Ո՞րն է Նպա­տա­կը Մեր Արշա­վի. (Մաս Բ)

Հայդա­տիզմի կարգա­խո­սը մի գաղա­փար է և մեկ ուղղություն, մեկ ինքնություն և մեկ հիմք, Հայե­րի իրա­վունքնե­րի պաշտպա­նությամբ՝ հայկա­կան հարցի լուծման մի գաղա­փար:

Կայծ Մինասյան

Այս երեք «Գ/C» կանո­նի ուժը, (կրե­դո / դավա­նանք, սոցիա­լա­կան պայմա­նա­գիր), (կարդալ «Ինչպի­սի ուղերձ պետք է գնա հայե­րի կողմից ամբողջ աշխարհին»  հոդվա­ծի առա­ջին մասում) պետք է արտա­ցո­լի և ամբողջացնի հայ ազգի ինքնության նոր կազմա­վո­րումը, որի վերջնա­կան նպա­տակն է  ներկա­յացնե­լու այն համայն աշխարհին:   Խաղա­ղության, պետության և արդա­րության ուղերձը կտա մի նոր հնա­րա­վո­րություն‘ նշելով հիմնական  նպատակին տանող ուղին:  Նպատակն իրական է (ոչ առասպելական), ողջամիտ (ոչ իռացիոնալ) և հնարավոր (և ոչ էլ ուտոպիական): Այն հիմնված է օրինականության, ռազմավարական ստրատեգիայի  և պատմության բանականության սկզբունքի հիման վրա: Խաղաղության կրեդոն ներառում է Օրենք և օրինականություն, պետության կենտրոնացումը ներառում է «Հայդատիզմի» ռազմավարական ստրատեգիան, իսկ արդարադատության պայմանագիրը ներառում է պատմությունը և հումանիտար գիտությունները: Արշավի նպատակն է իրականացնել հայդատիզմ՝ հիմնվե­լով իրա­վունքի և պատմության վրա: Բայց ի՞նչ է դա:

Միասնա­կան գործո­ղություննե­րի միակ ոլորտը կազմվում է Օրենքի հիման վրա: Միա­ժա­մա­նակ, երբ հայե­րը վայե­լում են ինքնիշխան պետությունը, չի կարող գոյություն ունե­նալ այլ միջոց, քան օրի­նա­կա­նությունն է՝ արտա­հայտե­լու իրենց կարծի­քը, պաշտպա­նե­լու սեփա­կան արժա­նա­պատվությունը և զարգա­նա­լու իրենց միջա­վայրում:  Պետություն, որտեղ տիրում է հարկա­յին մենաշնորհ և օրի­նա­կան բռնություն, չի կարող վիճարկվել այդ ձեռքբե­րումնե­րի համար: Նրա հեղի­նա­կությունն անվի­ճե­լի է, բայց չի կարե­լի շփո­թել այն ռեժի­մի հետ: «Պետություն» և «ռեժիմ» տարբե­րա­կումը‘ առա­ջի­նը նորմա­տի­վա­յին հարթակ է, որը պատկա­նում է ժողովրդին և ծառա­յում նրա ընդհա­նուր շահե­րին, երկրորդը‘ գործա­դիր հարթակ է, որը գործում է պետության ներսում և սպա­սարկում հատուկ շահե­րի: Բռնության կիրառման ցանկա­ցած ակտ կամ պաշտպա­նություն պետք է արգելվի՝ հանուն խաղա­ղության, կայունության և միասնության: Օրի­նա­կա­նությունը պետք է գերակշռի ազգա­յին, քաղա­քա­կան, տնտե­սա­կան և սոցիա­լա­կան կյանքում, ինչպես նաև այլ ոլորտնե­րում: Օրի­նա­կա­նությունը ուժեղ, թափանցիկ և ներգրավված պետության երաշխիքն է: Օրի­նա­կա­նությունը նաև ապա­հո­վում է կարգա­պա­հություն և անվտանգություն, սակայն ինքնիշխա­նության այս երկու հիմքե­րը պետք է ուղեկցվեն իրա­վա­հա­վա­սա­րությամբ, արդա­րությամբ և համե­րաշխությամբ: Կարգա­պա­հությունն առանց արդա­րության բռնա­կա­լություն է: Առանց համե­րաշխության անվտանգությունը բռնա­պե­տություն է: Օրենքն ու օրի­նա­կա­նությունը անցնում են նաև քաղա­քա­ցիության գաղա­փա­րի միջով ՝ իշխողնե­րի դեմ հակաիշխա­նության միակ երաշխի­քը: Քաղա­քա­ցին կապված է պետությա­նը, հպա­տա­կը կապված է ռեժի­մին: Պետությունը կարող է ընկալվել միայն իրա­վա­կան / դրա­կան օրենքի վրա հիմնված միա­վո­րի տեսքով, մինչդեռ ռեժի­մը կարող է լինել այն տոհմա­կան պետության կառուցման գործոն, որտեղ անձնա­կան կապը գերակշռում է ինստի­տուցիո­նալ կապին: Հայաստա­նը երբեք չի ունե­ցել պետություն, որպես փորձ, որը հիմնված է հարկաբյուջե­տա­յին (հարկե­րի)  և օրի­նա­կան բռնության մենաշնորհի վրա, առա­վել ևս‘ առանձնա­հա­տուկ / անանձնա­կան և օբյեկտի­վացված պետություն:

