Ռուսաստա­նը Չի Կարող Մեզ Անվերջ Գազից «Կախված Պահել»

Ռուսաստա­նի հիմնա­կան նպա­տա­կը Անդրկովկա­սում ազդե­ցության գոտի­նե­րի պահպա­նումն է, իսկ Հայաստա­նի համար հիմնա­կան հարցը հետևյալն է՝ արդյոք Ռուսաստա­նը ապա­գա­յում Թուրքիա­յի հետ հարա­բե­րություննե­րում Հայաստա­նը չի օգտա­գործի որպես փոխա­նակման գործիք։ 

Հակոբ Մովսես

Armtimes‑ը զրուցել է բանաստեղծ, թարգմա­նիչ Հակոբ Մովսե­սի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է հայկա­կան պետա­կա­նության և հասա­րա­կա­կան գիտակցությունը։ Մովսե­սը խստո­րեն քննա­դա­տում է ընտրա­կա­շառքն ու կոռուպցիան՝ դրանք որա­կե­լով որպես ազգը կործա­նող և պետությունը սպա­նող «ապա­կա­նություն»: Զրույցի առանցքում ինքնիշխա­նության և բարո­յա­կան էթո­սի գաղա­փարն է, որը պահանջում է հրա­ժարվել անցյա­լի վախե­րից ու կռա­պաշտա­կան խորհրդա­նիշնե­րից հանուն իրա­կան, արժա­նա­պա­տիվ քաղա­քա­ցիա­կան կեցվածքի: Մովսե­սը շեշտում է, որ հայ ժողո­վուրդը պետք է դադա­րի մեղա­վորներ փնտրել և գիտակցի սեփա­կան պատմա­կան պատասխա­նատվությունը, նույնիսկ եթե դա ենթադրում է դժվա­րություննե­րի հաղթա­հա­րում արտա­քին ճնշումնե­րի պայմաննե­րում: Վերջնա­կան նպա­տա­կը ինքնուրույն սուբյեկտայնության ձևա­վո­րումն է, որտեղ պետա­կան շահը գերա­կա­յում է օլի­գարխիկ ազդե­ցություննե­րի և քաղա­քա­կան մանի­պուլյա­ցիա­նե­րի նկատմամբ:

Հակոբ Մովսե­սը նշեց, որ ընտրա­կա­շառքն ու քաղա­քա­կան կոռուպցիան նոր երև­ույթ չեն, այլ երկար պատմա­կան արմատներ ունեն՝ սկսած դեռ խորհրդա­յին շրջա­նից։ Նրա կարծի­քով՝ պետության նկատմամբ վերա­բերմունքը վերածվել էր առևտրի առարկա­յի, իսկ ձայն գնե­լը դարձել էր սովո­րա­կան երև­ույթ։ Մովսե­սը դիտարկեց, որ կոռուպցիան ոչ միայն կաշառք տալն է, այլ ամբողջ հասա­րա­կա­կան համա­կարգի ապա­կա­նումը, երբ տաղանդը ստո­րա­դասվում է, մշա­կույթը վերածվում է զվարճանքի, իսկ գիտությունը՝ միայն օգտա­կա­րության գործի­քի։ Նա ընդգծեց, որ կոռուպցիան ազգա­կործան երև­ույթ է և հիշեցրեց, որ որոշ պետություննե­րում, օրի­նակ՝ Չինաստա­նում, պետա­կան կաշա­ռա­կե­րությունը դիտվում է որպես պետության դեմ հանցա­գործություն։

Բանաստեղծը ասաց, որ վերջին տարի­նե­րին Հայաստա­նում կոռուպցիան այլևս պետա­կան մտա­ծո­ղության հիմք չէ, նույնիսկ եթե ամբողջությամբ վերա­ցած չէ։ Նրա խոսքով՝ նախկի­նում պետա­կան պաշտոնյան ասո­ցացվում էր կաշա­ռա­կե­րության հետ, մինչդեռ այժմ այդ պատկե­րա­ցումը մասամբ փոխվել է։ Հակոբ Մովսե­սը նշեց, որ ներկա­յիս ընտրություննե­րը ոչ միայն իշխա­նության ընտրություն են, այլ ժողովրդի գիտակցության ընտրություն․ ժողո­վուրդը որո­շում է՝ուզում է իրա­կան պետությո՞ւն ունե­նալ, թեշա­րունա­կել ապրել կեղծ պետա­կա­նության պայմաննե­րում։

