Հակակշիռնե­րի Կարև­ո­րությունը

Հայաստա­նի հիմնա­կան խնդիրնե­րից մեկն իր ժողովրդա­վա­րա­կան գործընթացնե­րը գերտե­րություննե­րի մրցակցությունից հնա­րա­վո­րինս զերծ պահելն է։ Նրա խոսքով՝ ժողովրդա­վա­րությունը նախև­ա­ռաջ ներքին քաղա­քա­կան գործընթաց է, իսկ արտա­քին գործոննե­րը չպետք է դառնան դրա որո­շիչ շարժիչ ուժը։

Աննա Օհանյան

1inTV‑ն զրուցել է ԱՄՆ‑ի Մասա­չուսեթսի «Սթոունհիլ» քոլե­ջի միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րի պրոֆե­սոր Աննա Օհանյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում քննարկվում է Հայաստա­նի արտա­քին քաղա­քա­կա­նության վերա­կողմնո­րո­շումը և ժողովրդա­վա­րա­կան ինստի­տուտնե­րի ամրապնդումը՝ Ռուսաստա­նի կողմից գործադրվող շարունա­կա­կան ճնշումնե­րի և «սթրես-թեստե­րի» համա­տեքստում։ Որպես հակակշիռ ռուսա­կան ազդե­ցությա­նը, շեշտվում է Եվրո­պա­կան միության հետ տնտե­սա­կան և ռազմա­վա­րա­կան մերձե­ցումը, որն ուղեկցվում է եվրո­պա­կան շուկա­յի հասա­նե­լիությամբ և էներգե­տիկ ու թվա­յին ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի զարգացմամբ։ Զրույցի ընթացքում պրոֆե­սոր Աննա Օհանյա­նը հիմնա­վո­րում է, որ Հայաստա­նը պետք է տարանջա­տի իր ժողովրդա­վա­րացման գործընթա­ցը գերտե­րություննե­րի բախումից՝ կենտրո­նա­նա­լով ներքին պլյուրա­լիզմի և համա­կարգա­յին բարե­փո­խումնե­րի վրա։ Քննարկումն անդրա­դառնում է նաև տարա­ծաշրջա­նա­յին փոփոխվող դինա­մի­կա­յին, ներառյալ Իսրա­յել-Թուրքիա հարա­բե­րություննե­րը և Հայոց ցեղասպա­նության ճանաչման քաղա­քա­կան կիրա­ռումը որպես գործիք միջազգա­յին ասպա­րե­զում։ Վերջնա­կան նպա­տակն է ներկա­յացնել Հայաստա­նի պետա­կա­նության հիմքե­րի ամրապնդման անհրա­ժեշտությունը՝ տարա­ծաշրջա­նա­յին ստա­բի­լության և սուվե­րե­նության պահպանման համար։

Աննա Օհանյա­նը նշեց, որ Եվրո­պա­կան հանձնա­ժո­ղո­վի նախա­գա­հի այցը պետք է դիտարկել ավե­լի լայն աշխարհա­քա­ղա­քա­կան համա­տեքստում՝ Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմի և Ռուսաստա­նի ներքին թուլացման ֆոնին։ Նրա խոսքով՝ Ուկրաի­նա­յի հարվածնե­րը Ռուսաստա­նի ներսում և էներգե­տիկ ոլորտում առա­ջա­ցած խնդիրնե­րը ցույց են տալիս, որ Մոսկվան աստի­ճա­նա­բար կորցնում է հետխորհրդա­յին տարածքում իր ավանդա­կան ազդե­ցության հիմնա­կան հենասյունե­րից մեկը՝ էժան էներգա­կիրնե­րի միջո­ցով ձևա­վորված կախվա­ծությունը։

