի վարչա­պետ Նիկոլ Փաշինյա­նը և Ադրբե­ջա­նի նախա­գահ Իլհամ Ալիևը, ԱՄՆ նախա­գահ Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ, ստո­րագրե­ցին համա­տեղ հռչա­կա­գիր։ Վաշինգտո­նի հռչա­կա­գի­րը ձևա­վո­րեց խաղա­ղության ավե­լի լայն քաղա­քա­կան շրջա­նակ՝ նպա­տակ ունե­նա­լով պաշտո­նա­պես ավարտել 37-ամյա հակա­մարտությունը, հաստա­տել դիվա­նա­գի­տա­կան հարա­բե­րություններ և խթա­նել տարա­ծաշրջա­նա­յին համա­գործակցությա­նը։ Դրա առանցքը «Միջազգա­յին խաղա­ղության և բարգա­վաճման Թրամփի երթուղու» (TRIPP) ստեղծումն է։ Երկու առաջնորդնե­րը նաև նախաստո­րագրե­ցին խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը և համա­տեղ դիմում ստո­րագրե­ցին ԵԱՀԿ-ին՝ խնդրե­լով փակել Մինսկի գործընթա­ցը և լուծա­րել Մինսկի խումբը։ Գործարքը հակա­սա­կան արձա­գանքներ առա­ջացրեց թե՛ Հայաստա­նում, թե՛ միջազգա­յին ասպա­րե­զում։

Խաղա­ղության պայմա­նագրի տեքստը, որը վերջնա­կա­նացվել էր մարտին և հրա­պա­րակվել օգոստո­սի 11-ին, ձևա­կերպված է փոխա­դարձ լեզվով։ Այնուա­մե­նայնիվ՝ այն պարունա­կում է բացթո­ղումներ և երկի­մաստ ձևա­կերպված հոդվածներ, չունի կիրարկման մեխա­նիզմներ և երաշխիքներ, իսկ մի շարք առանցքա­յին հարցեր հետաձգում է այլ գործընթացնե­րի համար․ այս թերություննե­րը, որպես ավե­լի ուժեղ կողմ, կարող է շահա­գործել Ադրբե­ջա­նը։

Այս վերլուծությունը կենտրո­նա­նում է Վաշինգտո­նի հռչա­կագրի և խաղա­ղության պայմա­նագրի տրա­մադրած խաղա­ղության շրջա­նա­կի վրա՝ ուսումնա­սի­րե­լով դրա բովանդա­կությունը, բացթո­ղումնե­րը և կարգա­վի­ճա­կը, դրա շուրջ ծագած վիճարկված մեկնա­բա­նություննե­րը, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծա­րումը և Հայաստա­նի ու Ադրբե­ջա­նի առաջնորդնե­րի պահվածքը նախաստո­րագրումից հետո։ Նախորդ հոդվա­ծում արդեն դիտարկվել էր TRIPP‑ը։

Վաշինգտո­նի հռչա­կա­գի­րը. քաղա­քա­կան ծանրություն և ռազմա­վա­րա­կան կապեր

Այս քաղա­քա­կան հայտա­րա­րությունը ձևա­վո­րում է երկու պետություննե­րի միջև խաղա­ղության առաջմղման շրջա­նակ։ Թեև իրա­վա­բա­նա­կան պարտա­դիր ուժ չունի, հռչա­կա­գի­րը կրում է զգա­լի քաղա­քա­կան ծանրություն, քանի դեռ Թրամփը իշխա­նության մեջ է և ներգրավված է գործընթա­ցում։ Նույն օրը նախաստո­րագրված խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը պետք է, հետև­ա­բար, վերլուծվի այս հռչա­կագրի հետ միա­սին, որը ապա­հո­վում է ավե­լի լայն քաղա­քա­կան համա­տեքստ և ուրվագծում այն սկզբունքնե­րը, որոնցում կողմե­րը պարտա­վորվել են ԱՄՆ հովա­նու ներքո։

