Հայ-Ադրբե­ջա­նա­կան Երկխո­սության Նոր Նախա­գիծ. Սթափ Խոսակցություն Խաղա­ղության Մասին

Հայաստա­նը որպես պետություն պետք է ակտի­վո­րեն աշխա­տի Ադրբե­ջա­նի ներսում գոյություն ունե­ցող դժգոհ, այլընտրանքա­յին մտա­ծող և թաքնված ընդդի­մա­դիր շրջա­նակնե­րի հետ՝ ազգա­յին և քաղա­քա­կան փոքրա­մասնություննե­րի հետ, այն մարդկանց հետ, ովքեր հոգնել են ռազմա­տենչ քարոզչությունից։ 

Մեր Ուղին

Մեր Խոսքը՝

Այս զրույցը չի կարե­լի գնա­հա­տել միայն որպես սովո­րա­կան հեռուստա­հա­ղորդում։ Այն ներկա­յացնում է մի շատ կարև­որ և դեռևս հազվա­դեպ մշա­կույթ՝ քաղա­քա­ցիա­կան հասա­րա­կության սթափ, ռացիո­նալ և անկեղծ երկխո­սություն հայե­րի և ադրբե­ջանցի­նե­րի միջև։ Հովսեփ Խուրշուդյա­նը, Էմին Հուսեյնո­վը և Դավիթ Ստե­փանյա­նը փորձում են անել այն, ինչ պետք է արվի արդեն տասնամյակներ շարունակ՝ խոսել ոչ թե քարոզչության, այլ իրա­կա­նության լեզվով՝ փնտրե­լով խաղա­ղության գաղա­փա­րի տարածման և արմա­տա­կա­նացման ճանա­պարհներ։

Նման զրույցնե­րը շատ արժե­քա­վոր են։ Դրանք ստեղծում են այլընտրանքա­յին տարածք, որտեղ հնա­րա­վոր է խոսել ցավոտ թեմա­նե­րի մասին առանց ատե­լության, փորձել հասկա­նալ մյուս կողմի տրա­մա­բա­նությունը և ցույց տալ, որ խաղա­ղության գաղա­փա­րը ոչ թե թույլության, այլ ուժի և առողջ բանա­կա­նության դրսև­ո­րում է։

Միևնույն ժամա­նակ, չպետք է միա­միտ լինել։

Տասնամյակներ շարունակ Ադրբե­ջա­նում տեղի է ունե­ցել աննա­խա­դեպ մասշտա­բի պետա­կան մակարդա­կով ատե­լության գենե­րա­ցիա հայե­րի նկատմամբ՝ հասնե­լով ապա­մարդկայնացման աստի­ճա­նի։ Այդ թույնը խորա­պես ներծծված է հասա­րա­կության մեջ՝ դպրո­ցից մինչև պետա­կան մեդիա և պաշտո­նա­կան քարոզչություն։ Նույնիսկ այսօր, «խաղա­ղության» խոսույթի ֆոնին, Ադրբե­ջա­նը շարունա­կում է վարել կոշտ հակա­հայկա­կան քաղա­քա­կա­նություն։

Մեկ-երկու զրույցով, կամ նույնիսկ մի քանի տարում այդ ամե­նը չի փոխվի։ Եթե Ալիևի ռեժիմն էլ փոխվի, հասա­րա­կության մեջ կուտակված ատե­լության «թույնը» միանգա­մից չի անհե­տա­նա։ Դրա համար պետք են լինեն շատ երկար ժամա­նակ, համա­կարգա­յին ջանքեր և, առա­ջին հերթին, Ադրբե­ջա­նի հասա­րա­կության և պետության կողմից գիտակցված աշխա­տանք։

Հայկա­կան միա­կողմա­նի խաղա­ղա­սի­րությունը և լավա­տե­սությունը այստեղ բավա­րար չեն։ Խաղա­ղությունը կայուն չի լինի, եթե միա­կողմա­նի զիջումներ լինեն։

Հայաստա­նը որպես պետություն պետք է ակտի­վո­րեն աշխա­տի Ադրբե­ջա­նի ներսում գոյություն ունե­ցող դժգոհ, այլընտրանքա­յին մտա­ծող և թաքնված ընդդի­մա­դիր շրջա­նակնե­րի հետ՝ ազգա­յին և քաղա­քա­կան փոքրա­մասնություննե­րի հետ, այն մարդկանց հետ, ովքեր հոգնել են ռազմա­տենչ քարոզչությունից։ Պետք է փորձել նրանց միջո­ցով հայկա­կան ձայնը հասցնել ադրբե­ջա­նա­կան հասա­րա­կությա­նը՝ ոչ թե միայն պաշտո­նա­կան Բաքվին։

Միայն այդ դեպքում այսպի­սի զրույցնե­րը կարող են դառնալ ոչ թե գեղե­ցիկ բացա­ռություն, այլ իրա­կան փոփո­խության մաս։

Մեր Ուղին

Երև­ա­նում մեկնարկել է նոր նախա­ձեռնություն, որը նպա­տակ ունի ստեղծել հայ-ադրբե­ջա­նա­կան իրա­կան երկխո­սության այլընտրանքա­յին հարթակ։ «Ազատ քաղա­քա­ցի» կազմա­կերպության նախագծով, որն աջակցություն է ստա­նում Գերմա­նիա­յի ԱԳՆ-ից, հաղորդա­վարներ Հովսեփ Խուրշուդյա­նը և աքսորյալ ադրբե­ջանցի իրա­վա­պաշտպան Էմին Հուսեյնո­վը առա­ջին հյուր էին հրա­վի­րել հայտնի հայ վերլուծա­բան Դավիթ Ստե­փանյա­նին։

