Հայ Աշխա­տա­վո­րի Անկա­խությունը

Հայաստա­նի դեպքում սա կարող է ունե­նալ նաև քաղա­քա­կան նշա­նա­կություն։ Նման նախա­ձեռնության հայտա­րա­րությունը ինքնին կարող է վերա­կանգնել վստա­հությունը պետա­կան քաղա­քա­կա­նության նկատմամբ՝ ցույց տալով, որ իշխա­նությունը ոչ միայն կառա­վա­րում է, այլ նաև պաշտպա­նում է իր քաղա­քա­ցուն։

Մեր Ուղին

Հայաստա­նում սոցիա­լա­կան արդա­րության մասին խոսակցությունը հաճախ սահմա­նա­փակվում է կենսա­թո­շակնե­րի, նպաստնե­րի կամ նվա­զա­գույն աշխա­տա­վարձի քննարկումնե­րով։ Սակայն իրա­կան խնդիրն ավե­լի խորքա­յին է․ այն վերա­բե­րում է տնտե­սա­կան համա­կարգի կառուցվածքին, որը ոչ միայն չի մեղմում անհա­վա­սա­րություննե­րը, այլ շատ դեպքե­րում դրանք վերարտադրում է՝ հատկա­պես վարկա­յին հարա­բե­րություննե­րի միջո­ցով։ 

Վերջին տարի­նե­րին ձևա­վորվել է վտանգա­վոր մի երև­ույթ՝ վարկա­յին կախվա­ծության մշա­կույթ։ Տասնյակ հազա­րա­վոր քաղա­քա­ցի­ներ հայտնվել են բարձր տոկո­սադրույքնե­րով վարկե­րի «անվերջա­նա­լի» բեռի տակ՝ կորցնե­լով ոչ միայն ֆինանսա­կան կայունությունը, այլև սոցիա­լա­կան շարժունա­կության հնա­րա­վո­րությունը։ Այս իրա­վի­ճա­կը պատա­հա­կան չէ․ այն բխում է ֆինանսա­կան համա­կարգի այն տրա­մա­բա­նությունից, որտեղ ռիսկը ամբողջությամբ տեղա­փոխվում է քաղա­քա­ցու վրա, իսկ շահույթը կենտրո­նա­նում է բանկա­յին համա­կարգում։

Այս փակ շրջա­նը կոտրե­լու համար անհրա­ժեշտ են ոչ թե հատվա­ծա­կան լուծումներ, այլ համա­կարգա­յին միջամտություններ։ 

Լուծումնե­րից մեկը կարող է լինել փոխատվա­կան Trust Fund-ների կամ կոո­պե­րա­տիվ ֆինանսա­կան կառույցնե­րի ստեղծումը։ Այս մոդե­լը հաջո­ղությամբ կիրառվել է տարբեր երկրնե­րում և հատկա­պես սփյուռքում՝ ապա­հո­վե­լով ցածր տոկո­սադրույքնե­րով վարկեր միջին խավի համար՝ սկսնակ բիզնեսնե­րի, բնա­կա­րա­նա­յին ծրագրե­րի կամ կրթության ֆինանսա­վորման նպա­տա­կով։   

Այսպի­սի կառույցնե­րի հիմնա­կան առա­վե­լությունն այն է, որ դրանք գործում են ոչ թե առա­վե­լա­գույն շահույթի, այլ սոցիա­լա­կան արդյունա­վե­տության սկզբունքով։ Արդյունքում՝ վարկա­ռուն չի դառնում համա­կարգի զոհ, տոկո­սադրույքնե­րը նվա­զում են, տնտե­սա­կան ակտի­վությունը խթանվում է ներքև­ից՝ քաղա­քա­ցի­նե­րի մակարդա­կից։ 

Հայաստա­նի դեպքում սա կարող է ունե­նալ նաև քաղա­քա­կան նշա­նա­կություն։ Նման նախա­ձեռնության հայտա­րա­րությունը ինքնին կարող է վերա­կանգնել վստա­հությունը պետա­կան քաղա­քա­կա­նության նկատմամբ՝ ցույց տալով, որ իշխա­նությունը ոչ միայն կառա­վա­րում է, այլ նաև պաշտպա­նում է իր քաղա­քա­ցուն։ 

Հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել արդեն գոյություն ունե­ցող վարկե­րին։ Հազա­րա­վոր մարդիկ չեն կարո­ղա­նում դուրս գալ բարձր տոկոսնե­րի փակուղուց, նույնիսկ եթե ունեն կայուն եկա­մուտ։ Այստեղ պետության կամ կիսա­պե­տա­կան կառույցնե­րի միջո­ցով կարե­լի է կազմա­կերպել վարկե­րի վերաֆի­նանսա­վորման ծրա­գիր՝ ավե­լի ցածր տոկոսնե­րով։ 

Սա ոչ թե «օգնություն» է, այլ տնտե­սա­կան ռացիո­նալ քայլ․
քաղա­քա­ցին, ազատվե­լով ճնշող տոկոսնե­րից, դառնում է ավե­լի արդյունա­վետ սպա­ռող և արտադրող, իսկ տնտե­սությունը՝ ավե­լի կայուն։ 

Սոցիա­լա­կան պետության մյուս կարև­որ բաղադրի­չը աշխա­տանքի շուկա­յի կարգա­վո­րումն է։ Առա­ջարկվող «անգործության հարկը» հետաքրքիր և վիճարկե­լի, բայց կարև­որ գաղա­փար է։ Այն ենթադրում է, որ գործա­տունե­րը որո­շա­կի վճա­րումներ են կատա­րում՝ իրենց աշխա­տա­կիցնե­րի հնա­րա­վոր գործազրկության ռիսկը կիսե­լու համար։ 

Այս միջոցնե­րով ձևա­վորվում է ֆոնդ, որից ժամա­նա­կա­վո­րա­պես աջակցություն է տրա­մադրվում աշխա­տանքը կորցրած անձանց՝ մինչև նոր աշխա­տանքի գտնե­լը։ 

Այս մոտե­ցումը մի քանի կարև­որ հետև­անք ունի․ գործազրկությունը դադա­րում է լինել ամբողջությամբ անհա­տի խնդիր, աշխա­տա­շուկան դառնում է ավե­լի կայուն, նվա­զում է սոցիա­լա­կան լարվա­ծությունը։ 

Սակայն այստեղ անհրա­ժեշտ է զգույշ հաշվարկ․ չափից ավե­լի բեռը գործա­տունե­րի վրա կարող է հակա­ռակ ազդե­ցություն ունե­նալ՝ նվա­զեցնե­լով աշխա­տա­տե­ղե­րի ստեղծումը։ Հետև­ա­բար, մոդե­լը պետք է լինի հավա­սա­րակշռված և փուլա­յին։ 

Այս բոլոր նախա­ձեռնություննե­րը ունեն նաև մեկ լրա­ցուցիչ, բայց ռազմա­վա­րա­կան նշա­նա­կություն՝ սփյուռքի ներգրա­վում։ Երբ ստեղծվում է արդար և կանխա­տե­սե­լի սոցիալ-տնտե­սա­կան միջա­վայր, սփյուռքա­հա­յե­րի համար հայրե­նա­դարձությունը դառնում է ոչ միայն հուզա­կան, այլ նաև ռացիո­նալ ընտրություն։

Առողջա­պա­հություն, հասա­նե­լի ֆինանսա­վո­րում, սոցիա­լա­կան պաշտպա­նություն՝ այս երեք սյունե­րը կարող են ձևա­վո­րել այն Հայաստա­նը, որտեղ ապրե­լը ոչ թե զոհո­ղություն է, այլ հնա­րա­վո­րություն։ Հայաստա­նի առաջ կանգնած է ընտրություն․ շարունա­կել շարժվել շուկա­յի ինքնա­հոս տրա­մա­բա­նությամբ, թե՞ ձևա­վո­րել սոցիա­լա­կան պատասխա­նատվության վրա հիմնված տնտե­սա­կան համա­կարգ։

Փոխատվա­կան հիմնադրամնե­րը, վարկե­րի վերաֆի­նանսա­վո­րումը և աշխա­տանքի շուկա­յի նոր կարգա­վո­րումնե­րը պարզա­պես տնտե­սա­կան գործիքներ չեն։ Դրանք քաղա­քա­կան ընտրություն են՝ հօգուտ արժա­նա­պա­տիվ կյանքի, հօգուտ միջին խավի վերա­կանգնման, հօգուտ ազգա­յին համախմբման։ 

Եթե այս գաղա­փարնե­րը դառնան ոչ թե առանձին նախա­ձեռնություններ, այլ համա­պարփակ ռազմա­վա­րություն, ապա հնա­րա­վոր կլի­նի կոտրել վարկա­յին կախվա­ծության և սոցիա­լա­կան անո­րո­շության փակ շրջա­նը։ 

Ի վերջո, պետության ուժը չափվում է ոչ թե նրա բյուջեի ծավա­լով, այլ նրա քաղա­քա­ցու արժա­նա­պատվությամբ։ 

Մեր Ուղին