Կոգնի­տիվ Պատե­րազմ․ Հայաստա­նի Համար Դիմա­կա­յունության Շրջա­նա­կի Ձևա­վո­րում

Գոյություն ունե­ցող հասա­րա­կա­կան բաժա­նումնե­րը ստեղծում են ներթա­փանցման կետեր՝ թույլ տալով արտա­քին դերա­կա­տարնե­րին իրենց հաղորդագրություննե­րը ներդնել արդեն իսկ վիճարկվող քննարկումնե­րի մեջ՝ նոր նարա­տիվներ ամբողջությամբ ներմուծե­լու փոխա­րեն։

Սոսի Թաթիկյան

Մաս 2‑րդ

Աշխարհա­քա­ղա­քա­կան մրցակցություն և արտա­քին քաղա­քա­կա­նության վերա­փո­խում

Այս ներքին դինա­մի­կա­նե­րը ծավալվում են աշխարհա­քա­ղա­քա­կան մրցակցության ուժե­ղացման ավե­լի լայն համա­տեքստում։ Հայաստա­նի ռազմա­վա­րա­կան վերաո­րա­կա­վո­րումը՝ աստի­ճա­նա­բար նվա­զեցնե­լով իր կախվա­ծությունը Ռուսաստա­նից և խորացնե­լով կապե­րը Միացյալ Նահանգնե­րի և Եվրո­պա­կան միության հետ, ներառյալ ԵՄ ինտեգրման ձգտումնե­րի առաջխա­ղա­ցումը, նրան դնում է մրցակցող աշխարհա­քա­ղա­քա­կան նախագծե­րի կենտրո­նում։

ԱՄՆ‑ն գնա­լով ստանձնել է առանցքա­յին միջնորդա­կան դեր Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի միջև խաղա­ղության գործընթա­ցում՝ այն կենտրո­նացնե­լով 2025 թվա­կա­նի Վաշինգտո­նի գագաթնա­ժո­ղո­վով և դրան հաջորդած դիվա­նա­գի­տա­կան ներգրավմամբ, ինչը նշա­նա­վո­րում է անցում Ռուսաստա­նից՝ որպես հիմնա­կան միջնորդի, նախկին գերիշխա­նությունից։ Այս անցումը ոչ միայն աշխարհա­քա­ղա­քա­կան է, այլ նաև կոգնի­տիվ՝ վերաձև­ա­կերպե­լով արտա­քին ազդե­ցության, արտա­քին քաղա­քա­կա­նության համա­հարթեցման և անվտանգության ապա­հովման ու զսպման աղբյուրնե­րի ընկա­լումնե­րը։ ԵՄ‑ն, զուգա­հե­ռա­բար, մեկնարկել է Հայաստա­նի հետ նոր Ռազմա­վա­րա­կան օրա­կարգ և որո­շել է ստեղծել ԵՄ առա­քե­լություններ իր Ընդհա­նուր անվտանգության և պաշտպա­նության քաղա­քա­կա­նության (CSDP) շրջա­նակնե­րում, ներառյալ EUMA‑ն և հիբրի­դա­յին սպառնա­լիքնե­րին հակազդման պլա­նա­վորվող առա­քե­լությունը։ Միա­սին, ԱՄՆ միջնորդությունը և ԵՄ ներգրավվա­ծությունը նպաստում են Հայաստա­նի արտա­քին ուղղվա­ծություննե­րի վերաձև­ա­վորմա­նը, որը ինքնին դարձել է մրցակցության առարկա։