  Պետությունն ընդունե­լով որպես հիմք, այն բերում է ռազմա­վա­րա­կան ստրա­տե­գիա­յի՝ հայդա­տիզմի զարգացմա­նը:  Այս «նեո­լո­գիզմը» / «նոր տերմի­նա­լո­գիան», որն հիմնված է հայկա­կան «Հայ դատ» (հայկա­կան հարց) տերմիննե­րի վրա, ընդգրկում է ողջ սոցիա­լա­կան մարմիննե­րը, ընդգրկում պետությունն ամբողջա­կան ստրա­տե­գիա­յով, ներա­ռե­լով և՛ անվտանգություն, և՛ ազա­տություն: Հայդա­տիզմը ոչ աջ է, ոչ ձախ, և ոչ սոցիա­լիստա­կան, ոչ ազգայնա­կան, ոչ բարե­փո­խա­կան, ոչ հեղա­փո­խա­կան, ոչ աշխարհիկ, ոչ կրո­նա­կան, ոչ հանրա­պե­տա­կան և նաև ոչ համազգա­յին: Հայդա­տիզմի կարգա­խո­սը մի գաղա­փար է և մեկ ուղղություն, մեկ ինքնություն և մեկ հիմք, Հայե­րի իրա­վունքնե­րի պաշտպա­նությամբ՝ հայկա­կան հարցի լուծման մի գաղա­փար: Ուղղությունը, պետության, որպես ինտեգրման հիմնա­կան գործիք: Ինքնություն, հայե­րի գնա­հա­տում որպես անհատ, նաև որպես կոլեկտիվ: Հիմք՝ անհա­տի և տարածքի փոխհա­րա­բե­րություններ: Հիմնվե­լով հայե­րի պատմության վրա, հայդա­տիզմը մի համա­կարգ է և ներա­ռում է երկու մոտե­ցում՝ մեկը, լայնա­ծա­վալ, մաքսի­մա­լիստա­կան, վրդովվե­ցուցիչ և վտանգա­վոր, հիմնված տարածքա­յին իրա­վունքի վրա և բաղկա­ցած է դեպի Մեծ Հայքի նախագծմամբ՝  փոխանցե­լով ուժե­րի հավա­սա­րակշռության գաղա­փա­րը, որն այսօր հայե­րի համար անբա­րենպաստ է: Մյուսը սահմա­նա­փա­կող, ողջա­միտ և պատասխա­նա­տու՝ հիմնված  ազգե­րի իրա­վունքնե­րի վրա, ապա­վի­նե­լու ընդլայնված սփյուռքի կողմից ներկա­յիս Հայաստա­նի Հանրա­պե­տությա­նը, ներա­ռե­լով (Հայաստան-Սփյուռք) հարա­բե­րություննե­րը: Հայե­րի ուղերձը պետք է հիմնված լինի հայդա­տիզմի սահմա­նա­փա­կող մոտեցման վրա՝ սոցիա­լա­կան բաղադրի­չով (ժողովրդա­վա­րություն, բնա­կա­րա­նա­յին աջակցություն և սոցիա­լա­կան ապա­հո­վություն), որպեսզի խթա­նի հայե­րի պահպա­նումը տեղում և տարա­ծաշրջա­նում: Մարդկանց իրա­վունքնե­րի այս պաշտպա­նության համար անհրա­ժեշտ է Հայաստա­նի Հանրա­պե­տությունում իրա­կա­նացնել հայե­րի հայրե­նա­դարձության քաղա­քա­կա­նություն, սկսած Մերձա­վոր Արև­ելքի երկրնե­րից, որոնց գոյությա­նը խիստ սպառնում է հետամնա­ցությունը, պետության փլուզումը և վատ կառա­վա­րումը: Բացի սոցիա­լա­կան ասպեկտից, սահմա­նա­փակ հայի­թա­դիզմի այս ռազմա­վա­րա­կան ստրա­տե­գիան ձգտում է ցեղասպա­նություննե­րի խնդրի վերհանմա­նը, հայկա­կան պետության ժողովրդա­վա­րա­կան ծրագրե­րի աջակցմա­նը, նրա տնտե­սա­կան և մշա­կութա­յին զարգացման և հայ ինքնա­վա­րությա­նը Հայաստա­նում և աշխարհում՝ հատկա­պես նրա երի­տա­սարդության միջո­ցով, օրի­նակ, կրթա­կան և քաղա­քա­ցիա­կան հսկա­յա­կան ծրագրի միջո­ցով, որպես եվրո­պա­կան «Էրազմուս» նախագծի հայկա­կան տարբե­րակ‘ Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության և սփյուռքի ավագ դպրոցնե­րի աշա­կերտնե­րի միջև:

