Երբ խոսում ես մի հնչակյանի հետ, երբեմն կարող ես շփոթվել և մտածել՝ դու դաշնակցականի՞ հետ ես խոսում, թե՞ հնչակյանի»։
Կայծ Մինասյան
Մաս Առաջին
Ի՞նչ էր տեղի ունենում Հրայր Դժոխքի (1864–1904), Սիմոն Վրացյանի (1882–1969)
և Հրայր Մարուխյանի (1928–1998)՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության (ՀՅԴ) տարբեր ժամանակաշրջանների երեք ղեկավարների մտքերում, երբ նրանք խոսում էին իրենց քաղաքական կազմակերպության և Սոցիալ-դեմոկրատական Հնչակյան կուսակցության (ՍԴՀԿ) միջև հարաբերությունների մասին։ Առաջինը՝ Սասունի ռազմական առաջնորդը, ՍԴՀԿ‑ի նախկին անդամը և Էրգրում ՀՅԴ‑ի երիտասարդ զինակիցը, երկար նամակ գրեց, որը միաժամանակ հրապարակվեց 1895 թվականի հուլիսին ՍԴՀԿ‑ի օրգան «Հնչակ»-ում և ՀՅԴ‑ի օրգան «Դրոշակ»-ում․«Ի՞նչ ունեք»,- Սասունի խորքից դիմում էր նա երկու կուսակցություններին։ «Ի՞նչ ունեք։ Ո՞րն է այն գաղափարը, որ ձեզ միմյանցից տարբերում է։ Ո՞րն է ձեր երկու հայեցակարգերի միջև այն տարակարծությունը, որի համար դուք ձեզ հյուծում եք՝ փոխանակ միավորելու ձեր խղճուկ ուժերը, և որի համար դուք կործանում եք այն դժբախտ ժողովրդի տունը, որը հանձնված է ձեր պաշտպանությանը։ Սա ամոթալի է, սա վիրավորանք է, հանցագործություն»։
Մի քանի տարի անց, Կովկասում՝ ռուսական վարչակազմի ներքո գտնվող իր հայրենի Նոր Նախիջևանում, երիտասարդ Սիմոն Վրացյանը, որը1920 թվականին պետք է դառնար Հայաստանի Առաջին Հանրապետության (1918–1920) վերջին վարչապետը, իր հուշերում, որոնք հրատարակվել են1955 թվականին Բեյրութում, պատմում է, թե ինչպես է 1898 թվականին անդամակցել ՀՅԴ-ին։ Քսանչորս ժամվա ընթացքում Սիմոն Վրացյանը մասնակցում է երկու տարբեր հեղափոխական կազմակերպությունների երկու գաղտնի ժողովների, որոնց գրասենյակները գտնվում էին նույն շենքում՝ միմյանց կողք կողքի։ Առաջին ժողովը, որին նամասնակցում է, ՍԴՀԿ-ինն էր։ Այդ պատճառով, երբ նա բարձրանում է վերև՝ երկրորդ ժողովին մասնակցելու, չհիշելով ճշգրիտ այն գրասենյակը, որտեղ առաջին անգամ կապ էր հաստատել, նա երկմտանքով անցնում է միջանցքով և թակում է մի դուռ՝ չիմանալով, որ ուրիշ գրասենյակում է և, հետևաբար, ուրիշ կազմակերպության։ Սակայն նաներս է մտնում, նստում և մասնակցում քննարկումներին։ Ավելին՝ միայն այս երկրորդ ժողովից հետո և միայն այն պահին, երբ իր զրուցակիցը քննարկումների վերջում նրան է հանձնում ՀՅԴ‑ի ծրագիրը, Վրացյանը հասկանում է, որ մասնակցել է ՀՅԴ‑ի ժողովի։ Այդ պահից սկսած նա երբեք չի լքում կուսակցությունը՝ մինչև իր մահը՝ 1969 թվականը։
