Հայ-Ամե­րիկյան Հարա­բե­րություննե­րը Որա­կա­պես Նոր Ու Գործնա­կան Փուլում

Բազմա­թիվ կարև­որ հանքեր անցել են ռուսա­կան վերահսկո­ղության տակ։ ԱՄՆ‑ի հետ կնքվող նոր համա­ձայնագրե­րը կարող են աստի­ճա­նա­բար հնա­րա­վո­րություն ստեղծել այդ խնդիրնե­րը լուծե­լու համար։ 

Ներսես Կոպալյան

1inTV‑ն զրուցել է ԱՄՆ Նևա­դա­յի համալսա­րա­նի պրոֆե­սոր, քաղա­քա­գի­տության դոկտոր Ներսես Կոպալյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է Հայաստան-ԱՄՆ հարա­բե­րություննե­րի որա­կա­կան նոր փուլը, որն առանձնա­նում է համա­պարփակ ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության հաստատմամբ։ Հիմնա­կան շեշտադրումը կատարվում է Հայաստա­նի համար ամե­րիկյան սպա­ռա­զի­նության և ռազմա­կան տեխնո­լո­գիա­նե­րի հասա­նե­լիության, ինչպես նաև տեղա­կան ռազմարդյունա­բե­րության զարգացմա­նը միտված գործնա­կան քայլե­րի վրա։ Հարցազրույցը բացա­հայտում է, թե ինչպես է այս համա­գործակցությունն ամրապնդում երկրի դիմա­կա­յունությունը և անվտանգա­յին ճարտա­րա­պե­տությունը՝ միա­ժա­մա­նակ նպաստե­լով տնտե­սա­կան և էներգե­տիկ դիվերսիֆի­կացմա­նը։ Կոպալյա­նը դիտարկում է այս զարգա­ցումնե­րը որպես ռուսա­կան ազդե­ցությա­նը հակազդե­լու և Հայաստա­նը եվրոատլանտիկ համա­կարգին ավե­լի մոտեցնե­լու երկա­րա­ժամկետ ռազմա­վա­րության կարև­ո­րա­գույն բաղադրիչ։

Ներսես Կոպալյա­նը նշեց, որ «TRIPP»-ի շուրջ նախաստո­րագրված շրջա­նա­կա­յին համա­ձայնա­գի­րը հիմնա­կա­նում տեխնի­կա­կան բնույթի փաստա­թուղթ է, որը հնա­րա­վո­րություն է տալիս ավե­լի հստակ հասկա­նալ ծրագրի կառուցվածքը, զարգացման ընկե­րություննե­րի դերա­բաշխումը և այն մեխա­նիզմնե­րը, որոնց միջո­ցով Հայաստա­նը և Միացյալ Նահանգնե­րը համա­գործակցե­լու են ներդրումա­յին ու տնտե­սա­կան ուղղություննե­րով։ Նրա խոսքով՝ այժմ արդեն պարզ են դառնում այն կոնկրետ մանրա­մասնե­րը, որոնք նախկի­նում բացա­կա­յում էին, և մնա­ցել է միայն վերջնա­կան ստո­րագրությունը, որից հետո հնա­րա­վոր կլի­նի սկսել նախագծի գործնա­կան իրա­կա­նա­ցումը։

Ներսես Կոպալյա­նը դիտարկեց, որ ՀՀ-ԱՄՆ համա­պարփակ ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության կանո­նադրությունն առա­վել կարև­որ փաստա­թուղթ է, քանի որ այն լրացնում է նախկին ռազմա­վա­րա­կան օրա­կարգի բացե­րը։ Քաղա­քա­գե­տը շեշտեց, որ նոր փաստաթղթով Միացյալ Նահանգնե­րը պատրաստա­կա­մություն է հայտնել Հայաստա­նին վաճա­ռել զինտեխնի­կա և զինամթերք, ինչը նախկի­նում նախա­տեսված չէր։ Նրա խոսքով՝ Հայաստա­նը հնա­րա­վո­րություն է ստա­նում օգտվել այն տեխնո­լո­գիա­նե­րից ու ռազմա­կան գիտե­լիքնե­րից, որոնք նախկի­նում հասա­նե­լի չէին։

Նոր օրա­կարգը ներա­ռում է նաև Հայաստա­նի ռազմա­կան արդյունա­բե­րության զարգացմանն ուղղված ամե­րիկյան ներդրումներ և աջակցություն։ Սա կարև­որ քայլ է Հայաստա­նի պաշտպա­նունա­կության և ռազմա­տեխնի­կա­կան ներուժի բարձրացման համար, քանի որ երկի­րը կարող է օգտվել ամե­րիկյան գիտա­կան և տեխնո­լո­գիա­կան փորձից։ Նրա խոսքով՝ համա­գործակցությունը վերա­բե­րում է նաև ռազմա­կան կրթությա­նը և բանա­կի վերա­փոխմա­նը։