Պրոֆե­սո­րը կարծում է, որ Եվրո­պա­կան միության և Հայաստա­նի հարա­բե­րություննե­րի խորա­ցումը պետք է դիտարկել որպես միջոց, որը Հայաստա­նին հնա­րա­վո­րություն կտա կառա­վա­րել Ռուսաստա­նի թուլացման գործընթա­ցը։ Ըստ Օհանյա­նի՝ Ռուսաստա­նի կողմից Հայաստա­նի նկատմամբ գործադրվող ճնշումնե­րը ոչ թե ուժի, այլ պետա­կան համա­կարգի ներքին թուլության արտա­հայտություն են։ Նա ընդգծեց, որ Մոսկվան նույն գործի­քա­կազմն է կիրա­ռում Հայաստա­նի նկատմամբ, ինչ նախկի­նում կիրա­ռել է այլ հետխորհրդա­յին երկրնե­րի նկատմամբ։

Աննա Օհանյա­նը դիտարկեց, որ Հայաստա­նի և Ռուսաստա­նի հարա­բե­րություննե­րը չպետք է նույնացվեն Հայաստա­նի և Արևմուտքի հարա­բե­րություննե­րի հետ։ Նրա համոզմամբ՝ դրանք տարբեր բնույթի գործընթացներ են, և Հայաստա­նը պետք է կարո­ղա­նա դրանք վարել առանձին տրա­մա­բա­նություննե­րով։ Նա հույս հայտնեց, որ Բրյուսե­լում ևս գիտակցում են այդ տարբե­րությունը, և Հայաստա­նին տրա­մադրվող աջակցությունը չի կառուցվի միայն հակա­ռուսա­կան տրա­մա­բա­նության վրա։

Միջազգա­յին հարա­բե­րություննե­րի մասնա­գե­տը կարև­ո­րեց, որ Եվրա­միությունն այժմ առա­վել մեծ ուշադրություն է դարձնում Հայաստա­նի տնտե­սա­կան, ինստի­տուցիո­նալ և ենթա­կա­ռուցվածքա­յին հիմքե­րի ամրապնդմա­նը՝ նախքան անդա­մակցության քաղա­քա­կան հեռանկարնե­րի քննարկումը։ Նրա գնա­հատմամբ՝ այս մոտե­ցումը զգա­լիո­րեն տարբերվում է նախկի­նում Վրաստա­նի նկատմամբ որդեգրված քաղա­քա­կա­նությունից և ավե­լի իրա­տե­սա­կան է Հայաստա­նի համար։

Օհանյա­նը նշեց, որ Հայաստա­նի հիմնա­կան խնդիրնե­րից մեկն իր ժողովրդա­վա­րա­կան գործընթացնե­րը գերտե­րություննե­րի մրցակցությունից հնա­րա­վո­րինս զերծ պահելն է։ Նրա խոսքով՝ ժողովրդա­վա­րությունը նախև­ա­ռաջ ներքին քաղա­քա­կան գործընթաց է, իսկ արտա­քին գործոննե­րը չպետք է դառնան դրա որո­շիչ շարժիչ ուժը։

Անդրա­դառնա­լով Հայաստա­նի ժողովրդա­վա­րա­կան զարգացման առանձնա­հատկություննե­րին՝ նա ընդգծեց, որ Հայաստա­նի փորձը տարբերվում է Վրաստա­նի, Մոլդո­վա­յի և Ուկրաի­նա­յի փորձից, քանի որ Հայաստա­նը, գտնվե­լով Ռուսաստա­նի ազդե­ցության գոտում, կարո­ղա­ցավ իրա­կա­նացնել թավշյա հեղա­փո­խություն։ Օհանյա­նի կարծի­քով՝ սա վկա­յում է, որ հայկա­կան ժողովրդա­վա­րության ակունքներն ավե­լի խորն են, քան հաճախ ներկա­յացվում է։ Հայաստա­նի պատմության մեջ ձևա­վորվել են ժողովրդա­վա­րա­կան կարև­որ ավանդույթներ։ Նրա գնա­հատմամբ՝ հայ ժողո­վուրդը կայսրություննե­րի պայմաննե­րում կարո­ղա­ցել է ստեղծել կուսակցություններ, հասա­րա­կա­կան կազմա­կերպություններ, կրթա­կան և մշա­կութա­յին կառույցներ, որոնք նպաստել են ազգա­յին ինքնության պահպանմա­նը։ Նա ընդգծեց նաև հայե­րի բարձր գրա­գի­տության մակարդա­կի և առևտրա­կան ցանցե­րի դերը ազգա­յին քաղա­քա­կան մշա­կույթի ձևա­վորման գործում։

Աննա Օհանյա­նը կարծում է, որ Հայաստա­նի զարգացման հաջորդ փուլում առանցքա­յին կլի­նի անհա­տա­կենտրոն քաղա­քա­կա­նությունից համա­կարգա­կենտրոն կառա­վարման անցումը։ Նրա համոզմամբ՝ միայն ամուր ինստի­տուտնե­րի վրա հիմնված պետությունն է կարո­ղա­նա­լու դիմա­կա­յել ժամա­նա­կա­կից տեխնո­լո­գիա­կան և տնտե­սա­կան փոփո­խություննե­րին, այդ թվում՝ արհեստա­կան բանա­կա­նության ազդե­ցությա­նը։

Խոսե­լով Ռուսաստա­նի ազդե­ցության մասին՝ Օհանյա­նը նշեց, որ Մոսկվան նույն քաղա­քա­կան մեթոդներն է կիրա­ռում ոչ միայն Հայաստա­նի, այլև Վրաստա­նի, Մոլդո­վա­յի, Ղազախստա­նի և այլ երկրնե­րի նկատմամբ։ Նրա խոսքով՝ որքան Ռուսաստա­նը մեծացնում է ճնշումնե­րը, այնքան հաճախ ստա­նում է հակա­ռակ արդյունքը։ Նա օրի­նակ բերեց Ուկրաի­նան՝ նշե­լով, որ պատե­րազմից հետո երկի­րը դարձել է ավե­լի հակա­ռուսա­կան, իսկ ՆԱՏՕ‑ն՝ ավե­լի ուժեղ։

Օհանյա­նը նշեց, որ Հայաստա­նի նկատմամբ տնտե­սա­կան ճնշումնե­րը ևս հակա­ռակ արդյունքն են տալիս՝ արա­գացնե­լով Եվրո­պա­յի հետ տնտե­սա­կան ինտեգրումը և եվրո­պա­կան շուկա­նե­րի բացումը հայկա­կան արտադրանքի համար։

Նա կարև­որ խնդիր համա­րեց Հայաստա­նի քաղա­քա­կան համա­կարգի ամրապնդումը։ Ըստ նրա՝ Ռուսաստա­նը կարո­ղա­նում է ազդե­ցություն ունե­նալ, որովհետև Հայաստա­նի պետա­կան և քաղա­քա­կան ինստի­տուտնե­րը դեռևս բավա­րար չափով ամուր չեն։ Միա­ժա­մա­նակ նա շեշտեց, որ քաղա­քա­կան կուսակցություննե­րը կարող են ունե­նալ տարբեր արտա­քին քաղա­քա­կան դիրքո­րո­շումներ, այդ թվում՝ Ռուսաստա­նի հետ ավե­լի սերտ հարա­բե­րություննե­րի օգտին հանդես գալ, սակայն դրանց գործունեությունը պետք է լինի առա­վե­լա­գույնս թափանցիկ։

Պրոֆե­սո­րը կարև­ո­րեց նաև խորհրդա­րա­նից դուրս գործող քաղա­քա­ցիա­կան հարթակնե­րի զարգա­ցումը։ Նրա խոսքով՝ անհրա­ժեշտ է ձևա­վո­րել քննարկումնե­րի նոր տարածքներ, որտեղ հասա­րա­կությունը կարող է մասնակցել բարե­փո­խումնե­րի շուրջ բանա­վե­ճե­րին և այդպի­սով խորացնել քաղա­քա­կան բազմա­կարծությունը։