Հռչա­կա­գի­րը ներա­ռում է մի քանի առանցքա­յին տարրեր։ Այն ճանա­չում է խաղա­ղության պայմա­նագրի ստո­րագրման և վավե­րացման ուղղությամբ հետա­գա քայլե­րի անհրա­ժեշտությունը՝ միևնույն ժամա­նակ ընդգծե­լով խաղա­ղության պահպանման կարև­ո­րությունը։ Թրամփի ներկա­յությամբ երկու երկրնե­րը համա­տեղ դիմե­ցին ԵԱՀԿ-ին՝ փակե­լու Մինսկի գործընթա­ցը և դրա հետ կապված կառույցնե­րը՝ փաստա­ցի լուծա­րե­լով Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հակա­մարտության վերջին ինստի­տուցիո­նալ ժառանգությունը։ Հռչա­կա­գի­րը նաև վերա­հաստա­տում է հաղորդակցության բացման կարև­ո­րությունը, ներառյալ Ադրբե­ջա­նի և նրա Նախիջև­ա­նի անկլա­վի միջև անխա­փան կապը Հայաստա­նի տարածքով՝ հիմնված փոխա­դարձության և ինքնիշխա­նության վրա։ Առանձնա­պես կարև­որ է TRIPP‑ի՝ ԱՄՆ‑ի կողմից աջակցվող Հայաստա­նի միջով կապի նախագծի ներդրումը որպես տարա­ծաշրջա­նա­յին ինտեգրման առանցք։

Ոչ պակաս կարև­որ է հռչա­կագրի նորմա­տիվ շրջա­նա­կը։ Այն հայկական–ադրբեջանական հարա­բե­րություննե­րը տեղադրում է ՄԱԿ‑ի կանո­նադրության և 1991թ. Ալմա–Աթայի հռչա­կագրի շրջա­նա­կում՝ վերա­հաստա­տե­լով միջազգա­յին սահմաննե­րի անխախտե­լիության սկզբունքը և մերժե­լով տարածքա­յին ձեռքբե­րումնե­րի համար ուժի կիրա­ռումը։ Հռչա­կա­գի­րը կոչ է անում փակել թշնա­մանքի էջը և բացեի­բաց բացա­ռել վրեժխնդրության որևէ գաղա­փար՝ ներկա­յացնե­լով խաղա­ղության գործընթա­ցը որպես անդառնա­լի։

Վաշինգտո­նի հռչա­կա­գի­րը և նախաստո­րագրված խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը գործում է լրացնող ուղի­նե­րով․ պայմա­նա­գի­րը հաստա­տում է երկկողմ հարա­բե­րություննե­րի տեխնի­կա­կան և իրա­վա­կան շրջա­նա­կը, մինչդեռ հռչա­կա­գի­րը տալիս է քաղա­քա­կան լեգի­տի­մություն և խաղա­ղության գործընթա­ցի ավարտի նարա­տիվ։ Դրա նշա­նա­կությունը բխում է ոչ թե իրա­վա­կան կիրա­ռե­լիությունից, այլ այն քաղա­քա­կան հեղի­նա­կությունից, որն այն կրում է, քանի դեռ Թրամփի վարչա­կազմը մնում է ակտի­վո­րեն ներգրավված։ Այս փաստա­թուղթը ցույց է տալիս, որ հռչա­կա­գիրն ու խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը պետք է դիտարկվեն միա­սին՝ նրանց վստա­հե­լիությունն ու կենսունա­կությունը փոխա­դարձա­բար ամրապնդվում են։

(Շարունա­կե­լի)

Աղբյուրը՝ https://evnreport.com/politics/the-unfinished-peace-deal-armenia-azerbaijan-agreement-initialed-yet-unsigned/?fbclid=IwZnRzaAMj-4dleHRuA2FlbQIxMQABHgOt5fuARjzqoc0MwVNqII60KoEWUz4Co5RaTBpb_8TCswycAaovAHfo3v-z_aem_VeE4pkvV6rr8GsY4JBrcIA