Ռուսաստա­նի պաշտո­նա­կան հռե­տո­րա­բա­նությունը արևմտյան ներգրավվա­ծությունը ներկա­յացրել է որպես ապա­կա­յունացնող և դրսից պարտադրված՝ միա­ժա­մա­նակ ձգտե­լով վերա­հաստա­տել իր դերը որպես Հայաստա­նի պատմա­կան դաշնա­կից և անվտանգության երաշխա­վոր։ Ադրբե­ջա­նի հռե­տո­րա­բա­նությունը ևս հաճախ արձա­գանքել է Հայաստա­նի նկատմամբ ԵՄ դերի քննա­դա­տությա­նը։ Պաշտո­նա­կան հայտա­րա­րություննե­րից դուրս, այս դիրքա­վո­րումը ամրապնդվում է օտար տեղե­կատվա­կան մանի­պուլյա­ցիա­յի և միջամտության (FIMI) ավե­լի լայն օրի­նա­չա­փություննե­րով։ Հենվե­լով եվրո­պա­կան համա­տեքստե­րում, ինչպի­սիք են Ռումի­նիան, Մոլդո­վան և Բուլղա­րիան, դիտարկված մեթոդնե­րի վրա՝ ռուսա­կան ազդե­ցության ջանքե­րը ներա­ռում են ընտրություննե­րին միջամտություն։ Դրանք իրա­կա­նացվում են համա­հունչ քաղա­քա­կան գործիչնե­րի խթանման, տեղե­կատվա­կան ցանցե­րի և այն նարա­տիվնե­րի ուժե­ղացման միջո­ցով, որոնք կասկա­ծի տակ են դնում արևմտյան ներգրավվա­ծությունը, այն ներկա­յացնում են որպես արտա­քին միջամտություն և Ռուսաստա­նին բարձրացնում որպես անփո­խա­րի­նե­լի անվտանգության մատա­կա­րար։ Այս ջանքե­րը հաճախ ներա­ռում են ազդե­ցության գործա­կալնե­րի ներգործություն, ընտրա­կան գործընթացներ մուտք գործող քաղա­քա­կան դերա­կա­տարնե­րի աջակցություն և հանրա­յին հաղորդագրություննե­րի օգտա­գործում, որոնք նախազգուշացնում են Հայաստա­նի ԵՄ ինտեգրման ուղու և դրա հնա­րա­վոր տնտե­սա­կան հետև­անքնե­րի մասին։ Դրանք նաև գործի­քա­վո­րում են ազգա­յին ինքնության, պատմա­կան տրավմա­յի և անվտանգության խոցե­լիություննե­րի թեմա­նե­րը՝ ուռճացնե­լով սպառնա­լիքնե­րը, ամրապնդե­լով բաժա­նումնե­րը և ձևա­վո­րե­լով ներքին ընկա­լումնե­րը։

Իր հերթին, պահպա­նե­լով Հայաստա­նի հետ պրագմա­տիկ հարա­բե­րություններ, Իրա­նը մտա­հո­գություն է հայտնել տարա­ծաշրջա­նում ԱՄՆ ներգրավվա­ծության ընդլայնման վերա­բերյալ, հատկա­պես TRIPP‑ի նման կապակցվա­ծության նախա­ձեռնություննե­րի առնչությամբ, որոնք կարող են իր սահմաննե­րի մոտ ներմուծել ավե­լի մեծ ամե­րիկյան առևտրա­յին և ռազմա­վա­րա­կան ներկա­յություն։ Ուստի Իրա­նի մոտե­ցումը ձևա­վորվում է ոչ այնքան Հայաստա­նի ներքին քաղա­քա­կան ուղղվա­ծության շուրջ ուղղա­կի մրցակցությամբ, որքան ավե­լի լայն տարա­ծաշրջա­նա­յին հավա­սա­րակշռության նկա­տա­ռումնե­րով։

Այս դինա­մի­կա­նե­րի ամբողջության մեջ ի հայտ է գալիս կրկնվող օրի­նա­չա­փություն, որի շրջա­նա­կում արտա­քին դերա­կա­տարնե­րը ոչ միայն աշխարհա­քա­ղա­քա­կան գործընկերներ կամ մրցա­կիցներ են, այլ նաև նարա­տիվ կառուցման առարկա­ներ։ Ռուսաստա­նը, և երբեմն նաև Իրա­նը, ներկա­յացվում են որպես ավանդա­կան դաշնա­կիցներ և «փրկիչներ», հատկա­պես Ադրբե­ջա­նի և Թուրքիա­յի կողմից ներկա­յացվող արտա­քին սպառնա­լիքնե­րի կամ արևմտյան ներգրավվա­ծության հետ կապված անո­րո­շություննե­րի ֆոնին։ Այս մրցակցող ներկա­յա­ցումնե­րը ամրապնդում են արտա­քին քաղա­քա­կա­նության վերա­փո­խումը կոգնի­տիվ մրցակցության կենտրո­նա­կան հարթա­կի, որտեղ արտա­քին ուղղվա­ծություննե­րը, անվտանգության ընտրություննե­րը և ռազմա­վա­րա­կան առաջնա­հերթություննե­րը ակտի­վո­րեն ձևա­վորվում, մեկնա­բանվում և վիճարկվում են Հայաստա­նի ներքին տարածքում։

Հասա­րա­կա­կան կառուցվածք և տեղե­կատվա­կան միջա­վայր

Հայաստա­նը հիբրի­դա­յին ժողովրդա­վա­րություն է, և նրա հասա­րա­կությունը թե՛ պլյուրա­լիստա­կան է(աշխարհա­յացքա­յին-փիլի­սո­փա­յա­կան սկզբունք, ըստ որի՝ իրա­կա­նությունը բաղկա­ցած է բազում ինքնուրույն, ինքնա­բավ, որևէ մեկ-միասնա­կան նախասկզբի չհանգող գոյա­ցություննե­րից), թե՛ բարձր աստի­ճա­նի ինդի­վի­դուա­լիստա­կան՝ քննարկումնե­րի և բազմա­զան տեսա­կետնե­րի ուժեղ միտումով։ Այս բնութագրե­րը լրա­ցուցիչ ամրապնդում են այս խոցե­լիություննե­րը։ Թեև այս պլյուրա­լիզմը ժողովրդա­վա­րա­կան առա­վե­լություն է, այն նաև ստեղծում է մասնատված դիսկուրսիվ տարածք, որտեղ համա­տեղ գոյակցում են մրցակցող մեկնա­բա­նություննե­րը և ավե­լի դժվար է դառնում առանցքա­յին ազգա­յին հարցե­րի շուրջ կայուն համա­կարծության ձևա­վո­րումը։ Այս մասնատվա­ծությունը փոխազդում է վերև­ում նկա­րագրված նարա­տիվ լարվա­ծություննե­րի հետ՝ ամրապնդե­լով բևե­ռա­ցումը և ստեղծե­լով արտա­քին ազդե­ցության համար հնա­րա­վո­րություններ։

Հայաստա­նի տեղե­կատվա­կան միջա­վայրը ուժե­ղացնում է այս դինա­մի­կա­նե­րը։ Մեդիա դաշտը պլյուրա­լիստա­կան է, սակայն խիստ սեգմենտա­վորված՝ հաճախ արտա­ցո­լե­լով քաղա­քա­կան պատկա­նե­լություննե­րը և մրցակցող նարա­տիվ դիրքա­վո­րումնե­րը, մինչդեռ թվա­յին հարթակնե­րը արա­գացնում են հուզա­կա­նո­րեն լիցքա­վորված և բևե­ռացնող բովանդա­կության շրջա­նա­ռությունը։ FIMI‑ի նկատմամբ ենթարկվա­ծությունը բարձրա­նում է տարբեր օտար աղբյուրնե­րի հետև­ե­լու արդյունքում, ներառյալ ռուսա­լե­զու մեդիա­յի շարունակվող ազդե­ցությունը։

Այս դինա­մի­կա­նե­րը լրա­ցուցիչ ամրապնդվում են ներքին բևե­ռացման և արտա­քին ազդե­ցության գործո­ղություննե­րի փոխազդե­ցությամբ։ Գոյություն ունե­ցող հասա­րա­կա­կան բաժա­նումնե­րը ստեղծում են ներթա­փանցման կետեր՝ թույլ տալով արտա­քին դերա­կա­տարնե­րին իրենց հաղորդագրություննե­րը ներդնել արդեն իսկ վիճարկվող քննարկումնե­րի մեջ՝ նոր նարա­տիվներ ամբողջությամբ ներմուծե­լու փոխա­րեն։

Կոգնի­տիվ սպառնա­լիքնե­րին արձա­գանքե­լու ինստի­տուցիո­նալ կարո­ղություննե­րը մնում են սահմա­նա­փակ՝ ներառյալ այնպի­սի ոլորտնե­րում, ինչպի­սիք են ռազմա­վա­րա­կան հաղորդակցությունը, մեդիա­յի և թվա­յին հարթակնե­րի կարգա­վո­րումը և ապա­տե­ղե­կատվության ու ազդե­ցության գործո­ղություննե­րի դեմ համա­կարգված արձա­գանքնե­րը։ Կառա­վա­րության ռազմա­վա­րա­կան հաղորդակցության կարո­ղություննե­րը նույնպես բախվել են խնդիրնե­րի՝ ապա­հո­վե­լու հետև­ո­ղա­կա­նություն, վստա­հե­լիություն և հասա­րա­կա­կան արձա­գանքայնություն, հատկա­պես խիստ բևե­ռացված և վիճարկվող տեղե­կատվա­կան միջա­վայրում։