Ներսես Կոպալյա­նը շեշտեց, որ համա­պարփակ գործընկե­րության մեջ առանձնա­հա­տուկ տեղ ունի Հայաստա­նի դիմա­կա­յության կարո­ղություննե­րի զարգա­ցումը։ Նա ասաց, որ եթե նախկի­նում ԱՄՆ աջակցությունը հիմնա­կա­նում սահմա­նա­փակվում էր կիբե­րանվտանգությամբ, ապա այժմ խոսքը ամբողջ անվտանգության ճարտա­րա­պե­տության ձևա­վորման մասին է։ Քաղա­քա­գե­տի գնա­հատմամբ՝ սա թույլ է տալու Հայաստա­նին ստեղծել ավե­լի ուժեղ զսպման մեխա­նիզմներ և ձեռք բերել այնպի­սի կարո­ղություններ, որոնք նախկի­նում անհա­սա­նե­լի էին։

Կոպալյա­նը նկա­տեց, որ ամե­րիկյան ներդրումնե­րը և ռազմա­կան համա­գործակցությունը նաև քաղա­քա­կան ու անվտանգա­յին նշա­նա­կություն ունեն։ Նրա խոսքով՝ եթե Միացյալ Նահանգնե­րը ներդրումներ է կատա­րում որևէ երկրի պաշտպա­նա­կան և տնտե­սա­կան համա­կարգե­րում, ապա այդ երկրի անվտանգությունն արդեն առնչվում է նաև ամե­րիկյան շահե­րին։ Նա օրի­նակ բերեց Վիետնա­մը, Սաուդյան Արա­բիան և Քաթա­րը՝ նշե­լով, որ նման ձևա­չա­փեր ԱՄՆ‑ն կիրա­ռում է այն երկրնե­րի նկատմամբ, որոնք դիտարկվում են որպես ապա­գա դաշնա­կիցներ։

Ներսես Կոպալյա­նը բացատրեց, որ Հայաստա­նը դեռ գտնվում է ամե­րիկյան տեխնո­լո­գիա­կան սահմա­նա­փա­կումնե­րի «D» կատե­գո­րիա­յում, սակայն նոր օրա­կարգը թույլ է տալու որոշ ոլորտնե­րում օգտվել «B» մակարդա­կի հնա­րա­վո­րություննե­րից։ Նրա խոսքով՝ դա կարև­որ է հատկա­պես բարձր տեխնո­լո­գիա­նե­րի, արհեստա­կան բանա­կա­նության և ռազմա­կան տեխնո­լո­գիա­նե­րի հասա­նե­լիության տեսանկյունից։ Նա նշեց, որ Միացյալ Նահանգնե­րը խիստ չափա­նիշներ ունի, և վստա­հության մակարդա­կը կարև­որ դեր է խաղում նման տեխնո­լո­գիա­նե­րի փոխանցման հարցում։

Դոկտոր Կոպալյա­նը նաև անդրա­դարձավ Հայաստա­նի և ԱՄՆ‑ի միջև ստո­րագրված հուշագրին՝ կապված կարև­ո­րա­գույն հանքանյութե­րի և հազվագյուտ մետաղնե­րի արդյունա­հանման ու մշակման ոլորտի հետ։ Նա ասաց, որ այդ թեմա­յով բանակցություննե­րը սկսվել են մոտ մեկուկես տարի առաջ, քանի որ այդ ռեսուրսնե­րը կարև­որ նշա­նա­կություն ունեն ամե­րիկյան բարձր տեխնո­լո­գիա­կան արդյունա­բե­րության համար։ Նրա խոսքով՝ Հայաստա­նի բնա­կան պաշարնե­րը ռազմա­վա­րա­կան հետաքրքրություն են ներկա­յացնում ոչ միայն ԱՄՆ‑ի, այլ նաև արևմտյան մյուս գործընկերնե­րի համար։

Կոպալյա­նը քննա­դա­տեց նախկին իշխա­նություննե­րի ժամա­նակ Հայաստա­նի հանքա­յին ռեսուրսնե­րի կառա­վարման համա­կարգը՝ նշե­լով, որ բազմա­թիվ կարև­որ հանքեր անցել են ռուսա­կան վերահսկո­ղության տակ։ Նա կարծում է, որ ԱՄՆ‑ի հետ կնքվող նոր համա­ձայնագրե­րը կարող են աստի­ճա­նա­բար հնա­րա­վո­րություն ստեղծել այդ խնդիրնե­րը լուծե­լու համար։