Շատ տասնամյակներ անց, Խորհրդային Հայաստանից վերադառնալուց հետո, ՀրայրՄարուխյանը՝ ՀՅԴ‑ի գլխավոր քարտուղարը, որը Խորհրդային Միությունում արգելված կազմակերպություն էր, 1988 թվականի հոկտեմբերի18-ին Ավստրիայի Վիեննա քաղաքում կայացած հանրային հանդիպման ժամանակ հայտարարում է, որ «Ռամկավար կուսակցությունը լիբերալ կուսակցություն է, և գաղափարախոսական տեսանկյունից որևէ համատեղելիություն չի կարող լինել Ռամկավարների և ՀՅԴ‑ի միջև, քանի որ ՀՅԴ‑ն սոցիալիստական կուսակցություն է, այսինքն՝ այն չի հավատում որևէ այլ ճանապարհի, բացի սոցիալիզմից։ Ինչպես և ՍԴՀԿ‑ն՝ գաղափարախոսական տեսանկյունից… իրականում նկատի ունեմ, որ ինչ-որ պահի հնչակյաններն ու դաշնակցականները ստիպված կլինեն փոխել իրենց անունները, որովհետև նրանք ունեն նույն գաղափարախոսությունը։ Երբ խոսում ես մի հնչակյանի հետ, երբեմն կարող ես շփոթվել և մտածել՝ դու դաշնակցականի՞ հետ ես խոսում, թե՞ հնչակյանի»։
Այսպիսով, այս երեք օրինակները ցույց են տալիս, որ ՍԴՀԿ‑ի և ՀՅԴ‑ի համեմատական մոտեցումը արհեստական չէ․ այն օրինականորեն քննարկվել է հեղափոխական շարժման սկզբնավորման պահից և ձգվում է ողջ քսաներորդ դարի ընթացքում։ Անկախ նրանից՝ խոսքը Հրայր Դժոխքի նամակի, Սիմոն Վրացյանի հուշագրությունների, թե Հրայր Մարուխյանի ելույթի մասին է, այս երկու կազմավորումների մերձեցման հարցը մշտապես սնուցում է նրանց հիմնադրման պայմանների, բնույթի և զարգացման շուրջ մտորումները՝ Օսմանյան, Ռուսական և Պարսկական կայսրություններում անցած փորձությունների ընթացքում, ինչպես նաև խորհրդային շրջանի հայկական պատմության ընթացքում սփյուռքում։ Ամեն ինչ մեզ հանգեցնում է այն մտքին, որ ՍԴՀԿ‑ն և ՀՅԴ‑ն կազմում են երկու տարբեր, բայց զուգահեռ ուղեգծեր, ինչպես նույն ընտանիքի ներսում եղբայրների հարաբերությունը՝ ավագի և կրտսերի միջև, որտեղ նմանություններն ու տարբերությունները ներթափանցում են միմյանց մեջ՝ ձևավորելով մոխրագույն գոտի՝ եղբայրական կամ կիսանույնական երկվորյակների միջև, միջանկյալ վիճակ, միջին տարածք, որը առավել խիտ է, որովհետև այս առանձնահատուկ եղբայրության մեջ հայտնի չէ, թե ով է ավագը և ով՝ կրտսերը։ Եթե նայենք երկու կազմավորումների ծննդյան վկայականներին և նրանց ռազմավարություններին, ապա ՍԴՀԿ‑ն ավագն է՝ հիմնադրված 1887 թվականին Ժնևում, Շվեյցարիա, մինչդեռ ՀՅԴ‑ն կրտսերն է, քանի որ հիմնադրվել է 1890 թվականին Թիֆլիսում՝ Ռուսական կայսրությունում։ Սակայն եթե դիտարկենք այլ չափանիշներ, ինչպիսիք են իշխանությունը, ուժը և հեղինակությունը, ապա դերերը փոխվում են․ ՀՅԴ‑ն վայելում է առաջնեկության իրավունքը, իսկ ՍԴՀԿ‑ն «կրտսեր եղբայրն» է՝ անշուշտ ըմբոստ, բայց դատապարտված երկրորդական դեր խաղալու հայերի քաղաքական և սոցիալական պատմության զարգացման մեջ՝ տասնիններորդ դարի վերջից մինչև ԽՍՀՄ‑ի փլուզումը՝ 1991 թվականին։