Միևնույն ժամա­նակ, Հայաստա­նը օգտվում է կենսունակ քաղա­քա­ցիա­կան հասա­րա­կությունից, որը կարև­որ դեր է խաղում կոգնի­տիվ անվտանգության ամրապնդման գործում։ Այս դերա­կա­տարնե­րը նպաստում են ապա­տե­ղե­կատվության բացա­հայտմա­նը և մերկացմա­նը, մեդիա գրա­գի­տության խթանմա­նը, տեղե­կացված հանրա­յին քննարկումնե­րի աջակցությա­նը և արտա­քին ազդե­ցության նկատմամբ հասա­րա­կա­կան դիմա­կա­յունության բարձրացմա­նը։ Սակայն այս էկո­հա­մա­կարգը ևս զերծ չէ մասնատվա­ծությունից, քանի որ քաղա­քա­ցիա­կան հասա­րա­կության և փորձա­գի­տա­կան համայնքի մեծ մասը նույնպես բաժանված է ինքնության և աշխարհա­քա­ղա­քա­կան ուղղվա­ծություննե­րի գծե­րով՝ երբեմն վերածվե­լով մրցակցության լրա­ցուցիչ հարթա­կի, այլ ոչ թե համախմբված դիմա­կա­յունության աղբյուրի։

Կոգնի­տիվ պատե­րազմի մասնատված ընկա­լումներ

Այս միջա­վայրում կոգնի­տիվ պատե­րազմի ընկա­լումնե­րը Հայաստա­նում նույնպես բաժանված են երկու հիմնա­կան ուղղություննե­րով։ Մեկը կոգնի­տիվ սպառնա­լիքնե­րը դիտարկում է հիմնա­կա­նում հայկա­կան նարա­տիվնե­րի ենթադրյալ վերա­փոխման միջո­ցով արտա­քին ճնշման ներքո, հատկա­պես Ադրբե­ջա­նի և Թուրքիա­յի կողմից, որտեղ ազգա­յին դիսկուրսում փոփո­խություննե­րը մեկնա­բանվում են որպես հակա­ռա­կորդի կողմից դրսից պարտադրված կամ հարկադրված և որպես ազգա­յին ինքնության քայքայման նպաստող։ Մյուսը շեշտադրում է ռուսա­կան հիբրի­դա­յին և տեղե­կատվա­կան սպառնա­լիքնե­րը՝ կենտրո­նա­նա­լով ազդե­ցության գործո­ղություննե­րի վրա, որոնք միտված են ձևա­վո­րե­լու ներքին քննարկումնե­րը, ռազմա­վա­րա­կան ուղղվա­ծությունը և արտա­քին գործընկե­րություննե­րի ընկա­լումնե­րը, հաճախ ներկա­յացվե­լով ինքնիշխա­նության կորստի ռիսկե­րի համա­տեքստում։   

Գործնա­կա­նում այս տեսանկյուննե­րը հակված են գործե­լու զուգա­հեռ, այլ ոչ թե հատվե­լու։ Նրանք, ովքեր առաջնա­հերթ են համա­րում մի սպառնա­լիք, հաճախ թերագնա­հա­տում կամ մերժում են մյուսը, ինչի արդյունքում ձևա­վորվում է կոգնի­տիվ պատե­րազմի մասնատված ըմբռնում։ Այս փոխա­դարձ բացա­ռումը մասնա­տում է հանրա­յին և փորձա­գի­տա­կան դիսկուրսը, ստեղծում վերլուծա­կան «կույր կետեր» և բարդացնում համա­հունչ և ինտեգրված արձա­գանքի ձևա­վո­րումը։

Առա­ջարկություններ․ կոգնի­տիվ անվտանգության և դիմա­կա­յունության ամրապնդում

Հենվե­լով առկա խոցե­լիություննե­րի և ուժեղ կողմե­րի վրա՝ Հայաստա­նում կոգնի­տիվ անվտանգության և դիմա­կա­յունության բարձրա­ցումը պահանջում է ավե­լի լայն մոտե­ցում, որը զգա­լիո­րեն գերա­զանցում է ապա­տե­ղե­կատվության դեմ պայքա­րը։ Այն ներա­ռում է այն բանի ամրապնդումը, թե ինչպես է հասա­րա­կությունը ընկա­լում, մեկնա­բա­նում, մշա­կում և արձա­գանքում բարդ քաղա­քա­կան, անվտանգա­յին, ինքնիշխա­նության և ինքնության հետ կապված մարտահրա­վերնե­րին՝ շարունա­կա­կան ներքին և արտա­քին բևե­ռացման ու ճնշման պայմաննե­րում։ 

Կենտրո­նա­կան առաջնա­հերթություննե­րից է ավե­լի համա­հունչ և կանխա­տե­սող ռազմա­վա­րա­կան հաղորդակցության կարո­ղության զարգա­ցումը։ Սա ներա­ռում է պետա­կան ինստի­տուտնե­րի կարո­ղությունը ձևա­կերպե­լու քաղա­քա­կա­նություննե­րը՝ հատկա­պես անվտանգության, խաղա­ղության և ինքնության ոլորտնե­րում, այնպի­սի եղա­նակնե­րով, որոնք հետև­ո­ղա­կան են, վստա­հե­լի և սոցիա­լա­պես հիմնա­վորված։ Մրցակցող նարա­տիվնե­րի պայմաննե­րում հաղորդակցությունը միայն տեղե­կատվություն տրա­մադրե­լու մասին չէ, այլ նաև ընդհա­նուր ըմբռնման ձևա­վորման և մանի­պուլյա­ցիա­յի համար տարածքի կրճատման մասին։ Ուստի ռազմա­վա­րա­կան հաղորդակցության բացե­րի հաղթա­հա­րումը ոչ միայն տեխնի­կա­կան հարց է, այլ կոգնի­տիվ դիմա­կա­յունության հիմնա­րար բաղադրիչ։

Ինստի­տուցիո­նալ մակարդա­կում կոգնի­տիվ անվտանգությունը պահանջում է ավե­լի ինտեգրված մոտե­ցումներ օտար տեղե­կատվա­կան մանի­պուլյա­ցիա­յի և ավե­լի լայն կոգնի­տիվ սպառնա­լիքնե­րի բացա­հայտման և արձա­գանքման համար։ Սա ներա­ռում է վերլուծա­կան կարո­ղություննե­րի ամրապնդում, պետա­կան ինստի­տուտնե­րի միջև համա­կարգման բարե­լա­վում և անվտանգության, կառա­վարման և հաղորդակցության գործա­ռույթնե­րի առա­վել արդյունա­վետ կապակցում։ Այն նաև պահանջում է մոտե­ցումներ, որոնք նվա­զեցնում են հանրա­յին դիսկուրսում հակադրությունը՝ խթա­նե­լով ներա­ռա­կան երկխո­սություն, այլ ոչ թե պարտադրե­լով նարա­տիվներ, ներառյալ կառուցվածքա­յին ներգրավվա­ծություն Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղից տեղա­հանված բնակչության և սփյուռքի հետ։ Կարև­որ է, որ նման ջանքե­րը մնան ժողովրդա­վա­րա­կան շրջա­նակնե­րում՝ պահպա­նե­լով պլյուրա­լիզմը և խուսա­փե­լով այնպի­սի արձա­գանքնե­րից, որոնք կարող են ավե­լի խաթա­րել վստա­հությունը։

Հասա­րա­կա­կան դիմա­կա­յունությունը նույնքան կարև­որ է։ Թեև մեդիա գրա­գի­տությունը շարունա­կում է կարև­որ մնալ, կոգնի­տիվ անվտանգությունը ավե­լի հիմնա­րար կերպով կախված է հասա­րա­կության կարո­ղությունից կողմնո­րոշվե­լու անո­րո­շության մեջ, հանդուրժե­լու երկի­մաստությունը և ներգրավվե­լու մրցակցող նարա­տիվնե­րի հետ։ Սա ներա­ռում է քննա­դա­տա­կան և վերլուծա­կան մտա­ծո­ղության խթա­նում այնպի­սի ձևե­րով, որոնք խրա­խուսում են բաց հարցադրում, այլ ոչ թե պարտադրում նախա­պես սահմանված մեկնա­բա­նություններ՝ հնա­րա­վո­րություն տալով անհատնե­րին ինքնուրույն գնա­հա­տել մրցակցող նարա­տիվնե­րը՝ միա­ժա­մա­նակ պահպա­նե­լով պլյուրա­լիզմը։ Սա շեշտադրում է հանրա­յին քննա­դա­տա­կան դիսկուրսի, ինստի­տուտնե­րի նկատմամբ վստա­հության և տեղե­կացված անհա­մա­ձայնությունը պահպա­նե­լու կարո­ղության ամրապնդումը՝ առանց բևե­ռացման սրման։ Այս նպա­տակնե­րի առաջխա­ղա­ցումը հատկա­պես բարդ է խորհրդա­րա­նա­կան ընտրություննե­րին նախորդող շրջա­նում, երբ քաղա­քա­կան մրցակցությունը հակված է խորացնե­լու բաժա­նումնե­րը, սակայն վստա­հե­լի և ժողովրդա­վա­րա­կան ընտրա­կան գործընթա­ցը կարող է օգնել մեղմել սրա­ցումը և նպաստել հետընտրա­կան ավե­լի կայուն միջա­վայրի ձևա­վորմա­նը։