Մովսե­սը կարծում է, որ Հայաստա­նի հասա­րա­կությունը կանգնած է խորքա­յին ընտրության առաջ։ Նա ասաց, որ խնդի­րը որևէ կուսակցության հաղթա­նա­կը չէ, այլ այն, թե ինչպի­սի բարո­յա­կան և պետա­կան կառուցվածք է ձևա­վորվե­լու։ Նրա դիտարկմամբ՝ հայ ժողո­վուրդը քաղա­քա­կան մեծ փորձ գուցե չունի, բայց ունի հսկա­յա­կան մշա­կութա­յին փորձ, և այժմ պատմության մեջ առա­ջին անգամ հնա­րա­վո­րություն է ստա­ցել սեփա­կան չափով ինքնուրույն կառուցե­լու իր հասա­րա­կությունն ու պետությունը։

Անդրա­դառնա­լով ընտրա­կա­շառքին՝ Հակոբ Մովսե­սը այն բնո­րո­շեց որպես «քաղա­քա­կան մարմնա­վա­ճա­ռություն»։ Նա նշեց, որ հասա­րա­կությունը հիվանդ է երկար դարե­րի ընթացքում կուտակված արատնե­րով, և առա­ջին անհրա­ժեշտությունը դաժան ու անկեղծ ախտո­րո­շումն է։ Բանաստեղծի կարծի­քով՝ հայ ժողո­վուրդը դարա­վոր հիվանդություններ ունի՝ ներքին թշնա­մանք, վրեժխնդրություն, փոխա­դարձ անվստա­հություն և պետա­կան մտա­ծո­ղության պակաս։ Նա նույնիսկ հարց բարձրացրեց, թե արդյոք պատմա­կան պետա­կան կորուստնե­րը՝ օրի­նակ Անիի անկումը, նույնպես նման բարո­յա­հո­գե­բա­նա­կան պատճառնե­րով չեն պայմա­նա­վորված եղել։

Հակոբ Մովսե­սը շեշտեց, որ հայե­րը մշտա­պես մեղա­վորներ են փնտրել, բայց չեն խոսել սեփա­կան մեղքե­րի մասին։ Նրա համոզմամբ՝ եթե ժողո­վուրդը շարունա­կի միայն անհատնե­րին մեղադրել, իսկ սեփա­կան թերություննե­րը չընդունի, ապա նույն սխալնե­րը կրկնվե­լու են։ Նա ասաց, որ ժողովրդի իրա­կան ինքնությունը ոչ թե սիմվոլնե­րի, այլ բարո­յա­կան էթո­սի մեջ է։ Մովսե­սը քննա­դա­տեց «ազգա­յին ինքնություն» արտա­հայտության մակե­րե­սա­յին կիրա­ռումը և ընդգծեց, որ ինքնությունը լեզու, կրոն կամ խորհրդա­նիշ ունե­նա­լը չէ, այլ այն բարո­յա­կան նկա­րա­գի­րը, որի համար ժողո­վուրդը պատրաստ է ապրել ու պայքա­րել։

Բանաստեղծը անդրա­դարձավ նաև Արա­րա­տի թեմա­յին՝ նշե­լով, որ Արա­րա­տը սուրբ է այնքա­նով, որքա­նով գոյություն ունի հայ ժողո­վուրդը։ Նրա խոսքով՝ լեռը ժողովրդի տերը չէ, այլ ժողո­վուրդն է Արա­րա­տի իմաստը ստեղծո­ղը։ Հակոբ Մովսե­սը ասաց, որ քաղա­քա­կան գործիչներն ու «ավանտյուրիստնե­րը» հաճախ սիմվոլնե­րը օգտա­գործում են ժողովրդին հուզա­կան մթնո­լորտի մեջ պահե­լու համար՝ առանց իրա­կան պետա­կան նպա­տակնե­րի։