Ներսես Կոպալյա­նը դիտարկեց, որ ԱՄՆ‑ն և Եվրա­միությունը Հայաստա­նի նկատմամբ ունեն փոխլրացնող մոտե­ցումներ, և այստեղ հակա­սություններ չկան։ Նրա խոսքով՝ եվրո­պա­ցի­նե­րը վաղուց պատրաստ են եղել աջակցել, օրի­նակ, Կարս-Գյումրի երկա­թուղու վերա­գործարկմա­նը, իսկ այժմ այդ նախա­գի­ծը կարև­որ տեղ է զբա­ղեցնում նաև ամե­րիկյան օրա­կարգում։ Նա նշեց, որ եվրաատլանտյան ինտեգրումը չի նշա­նա­կում ՆԱՏՕ‑ի անդա­մակցություն, և Հայաստա­նի հետ այդ հարցը երբեք գործնա­կան մակարդա­կով չի քննարկվել։

Քաղա­քա­գե­տը շեշտեց, որ ՆԱՏՕ‑ի թեման հիմնա­կա­նում օգտա­գործվում է Ռուսաստա­նի կողմից՝ որպես հիբրի­դա­յին ազդե­ցության գործիք Հայաստա­նի դեմ։ Նրա խոսքով՝ Հայաստա­նը երբեք պաշտո­նա­պես չի հայտա­րա­րել, թե ցանկա­նում է անդա­մակցել ՆԱՏՕ-ին, իսկ նման պնդումնե­րը օգտա­գործվում են ներքին վախեր ստեղծե­լու նպա­տա­կով։

Ներսես Կոպալյա­նը անդրա­դարձավ նաև Կարս-Գյումրի երկա­թուղու հարցին՝ նշե­լով, որ Ռուսաստա­նը փաստա­ցի հրա­ժարվում է կատա­րել իր պարտա­վո­րություննե­րը, բայց միա­ժա­մա­նակ խոչընդո­տում է այլընտրանքա­յին լուծումնե­րի իրա­կա­նացմա­նը։ Նրա կարծի­քով՝ Հայաստա­նը ստիպված է լինե­լու սեփա­կան ուժե­րով լուծել ենթա­կա­ռուցվածքա­յին խնդիրնե­րը, եթե Ռուսաստա­նը շարունա­կի պահպա­նել ներկա­յիս մոտե­ցումը։

Կոպալյա­նը խոսեց նաև Ռուսաստա­նի հնա­րա­վոր տնտե­սա­կան ճնշումնե­րի մասին՝ կապված Հայաստա­նի արտա­քին քաղա­քա­կան դիվերսիֆի­կա­ցիա­յի հետ։ Նա ասաց, որ Մոսկվան կարող է փորձել տնտե­սա­կան խնդիրներ ստեղծել, սակայն լայնա­ծա­վալ պատժա­մի­ջոցնե­րը, ըստ նրա, կհա­կա­սեն հենց Ռուսաստա­նի շահե­րին, քանի որ այդ քայլե­րը միայն կարա­գացնեն Հայաստա­նի ինտեգրումը արևմտյան շուկա­նե­րին և նոր գործընկե­րա­յին համա­կարգե­րին։

Ներսես Կոպալյա­նը համոզմունք հայտնեց, որ Ռուսաստա­նը չի հավա­տում, թե 2026 թվա­կա­նի ընտրություննե­րի միջո­ցով կարող է իշխա­նա­փո­խություն իրա­կա­նացնել Հայաստա­նում։ Նրա գնա­հատմամբ՝ Մոսկվա­յի հիմնա­կան նպա­տա­կը ոչ թե անմի­ջա­կան իշխա­նա­փո­խությունն է, այլ երկա­րատև անկա­յունության ստեղծումը, ժողովրդա­վա­րա­կան համա­կարգի թուլա­ցումը և հասա­րա­կության բևե­ռա­ցումը։ Նա նշեց, որ Ռուսաստա­նը փորձում է օգտա­գործել սեփա­կան պրոքսի­նե­րին և Հայաստա­նում գործող ազդե­ցության ցանցե­րը՝ ներքա­ղա­քա­կան լարվա­ծություն պահպա­նե­լու համար։

Քաղա­քա­գե­տը եզրա­փա­կեց, որ վերջին ամե­րիկյան այցն ու նոր ռազմա­վա­րա­կան փաստաթղթե­րը փոխում են տարա­ծաշրջա­նա­յին դինա­մի­կան և ուժե­ղացնում Հայաստա­նի դիմա­կա­յությունը։ Նրա խոսքով՝ Միացյալ Նահանգնե­րի ներգրավվա­ծությունն արդեն ազդում է այն ռազմա­վա­րա­կան հաշվարկնե­րի վրա, որոնք Ռուսաստա­նը մշա­կել էր Հայաստա­նի նկատմամբ առա­ջի­կա տարի­նե­րի համար։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