Զրույցը սկսվեց նախագծի գաղա­փա­րա­խո­սությամբ։ Հովսեփ Խուրշուդյա­նը շեշտեց, որ նրանք ցանկա­նում են ներգրա­վել «իրա­կան» քաղա­քա­ցիա­կան հասա­րա­կության ներկա­յա­ցուցիչնե­րի, ովքեր չեն գտնվում պետա­կան վերահսկո­ղության տակ։ Նպա­տա­կը ոչ միայն խաղա­ղության քննարկումն է, այլև Հարա­վա­յին Կովկա­սում ժողովրդա­վա­րության, մարդու իրա­վունքնե­րի և եվրո­պա­կան ինտեգրման հեռանկարնե­րի մասին մտա­ծե­լը։

Էմին Հուսեյնո­վը, ով ավե­լի քան 10 տարի է ապրում է աքսո­րում, խոսեց իր փորձից՝ նշե­լով, որ վերջին տարի­նե­րին քաղա­քա­ցիա­կան հասա­րա­կության երկխո­սությունը գրե­թե դադա­րել էր։ Նա հույս հայտնեց, որ նոր նախա­գի­ծը կօգնի ստեղծել նոր դինա­մի­կա, հատկա­պես այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ‑ն ակտի­վացրել է իր դերը տարա­ծաշրջա­նում։

Եվրո­պան որպես օրի­նակ և տարա­ծաշրջա­նա­յին իրա­կա­նություն

Էմին Հուսեյնո­վի հարցին՝ արդյոք Հարա­վա­յին Կովկա­սը կարող է կրկնել Եվրո­պա­յի փորձը և հաղթա­հա­րել պատե­րազմնե­րի ժառանգությունը, Դավիթ Ստե­փանյա­նը պատասխա­նեց դրա­կա­նո­րեն, բայց զգուշա­վո­րությամբ։ Նա հիշեցրեց, որ Եվրո­պան Երկրորդ համաշխարհա­յին պատե­րազմից հետո հասկա­ցել է՝ պատե­րազմը ճանա­պարհ չէ։ Ստե­փանյա­նը նշեց, որ Հայաստա­նում հասա­րա­կության մեծ մասը այլևս չի ուզում պատե­րազմ, ինչը արտա­ցոլվել է 2026 թվա­կա­նի հունի­սի 7‑ի ընտրություննե­րում, որտեղ Նիկոլ Փաշինյա­նի «Քաղա­քա­ցիա­կան պայմա­նա­գիր» կուսակցությունը ստա­ցել է մոտ 50% ձայն՝ հիմնա­կա­նում խաղա­ղության օրա­կարգով։

Միևնույն ժամա­նակ, նա խոստո­վա­նեց, որ Հայաստա­նում դեռևս կա ուժեղ ռուսա­մետ և հակաարևմտյան թև (ավե­լի քան 500 հազար ձայն), ինչը ցույց է տալիս, որ պայքա­րը շարունակվում է։

Խաղա­ղության պայմաննե­րը և դժվա­րություննե­րը

Հովսեփ Խուրշուդյա­նը հարցրեց՝ արդյոք միա­կողմա­նի խաղա­ղա­սի­րությունը բավա­րար է։ Ստե­փանյա­նը պատասխա­նեց, որ առնվազն Հայաստանն ու Ադրբե­ջա­նը պետք է հասկա­նան՝ պատե­րազմը չի լուծում խնդիրնե­րը։ Սակայն նա ընդգծեց, որ առանց ժողովրդա­վա­րության և մարդու իրա­վունքնե­րի խաղա­ղությունը կայուն չի լինի։

Զրույցում բարձրացվե­ցին մի շարք սուր հարցեր.

- «Արևմտյան Ադրբե­ջան» քարոզչությունը և հայկա­կան եկե­ղե­ցի­նե­րի ոչնչա­ցումը Ադրբե­ջա­նում, ինչը խիստ դժվա­րացնում է հայկա­կան հասա­րա­կության մեջ խաղա­ղության գաղա­փա­րի ընդունումը։

- Ադրբե­ջա­նում տասնամյակներ շարունակ տարվող պետա­կան հակա­հայկա­կան քարոզչությունը։

- Տարա­ծաշրջա­նա­յին կոմունի­կա­ցիոն նախագծե­րը, մասնա­վո­րա­պես TRIPP)նախաձեռնությունը և Իրա­նի դերը։

Դավիթ Ստե­փանյա­նը նշեց, որ տարա­ծաշրջա­նի ապա­գան մեծա­պես կախված է ԱՄՆ‑ի և ԵՄ‑ի ներգրավվա­ծությունից, սակայն հիմնա­կան պատասխա­նատվությունը պետք է կրեն հայերն ու ադրբե­ջանցի­նե­րը իրենք։

Զրույցն ավարտվեց լավա­տե­սա­կան, բայց իրա­տե­սա­կան նոտա­յով։ Երեքն էլ համա­ձայնե­ցին, որ նման երկխո­սություննե­րը անհրա­ժեշտ են, սակայն միայն դրանցով հարցը չի լուծվի։ Հատկա­պես Էմին Հուսեյնովն ու Հովսեփ Խուրշուդյա­նը հույս հայտնե­ցին, որ ապա­գա­յում կարող են շարունա­կել նման հանդի­պումնե­րը և լսել նաև ադրբե­ջա­նա­կան հասա­րա­կության տարբեր ձայներ։

Տեսանյութն ամբողջությամբ՝