Քաղա­քա­կան մշա­կույթի մասին խոսե­լիս Մովսե­սը նշեց, որ վերջին տարի­նե­րին փոխվել է իշխա­նության ընկա­լումը։ Նրա կարծի­քով՝ ժամա­նա­կա­կից Հայաստա­նը դարձել է ավե­լի ժողովրդա­վա­րա­կան, որովհետև քաղա­քա­ցին կարող է մոտե­նալ երկրի ղեկա­վա­րին, վիճել, հարցեր տալ ու արտա­հայտել անհա­մա­ձայնությունը։ Նա դիտարկեց, որ նախկի­նում նման բան գրե­թե անհնար էր պատկե­րացնել։ Միա­ժա­մա­նակ բանաստեղծը նկա­տեց, որ երբեմն քաղա­քա­կան բանա­վե­ճե­րի մակարդա­կը ցածր է, և կցանկա­նար, որ իշխա­նություննե­րը չիջնեն հակա­ռա­կորդնե­րի թելադրած լեզվա­մա­կարդա­կին։

Օլի­գարխիա­յի վերա­բերյալ Հակոբ Մովսե­սը ասաց, որ փողը վաղուց դարձել է իշխա­նության լծակ։ Նրա խոսքով՝ եվրո­պա­ցի­նե­րը կարո­ղա­ցել են փողին ինտե­լեկտուալ արժեք հաղորդել, մինչդեռ հայկա­կան կապի­տա­լը հիմնա­կա­նում ձևա­վորվել է որպես առևտրա­յին ու վաշխա­ռու կապի­տալ։ Նա նշեց, որ Հայաստա­նի անկա­խության առա­ջին տարի­նե­րին թույլ չտրվեց ձևա­վո­րել ինտե­լեկտուալ ազդե­ցություն ունե­ցող տնտե­սա­կան շերտ, ինչի հետև­անքով մեծա­հա­րուստնե­րը սկսե­ցին տիրա­պե­տել նաև քաղա­քա­կա­նությա­նը։ Մովսե­սը քննա­դա­տեց այն մոտե­ցումը, երբ բիզնե­սի ներկա­յա­ցուցիչնե­րին զանգվա­ծա­բար ներգրա­վում են պետա­կան կառա­վարման մեջ՝ ասե­լով, որ հասա­րա­կության յուրա­քանչյուր շերտ պետք է զբաղվի իր գործա­ռույթով։

Ռուսաստա­նի և Հայաստա­նի հարա­բե­րություննե­րի մասին խոսե­լիս Հակոբ Մովսե­սը ասաց, որ որևէ պետություն չի կարող Հայաստա­նին «դուրս հանել» որևէ միությունից։ Նրա կարծի­քով՝ նման հայտա­րա­րություննե­րը քաղա­քա­կան ճնշման և ահա­բեկման ձև են։ Միա­ժա­մա­նակ նա նշեց, որ Ռուսաստա­նի հիմնա­կան նպա­տա­կը Անդրկովկա­սում ազդե­ցության գոտի­նե­րի պահպա­նումն է, իսկ Հայաստա­նի համար հիմնա­կան հարցը հետևյալն է՝ արդյոք Ռուսաստա­նը ապա­գա­յում Թուրքիա­յի հետ հարա­բե­րություննե­րում Հայաստա­նը չի օգտա­գործի որպես փոխա­նակման գործիք։

Մովսե­սը անդրա­դարձավ նաև հասա­րա­կության մեջ տարածվող վախե­րին՝ կապված Թուրքիա­յի, Ադրբե­ջա­նի, գազի կամ տնտե­սա­կան ճնշումնե­րի հետ։ Նա կարծում է, որ այդ վախե­րը հաճախ քաղա­քա­կան մանի­պուլյա­ցիա­յի գործիք են։ Նրա խոսքով՝ ժողո­վուրդնե­րը երբեմն ստիպված են դժվա­րություններ հաղթա­հա­րել սեփա­կան անկա­խությունն ու պետա­կա­նությունը պահպա­նե­լու համար, և եթե Հայաստա­նը մշտա­պես կախված մնա արտա­քին ճնշումնե­րից, երբեք չի ձևա­վորվի որպես լիարժեք ինքնուրույն պետություն։ Ինչ վերա­բե­րում է 300 հազար ադրբե­ջանցու՝ Հայաստան գալու խոսույթին, ապա Մովսե­սը նշեց, որ 300 հազար ադրբե­ջանցի կգան Հայաստան՝ եթե Մեղրին դրվի ռուսա­կան ազդե­ցության ներքո։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