Ուրեմն, ո՞րն է իրականում այս մերձեցման դինամիկան և այս երկու «եղբայրների»՝ Հնչակյան կուսակցության և Դաշնակցականի իրական ուժեղացման էությունը։ Սկզբում՝ հեղափոխական շարժման պատմական բացառիկությունը խտություն է հաղորդում այս երկու հայդատական ուժերի(առաջացած «Հայ Դատ» կամ հայկական հարց արտահայտությունից) միջև ճակատագրի համայնքի գաղափարին․ դրանք բավականաչափ մոտ են, որպեսզի անցնեն նույն փորձությունների միջով, բայց միաժամանակ բավականաչափ տարբեր, որպեսզի երբեք միմյանց մեջ չձուլվեն։ Հակառակ դեպքում, այս երկու ուղեգծերի նկատմամբ կիրառվող էմպիրիկ մոտեցումը բացահայտում է տարբեր ռազմավարական և գործնական ընտրություններ, որոնք հեռացնում են դրանք միմյանցից՝ առանց երբևէ խզելու այն եղբայրական կապը, որը միավորում է նրանց։ Այստեղից էլ բխում է հեղափոխական պարադոքսի գաղափարը, որը բնորոշում է այս երկու քաղաքական կազմավորումների պատմությունը․ 2022 թվականին դրանք հասել էին համապատասխանաբար 135 և 132 տարվա կանոնական տարիքին՝ դարձնելով դրանք աշխարհի ամենահին քաղաքական կազմակերպություններից երկուսը։
Որքա՞ն անեկդոտներ, հիշողություններ, բայց նաև հաշիվների մաքրում, միջադեպեր, բախումներ և բառային մենամարտեր են անցնում այս երկու քաղաքական կազմակերպությունների պատմության միջով։ Օրինակները բազմաթիվ են, սակայն այս աշխատության նպատակը ոչ դրանք թվարկելն է, և ոչ էլ ՍԴՀԿ‑ի և ՀՅԴ‑ի histoire croisée-ն (այն իմաստով, ինչպես այն ձևակերպել են Միխայիլ Վերները և Բենեդիկտ Ցիմերմանը) ներկայացնելը, այլ ցույց տալը այն առանձնահատուկ կապը, որը միավորում է այս երկու կազմակերպություններին, որոնք արդեն ավելի քան հարյուր տարվա պատմություն ունեն, օգտագործելով պատմությունը որպես հիշողության օժանդակ միջոց՝ քաղաքական գիտությանն առավել մոտեցող, քան զուտ պատմագիտական հետազոտությանը պատկանող մոտեցումը հիմնավորելու համար։
[շարունակելի]
English text below
The Social Democratic Hnchakian Party
and the Armenian Revolutionary Federation,
fraternal twins or semi-identical twins?
Gaïdz Minassian
What was going on in the minds of Hrair Tjokhk (1864–1904), Simon Vratsian (1882–1969) and Hrair Maroukhian (1928–1998), three leaders of the Armenian Revolutionary Federation (ARF) at different times, when they talked about the relationship between their political formation and the Social Democratic Hnchakian Party (SDHP)? The first one, a military leader of Sasun, a former member of the SDHP, and a young recruit of the ARF in the Yerkir, wrote a long letter published simultaneously in July 1895 in Hnch‘ak, organ of the SDHP, and in Droshak, organ of the ARF: “What do you have?,” he addressed the two parties from the depths of Sasun. “What do you have? What is this idea that distinguishes you from each other? What is the point of divergence in your two conceptions for which you exhaust yourselves instead of unifying your pitiful forces and for which you destroy the house of the miserable people entrusted to your protection? It is shameful, it is an offense, a crime.”
A few years later, in his hometown of Nor-Nakhichevan in the Caucasus, under Russian administration, the young Simon Vratsian, who in 1920 was to become the last prime minister of the First Republic of Armenia (1918–1920), recounted in his memoirs, published in 1955 in Beirut, how he joined the ARF in 1898. Within twenty-four hours of each other, Simon Vratsianparticipated in two clandestine meetings of two different revolutionary organizations but with offices side by side in the same building. The first meeting he attended was that of the SDHP. Thus, when he went upstairs to attend his second meeting, not remembering the exact office where he had made contact, he hesitantly walked across the landing and knocked on a door, without knowing that he was at the wrong office and therefore the wrong organization. But he entered, took a seat, and participated in the discussions. Moreover, it was only after this second meeting and only when his interlocutor handed him the ARF program at the end of the exchanges that Vratsianrealized that he was at an ARF meeting. Beginning from that moment on, he never left the party until his death in 1969.
Many decades later, back from Soviet Armenia, Hrair Marukhian, the General Secretary of the ARF, a banned organization in the Soviets, stated at a public meeting in Vienna, Austria, on October 18, 1988, that “the Ramkavar party is a liberal party and from an ideological point of view there can be no compatibility between the Ramkavars and the ARF since the ARF is a socialist party, i.e., it doesn’t believe in any other way but socialism. Like the SDHP, from an ideological point of view… in fact, I mean that at some point the Hnchakians and Dashnaktsakans, will have to change their names, because they have the same ideology. When you talk to a Hnchakian, you can sometimes get confused and wonder: are you talking to a Dashnaktsakan or to a Hnchakian?”
Thus, these three examples demonstrate that the comparative approach between the SDHP and the ARF is not an artificial one; it has been legitimately discussed since the origins of the revolutionary movement and it even stretches throughout the twentieth century. Whether it is the letter of Hrair Tjokhk, the memoirs of Simon Vratsian or the speech of Hrair Maroukhian, the question of the convergence between these two formations does not cease to nourish the reflection on the circumstances of their foundation, their nature, and their evolution throughout the ordeals crossed in the Ottoman, Russian and Persian empires, as well as in exile during the Soviet period of Armenian history. Everything leads us to believe that the SDHP and the ARF constitute two distinct but parallel itineraries, as in a relationship within the same sibling between the younger and the older brother, where similarities and dissimilarities interpenetrate, forming a sort of grey zone between fraternal or semi-identical twins, a sort of in-between, a median space that is all the more dense because one does not know in this singular sibling who is the eldest and who is the youngest. If we look at the birth certificates of the two formations and their strategies, the SDHP is the elder, born in 1887 in Geneva, Switzerland, while the ARF is the younger, since it was founded in 1890 in Tbilisi, in the Russian Empire. But if one looks at other criteria such as power, strength and authority, the roles are reversed: the ARF enjoys the right of birth and the SDHP is the “little brother,” certainly rebellious but condemned to play a secondary role in the development of the political and social history of Armenians between the end of the nineteenthth century and the fall of the USSR in 1991.
So, what exactly this dynamic of convergence and the real empowerment of these two brothers, the Hnchakian Party and the Dashnaktsakan, is? At first, the uniqueness of the revolutionary movement in history gives thickness to the idea of a community of destiny between these two forces of haitadism(taken from the words Hai Tad or Armenian cause), close enough to go through the same ordeals but distinct enough never to be diluted in each other. Conversely, the empirical approach to the two trajectories in place reveals different strategic and practical choices that distance them from each other without ever breaking the fraternal link that unites them. Hence the idea of a revolutionary paradox that characterizes the history of these two political formations, which in 2022 reached the canonical ages of 135 and 132 years respectively, making them two of the oldest political organizations in the world.
How many anecdotes, memories, but also settling of scores, incidents, confrontations, and verbal jousts run through the history of these two political formations? The examples are many, but the aim of this contribution is not to list them, nor less to tell histoire croisée (in the meaning that Michael Werner and Bénédicte Zimmermann have outlined) of the SDHP and the ARF, but to demonstrate the particular link that connects these two organizations, which are more than a hundred years old, by using history as an aide-mémoire (aid to memory) to support an approach that is more a matter of political science than that of pure historical research.
[to be continued]