Այս համա­տեքստում քաղա­քա­ցիա­կան հասա­րա­կության դերը դառնում է կենտրո­նա­կան։ Նրանց դերա­կա­տա­րությունը հանրա­յին իրա­զեկման ոլորտում՝ երբ իրա­կա­նացվում է թիրա­խա­վորված, հասա­նե­լի և ռազմա­վա­րա­կա­նո­րեն հավա­սա­րակշռված ձևով, կարող է օգնել կամրջել փորձա­գի­տա­կան գիտե­լի­քի և ավե­լի լայն հասա­րա­կա­կան ըմբռնման միջև եղած բացը։

Արտա­քին գործընկե­րություննե­րը կարող են լրա­ցուցիչ ամրապնդել այս ջանքե­րը։ ԵՄ‑ի և այլ գործընկերնե­րի հետ համա­գործակցությունը՝ այնպի­սի ոլորտնե­րում, ինչպի­սիք են հիբրի­դա­յին սպառնա­լիքնե­րի վերլուծությունը, ռազմա­վա­րա­կան հաղորդակցությունը և ինստի­տուցիո­նալ կարո­ղություննե­րի զարգա­ցումը, ապա­հո­վում է փորձի և գործիքնե­րի հասա­նե­լիություն՝ միա­ժա­մա­նակ ներա­ռե­լով Հայաստա­նը ավե­լի լայն դիմա­կա­յունության շրջա­նակնե­րում։

Այս համա­տեքստում ԵՄ‑ի պլա­նա­վորվող CSDP առա­քե­լությունը, որը մանդատ ունի ուժե­ղացնե­լու Հայաստա­նի դիմա­կա­յունությունը հիբրի­դա­յին սպառնա­լիքնե­րի նկատմամբ, կարող է կարև­որ դեր խաղալ ազգա­յին կարո­ղություննե­րի աջակցման գործում։ Սակայն դրա արդյունա­վե­տությունը կախված կլի­նի Հայաստա­նի միջա­վայրի առանձնա­հատկություննե­րը լիարժեք ըմբռնե­լու և դրանց հարմա­րեցվե­լու կարո­ղությունից՝ ներառյալ հետպա­տե­րազմյան դինա­մի­կա­նե­րը, ինքնության հետ կապված զգա­յունություննե­րը և աշխարհա­քա­ղա­քա­կան ճնշումնե­րը, այլ ոչ թե ստանդարտացված մոտե­ցումնե­րի կիրա­ռությունից։ Համա­պա­տասխա­նեցված, համա­տեքստա­յին զգա­յուն մոտե­ցումը կլի­նի էական՝ ապա­հո­վե­լու արդիա­կա­նություն, տեղա­կան սեփա­կա­նություն և երկա­րա­ժամկետ ազդե­ցություն։

Վերջի­վերջո, կոգնի­տիվ անվտանգությունը պետք է ընկալվի որպես ազգա­յին անվտանգության և կառա­վարման երկա­րա­ժամկետ բաղադրիչ։ Այն սերտո­րեն կապված է պետության և հասա­րա­կության կարո­ղության հետ պահպա­նե­լու համա­հունչություն ճնշման պայմաննե­րում, կառա­վա­րե­լու նարա­տիվնե­րի վերա­փո­խումը առանց ապա­կա­յունացման և պահպա­նե­լու ինչպես ժողովրդա­վա­րա­կան պլյուրա­լիզմը, այնպես էլ ռազմա­վա­րա­կան ուղղվա­ծությունը։

Սոսի Թաթիկյան

Վերջ

Աղբյուրը՝