Օհանյա­նը համե­մա­տություն անցկացրեց նաև Հարա­վա­յին Կորեա­յի զարգացման փորձի հետ՝ նշե­լով, որ տնտե­սա­կան ամրապնդումը կարող է դառնալ պետության երկա­րա­ժամկետ կայունության հիմքը։ Նրա կարծի­քով՝ Եվրա­միության աջակցությունը Հայաստա­նին պետք է դիտարկել հենց այդ տրա­մա­բա­նությամբ՝ նախ ամրացնել պետությունը, ապա միայն քննարկել ավե­լի խոր ինտեգրա­ցիոն գործընթացնե­րը։ Արևմուտքը պետք է Հարա­վա­յին Կովկա­սը դիտարկի ոչ թե առանձին պետություննե­րի, այլ ամբողջ տարա­ծաշրջա­նի կայունության տեսանկյունից։ Օհանյա­նի համոզմամբ՝ Եվրա­միությունն ու ԱՄՆ‑ը պետք է ավե­լի մեծ ուշադրություն դարձնեն Թուրքիա­յի և Ադրբե­ջա­նի նկատմամբ տարվող քաղա­քա­կա­նությա­նը՝ նպաստե­լով տարա­ծաշրջա­նա­յին կապե­րի խորացմանն ու սահմաննե­րի բացմա­նը։

Անդրա­դառնա­լով Իսրա­յե­լի կողմից Հայոց ցեղասպա­նության ճանաչման գործընթա­ցին՝ Աննա Օհանյա­նը նշեց, որ այն կարև­որ քաղա­քա­կան զարգա­ցում է, սակայն այն չպետք է գերագնա­հա­տել։ Նրա խոսքով՝ այդ որոշման վրա ազդել են ինչպես Իսրա­յե­լի և Թուրքիա­յի հարա­բե­րություննե­րի սրա­ցումը, այնպես էլ Իսրա­յե­լի միջազգա­յին հեղի­նա­կության խնդիրնե­րը։

Նա համա­ձայնություն հայտնեց Հայաստա­նի իշխա­նություննե­րի այն մոտեցմա­նը, որ Երև­ա­նը չպետք է ներքաշվի այս գործընթա­ցի քաղա­քա­կան շահարկումնե­րի մեջ։ Միա­ժա­մա­նակ Օհանյա­նը նշեց, որ Հայաստա­նը պետք է ձևա­վո­րի սեփա­կան քաղա­քա­կան օրա­կարգը՝ ցեղասպա­նության ճանա­չումը կապե­լով մարդու իրա­վունքնե­րի պաշտպա­նության և միջազգա­յին իրա­վունքի արժեքնե­րի հետ։ Հայաստա­նը պետք է դառնա մարդու իրա­վունքնե­րի պաշտպա­նության միջազգա­յին ակտիվ ջատա­գով և այդ ուղղությունը վերա­ծի իր «փափուկ ուժի» կարև­որ բաղադրիչնե­րից մեկի։

Թուրքիա­յի հետ հարա­բե­րություննե­րի զարգացման դեպքում Հայոց ցեղասպա­նության հարցը պետք է պահպանվի որպես առանձին ուղղություն և չդառնա երկկողմ հարա­բե­րություննե­րի միակ առանցքը։ Նրա խոսքով՝ միջազգա­յին փորձը ցույց է տալիս, որ պատմա­կան ծանր հարցերն ու ընթա­ցիկ քաղա­քա­կան հարա­բե­րություննե­րը հնա­րա­վոր է վարել զուգա­հեռ ուղի­նե­րով՝ առանց մեկը մյուսին ամբողջությամբ ենթարկե­լու։

Ամփո­փե­լով իր դիտարկումնե­րը՝ պրոֆե­սո­րը նշեց, որ Ռուսաստա­նի ներկա­յիս թուլա­ցումը երկա­րատև գործընթաց է, և Հայաստա­նը պետք է կենտրո­նա­նա սեփա­կան պետա­կա­նության, ժողովրդա­վա­րա­կան ինստի­տուտնե­րի, տնտե­սության և տարա­ծաշրջա­նա­յին համա­գործակցության ամրապնդման վրա՝ ապա­հո­վե­լով կայուն զարգա­ցում և անվտանգություն։

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