Եվ վերջա­պես, հիմնվե­լով Արդա­րությա­նը նշա­նա­կում է ապա­վի­նել Պատմության ճնշմա­նը‘ ի վնաս հիշո­ղության: Խոսքը ոչ թե նրա հիշո­ղությունը ժխտե­լու, այլ պատմության գերա­կա­յության անունից իրե­նից հեռացնե­լու մասին է: Արդա­րությունը չի կարող հիմնված լինել հիշո­ղության վրա, ինչպես նաև լինել գործոն հույզե­րի և հավա­նա­կա­նություննե­րի: Միակ հնա­րա­վոր արդա­րությունը դա պատմության և մարդկության արդա­րությունն է, որը բաղկա­ցած է մարդկության համընդհա­նուր պատմության մեջ հայկա­կան ինքնությունը վերա­մարմնա­վո­րե­լու, վերա­հաստա­տե­լու, վերա­կանգնե­լու մեջ: Դրա համար արդա­րությունն ու պատմությունը ընթա­նում են զուգա­հեռ և հանգեցնում են բարո­յա­կան, նյութա­կան և ֆինանսա­կան հատուցումնե­րի հասկա­ցությա­նը: Եկել է ժամա­նա­կը, որ հայե­րը համա­տե­ղեն պատմությունն ու իրա­վունքը: Նախկի­նում այս երկու գործոններն առանձին էին, պատմությունն ուներ իր շարժիչ ուժը, օրենքն՝ իր սեփա­կան: Այսուհետ այս երկու գործոննե­րը գտնվում են սպա­սարկման տրա­մա­բա­նա­կան կառուցվածքում: Ճանաչման ժամա­նակն ավարտված է, մենք պետք է հնա­րա­վո­րություն տանք վերա­կանգնումե­րի դինա­միկ տարածմա­նը, մի սկզբունք, որն հիմնված է իրա­կա­նության, ողջամտության, խաղա­ղության և այլընտրանքի վրա: Հաշվի առնել այլ երկրնե­րի փորձը‘ միմյանց ավե­լի լավ ճանա­չե­լու և իրենց տեղը համաշխարհա­յին բեմում գտնե­լու համար: Այլ երկրնե­րին հաշվի առնե­լը, նաև նրանց պատմությունն ավե­լի լավ հասկա­նալն է: Հիշո­ղությունը հերքում է այլընտրանքը, պատմությունը վերա­կանգնում է այն: Տարածքա­յին վերա­կանգնումը տեղի է ունե­նում ոչ միայն սահմա­նա­փա­կող հայի­թա­դիզմի, այլ նրա իռա­ցիո­նալ, հիշա­տա­կա­յին, վրդովվե­ցուցիչ և վտանգա­վոր ասպեկտնե­րի օգնությամբ: Իռա­ցիո­նալ, քանի որ տարածքա­յին վերա­կանգնումը մերժում է միջազգա­յին համա­կարգի իրո­ղությա­նը, ավե­լին քան Westphalian - ավե­լի քան քիչ գործող խարսխված տարածքայնության սկզբունքի վրա, քանի որ տարածքը կորցրեց իր արժե­քը հօգուտ տարա­ծության: Հիշա­տա­կա­յին, քանի որ հիմնված է պատրանքի և անհա­սա­նե­լի Մեծ Հայքի վրա: Վրդովվե­ցուցիչ, քանի որ հայե­րը չունեն դրան հասնե­լու մարդկա­յին և նյութա­կան միջոցներ: Վտանգա­վոր, քանի որ տարածքա­յին հատուցումը հոմա­նիշ է պատե­րազմնե­րի և մահա­ցու փորձություննե­րի:

Այս ասպեկտնե­րի հիման վրա, ( իրա­վունք, ռազմա­վա­րա­կան ստրա­տե­գիա և պատմություն), հայե­րի ուղերձը կանխա­տե­սում է Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության կառուցման գործընթա­ցը, որն հիմնված է ռազմա­վա­րա­կան ստրա­տե­գիա­յի, կրթության և հանրա­յին առողջա­պա­հության գերա­զանց կազմա­կերպված համա­կենտրո­նացման, ինչպես նաև  հայկա­կան հարցի կանո­նա­վորման վրա, որը և հիմնված է հայդա­տիզմի վրա, որը սահմա­նա­փա­կող, ամբողջա­կան, սոցիա­լա­կան, ռեա­լիստա­կան, մարդա­սի­րա­կան, ունի­վերսալ և ներազգա­յին է: