Անկա­րան Շահագրգռված Է Խաղա­ղությամբ

Այդ այցի առա­ջին ու կարև­որ նպա­տակն էր ցույց տալ, որ Թուրքիան չի հրա­ժարվում Հայաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վո­րումից, շարունա­կում է գործընթա­ցը։

Ռուբեն Սաֆրաստյան

«Մեդիա­լա­բի» հարցե­րին պատասխա­նում է թուրքա­գետ Ռուբեն Սաֆրաստյա­նը

– Պարո՛ն Սաֆրաստյան, ինչպե՞ս եք գնա­հա­տում Թուրքիա­յի հետ հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վորման հարցե­րով հատուկ ներկա­յա­ցուցիչ Սերդար Քըլը­չի այցը Հայաստան, ի՞նչ զարգա­ցումներ կարե­լի է ակնկա­լել հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վորման գործընթա­ցում այս այցից հետո:

– Սկսեմ վերջից․ ինչպես և կանխա­տե­սում էի, այդ այցը նպա­տակ չուներ միանգա­մից կարգա­վո­րել հայ-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րը, դա Թուրքիա­յի որո­շումն է, ինչը մեզ հայտնի է, ու դա հնչեցվել է ամե­նա­բարձր մակարդա­կով, օրերս էլ Թուրքիա­յի արտգործնա­խա­րար Հաքան Ֆիդա­նը կրկնեց, որ մինչև չստո­րագրվի հայ-ադրբե­ջա­նա­կան համա­ձայնա­գի­րը, Թուրքիան հարա­բե­րություննե­րը Հայաստա­նի հետ չի կարգա­վո­րի։ Դա մենք պետք է լավ հասկա­նանք, ու Թուրքիան չի փոխի իր մոտե­ցումը: 

Այդ այցի առա­ջին ու կարև­որ նպա­տակն էր ցույց տալ, որ Թուրքիան չի հրա­ժարվում Հայաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վո­րումից, շարունա­կում է գործընթա­ցը, երկրորդ՝ շարունա­կում է որոշ քայլեր ձեռնարկե­լով, որոնք նպա­տակ չունեն միանգա­մից կարգա­վո­րել հայ-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րը, ինչպես կողմե­րի պաշտո­նա­կան հայտա­րա­րություննե­րում էր նշված, որո­շա­կի քայլեր են արվում: 

Ես փորձե­ցի թուրքա­կան մամուլում այդ այցի վերա­բերյալ արձա­գանք գտնել, բայց արձա­գանք գրե­թե չկար, միայն Թուրքիա­յի ամե­նա­հե­ղի­նա­կա­վոր թերթե­րից մեկն էր հղում արել Թուրքիա­յի արտգործնա­խա­րա­րության պաշտո­նա­կան հաղորդագրությա­նը: Այսինքն՝ Թուրքիա­յի մամուլն ու վերլուծա­կան շրջա­նակնե­րը, համե­նայնդեպս, այսօրվա դրությամբ դեռ չեն արձա­գանքել այդ այցին: 

Սա խոսում է այն մասին, ինչպես բազմիցս ասել եմ, որ Թուրքիա­յի համար հայ-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րը ներկա փուլում չունեն այն նշա­նա­կությունը, ինչ առաջ էր: Հիմա Թուրքիան ամե­նա­տարբեր արտա­քին քաղա­քա­կա­նություն է վարում, ամե­նա­տարբեր ուղղություննե­րով է փորձում ակտի­վություն ցուցա­բե­րել, իսկ Հայաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րը նրան այս պահին առանձնա­պես չեն հետաքրքրում, մանա­վանդ՝ իրենք էլ այդ մասին խոսել են, Ֆիդանն էլ երեկ վերա­հաստա­տեց, որ իրենք Հայաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վորման ուղղությամբ սկզբունքա­յին փոփո­խություն չեն անի: 

– Նույն Ֆիդանն ասել է, որ հայ-ադրբե­ջա­նա­կան պայմա­նա­գի­րը կկնքվի հաջորդ տարվա առա­ջին կիսամյա­կում: Ձեր գնա­հատմամբ՝ կա՞ն դրա համար հիմքեր, թե՞ սա ուղղա­կի հայտա­րա­րություն է:

– Մի կարև­որ հանգա­մանք եմ ուզում շեշտել, որն իմ վերլուծություննե­րի արդյունք է. ես կարծում եմ, որ Թուրքիան շահագրգիռ է, որ այդ պայմա­նա­գի­րը հնա­րա­վո­րինս շուտ կնքվի, որովհետև Թուրքիա­յի համար հիմա Հարա­վա­յին Կովկասն ընդհանրա­պես առաջնա­յին նշա­նա­կություն ունի, երկրորդ՝ թուրքա­կան գնա­հա­տա­կա­նը․ որքան ես եմ հասկա­նում՝ Հարա­վա­յին Կովկա­սում Թուրքիան որո­շա­կի առումով իր դիրքերն ուժե­ղացրել է, 44-օրյա պատե­րազմում Հայաստա­նի պարտության հետև­անքով Ռուսաստա­նի դիրքե­րը թուլա­ցել են: Այս առումով Թուրքիա­յի համար կարև­որ է, որ հնա­րա­վո­րինս արագ ստո­րագրվի հայ-ադրբե­ջա­նա­կան համա­ձայնա­գի­րը, ու Հարա­վա­յին Կովկա­սում ամրագրվի այդ նոր կարգա­վի­ճա­կը: Դրա համար է Թուրքիան արա­գացնում Ադրբե­ջա­նին, որքան ես հասկա­նում եմ, որովհետև Ադրբե­ջա­նի մոտ չկա այդ մոտե­ցումը, որ հաջորդ տարվա առա­ջին կեսին պայմա­նա­գի­րը ստո­րագրվի: 

Թուրքա­կան ռազմա­վա­րությունն ընդհանրա­պես նպա­տակ ունի Թուրքիա­յին շրջա­պա­տող տարա­ծաշրջաննե­րում ու երկրնե­րում ուժե­ղացնել իր դիրքերն ու փորձել դրանք դարձնել Թուրքիա­յի ազդե­ցության ոլորտ: Այդ նպա­տակն իհարկե Հարա­վա­յին Կովկա­սին էլ է վերա­բե­րում, բայց հիմա ուզում են եղածն ամրագրել, իսկ այդ գլխա­վո­րը թողնել ապա­գա­յին: 

– Պարո՛ն Սաֆրաստյան, իսկ թուրքա­կան կողմն ընդհա­նուր առմամբ գո՞հ է Վաշինգտո­նում ձեռք բերված պայմա­նա­վորվա­ծությունից:

– Շատ կարև­որ հարց եք բարձրա­ձայնում՝ ինչ առումով. ես որոշ թուրք մեկնա­բաննե­րի մոտ որո­շա­կի դժգո­հություն նկա­տե­ցի, իհարկե պաշտո­նա­կան շրջա­նակնե­րը դա ցույց չեն տալիս, որ այդ համա­ձայնա­գի­րը ստո­րագրվեց առանց Թուրքիա­յի ներկա­յության: Թուրքիան ցանկա­նում էր կամ ծրագրել էր, որ ինքն այդ համա­ձայնագրի կողմ հանդի­սա­նա, այլ ոչ թե ԱՄՆ‑ն, կամ ԱՄՆ‑ի հետ նաև ինքը լինի: 

Կարծում եմ, որ սա է իրենց դժգո­հության պատճա­ռը, իսկ ընդհա­նուր առմամբ՝ Թուրքիան կարող է այդ TRIPP-ից՝ Թրամփի ուղուց, օգտվել, եթե ինքը կառուցի իր Կարս-Նախիջև­ան երկաթգի­ծը, որը, ըստ պաշտո­նա­կան հաղորդագրության, պետք է ավարտեն 2029 թվա­կա­նին: Եթե Թուրքիան 2026-ին գնա Հայաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վորման, ինչպես իրենք են ասում, ապա այդ ժամա­նակ կարող է քննարկել երկաթգծի գործարկումը, որ հիմա ինչ-որ նախա­պատրաստա­կան աշխա­տանքեր են տանում՝ Կարս-Գյումրի երկաթգի­ծը ու այդպի­սով Հայաստան մտնել, այլ ոչ թե ուղիղ Կարս-Նախիջև­ան երկաթգծով։

Դա իհարկե Թուրքիա­յի համար նախընտրե­լի տարբե­րակ չէ, նրա համար նախընտրե­լին Կարս-Նախիջև­ան երկաթգծի կառուցումն է, որովհետև բացի նրա­նից, որ հնա­րա­վո­րություն է ստա­նում ուղիղ հաղորդակցվել Ադրբե­ջա­նի հետ, նաև նպա­տակ ունի կոմունի­կա­ցիոն և էներգե­տիկ առումով խաչմե­րուկ դառնալ: Բայց, կարծում եմ, որ այս պահին Թուրքիան շտա­պե­լու ոչ մի պատճառ չունի, որովհետև երկաթգի­ծը չկա: Թուրքիա­յին հիմա ձեռնտու է այն, ինչ տեղի է ունե­նում, բայց ավե­լի գոհ կլի­նեին, որ իրենք էլ գործընթացնե­րի մասնա­կից լինեին, որովհետև նմա­նա­տիպ ցանկա­ցած գործընթացնե­րում Թուրքիան փորձում է միջնորդ կողմ լինել:

– Եթե ամփո­փենք հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վորման հարցը, ապա ստացվում է, որ Թուրքիան ի սկզբա­նե ունե­ցած իր դիրքո­րո­շումնե­րից ու նախա­պայմաննե­րից չի՞ հրա­ժարվել:

– Կարող ենք ասել, չնա­յած հաղորդագրություննե­րում նշված էր, թե առանց նախա­պայմաննե­րի, բայց, ըստ էության, հստակ նախա­պայմա­նը կա՝ մինչև համա­ձայնա­գի­րը չստո­րագրվի, Թուրքիան իրա­կան քայլեր չի անի Հայաստա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վորման համար: Սա հստակ ձևա­կերպված թուրքա­կան մոտե­ցում է, որը երեկ կրկնեց Թուրքիա­յի արտգործնա­խա­րա­րը: 

– Եթե անգամ Ադրբե­ջա­նի հետ այդ պայմա­նա­գիրն ստո­րագրվի, ապա Թուրքիան, ձեր մասնա­գի­տա­կան գնա­հա­տա­կա­նով՝ միանգամի՞ց է բացե­լու սահմա­նը, թե՞ առաջ են գալու նոր պայմաններ:

– Շատ կարև­որ հարց եք բարձրա­ձայնում, ես չեմ կարող այդ հարցի պատասխա­նը հիմա տալ, որովհետև դա կլի­նի ավե­լի շատ կանխա­տե­սում, որովհետև չնա­յած հայտա­րա­րում են, թե հարա­բե­րություննե­րը կկարգա­վո­րեն, բայց ես համոզված չեմ, որ նա միանգա­մից դա կանի, կփորձի քայլ առ քայլ անել՝ Հայաստա­նից ինչ-որ բան կորզե­լու, ճնշե­լու նպա­տա­կով: Չեմ կարծում, թե ամեն ինչ միանգա­մից կանի, բայց սա ուղղա­կի ենթադրություն է:

Քրիստի­նե Աղա­բեկյան

MediaLab.am