Մի՞թե 100 տարի հետո գլխավոր քննարկումը լինելու այն, թե Փաշինյանը մուրճ վերցրեց, իսկ Քոչարյանը՝ մանգաղ: Իհարկե ոչ: 100 տարի հետո խոսելու են այն մասին, թե Հայաստանը ինչ կորցրեց, կամ ինչ նվաճեց:
Արայիկ Մկրտումյան
Անընդհատ տեղի են ունենում հարցազրույցներ, հանդիպումներ, քննարկումներ, գրվում են հոդվածներ, արվում են մեկնաբանություններ, թե ի վերջո ինչ պատահահեց:
Այդ հարցը բոլորին է հետաքրքրում: Խոսքն իհարկե արցախյան պատերազմի ու դրա հետևանքների մասին է:
Մի քիչ շատ, մի քիչ քիչ, մարդիկ հարցեր են տալիս ու կիսատ պռատ մեկնաբանում, որ ահա այս պատճառներով պարտվեցինք: Ու ամենից տխուրն այն է, որ այդ քննարկումներն ու մնացածը շատ ցածր մակարդակի վրա են:
Պատերազմից հետո անցնում է արդեն ութերորդ ամիսը, իսկ Հայաստանում ոչ մի հարցի պատասխան դեռևս տրված չէ: Ոչ միայն պատասխան: Նորմալ հարցեր էլ տրված չեն, չեն տրվում: Քաղաքական կուսակցություններն այս ամենը քննարկեցին շատ ցածր մակարդակով: Արցախում կրած պարտությունը վերածվեց ցածրամակարդակ ներքաղաքական քաշքշուկի: Ոչ ոք այդպես էլ հարցը ազգային ու պետական մակարդակով չդրեց: Ես դեռևս պատերազմից երեք շաբաթ հետո սպասում էի, որ ահա բոլոր ինստիտուտներն իրենց մասնագիտական ուղղվածության վերլուծական թեզերն ու կառավարման հետագա առաջարկներ կներկայացնեն: Հայագետները, պատմաբանները, տնտեսագետները, կառավարման ոլորտի մասնագետները, քաղաքագետներն ու միջազգայնագետները: Սպասում էի, որ ահա ԳԱԱ‑ն մի շարք թեզեր կներկայացնի պետությանն ու հանրությանը, կուսակցություններն անմիջապես խորը և ռացիոնալ, չոր վերլուծություններ կանեն: Առաջին հերթին կկանխվի ներքաղաքական անխուսափելի ճգնաժամը, իսկ դրանից հետո բոլորով ձեռնամուխ կլինեն հետագա հարցերի կարգավորմանը:
Բայց ոչ, ամենևին էլ այդպես չեղավ, ոչ ոք ոչ մի թեզ ու վերլուծություն չառաջարկեց, ԳԱԱ‑ն բավարարվեց հրաժարական պահանջելով, կուսակցություններն էլ միակ բանը որ առաջարկում էին Փաշինյանի ու իր թիմի հեռացումն էր: Ազգային համաձայնություն չեղավ, իսկ այս ութ ամսում ամեն ինչ խորացվեց էլ ավելի ահավոր աստճանի ու մակարդակի:
Ազգային ու պետական կարևորության հարցը իջեցվեց քաղաքական, կուսակցական մակարդակի ու պայքար տարվեց միայն մի բանի համար՝ իշխանության: Ներկաները մեղադրեցին նախկիններին, նախկինները՝ ներկաներին ու այդպես էլ մնաց: Իսկ Տեղի ունեցավ ընտրություններ, որի ընթացքում մարդիկ ընտրեցին մերժման սկզբունքով ու քաղաքական դաշտում հիմա զարմանալի լռություն է տիրում:
Հայաստանում մի այնպիսի անհոգություն է, որ կարելի է կարծել, թե մենք ոչ թե Արցախի 75 տոկոսն ենք կորցրել, հազարավոր զոհեր տվել, այլ ընդամենը մի փոքր ու ոչ կարևոր խնդիր է եղել, դե ոչինչ կմոռացվի: Փոխանակ մեղվի փեթակի նման եռար, դատարկ ափսեի նման լուռ է:
Չնայած լռությունից առաջ եղած աղմուկն էլ բանի պետք չէր: Հայհոյանքից ու մեղադրանքից բացի՝ ոչինչ չկար: Ընդդիմությունը, որ պահանջում էր րոպե առաջ ազատվել հողատու կապիտուլյանտից, հանգիստ մասնակցեց ընտրություններին, ստացավ իր բաժին մանդատները ու վերջ: Առայժմ միայն հայտարարում են, որ այս նոր խորհրդարանին օր ու արև չեն տալու, իսկ մյուս հարցերի մասին խոսող չկա էլ, բացառությամբ հատ ու կենտ մարդկանց:
Հայաստանում ընդդիմությունը կատարեց նույն սխալը, ինչ որ 2018թ, երբ Հայաստանի ամբողջ խնդիրները մարմնավորվեցին «Մերժիր Սերժին» նախադասության մեջ: Սերժ Սարգսյանը ընդունվեց որպես բացարձակ չարիք ու նրան մերժեցին: Սերժը գնաց, բայց խնդիրները հո մնացին: Եկավ Փաշինյանը, եղավ կորոնա, պատերազմ ու ընդդիմությունն առաջարկեց հիմա էլ մերժել Նիկոլին:
Մարդիկ կարծես չուզեցին հասկանալ, որ Սերժին մերժելով ոչ մի խնդիր չլուծվեց ու Նիկոլին մերժելով էլ ոչ մի խնդիր չի լուծվելու: Նկատի ունեմ, որ եթե քաղաքական ողջ պայքարը տարվում է միայն մի կենտ մարդու հեռացնելու համար, դա ձախողված պայքար է: Փաշինյանն ինքը ձախողվեց, որովհետև ամեն ինչ գնաց միայն Սերժին մերժելու ճանապարհով ու հենց այդտեղ էլ ավարտվեց ողջ հեղափոխությունը: Փաշինյանը երկրում ձևավորեց պաշտոնական իշխանություն ու չկարողացավ լուծել դատարանների հարցը: Երկրում, ըստ էության, կար ու կա երկիշխանություն: Նախկիններն ունեն հսկայաան ռեսուրս, Փաշինյանը՝ օրինական մանդատ: ԱԱԾ‑ն ձերբակալում է, դատարանն ազատ է արձակում: Եվ այդպես անցավ երեք տարի: Երեք տարի մենք կորցրինք ոչ մի բանի վրա, խոշոր հաշվով: Ասֆալտն ու մի քանի կոռուպցիոների ձերբակալությունները չհաշված:
Մենք այնքան տարվեցինք ընտրություններով, որ կարծես մոռացանք Արցախն էլ, Սյունիքն էլ, մնացած ամեն ինչն էլ:
Ասենք, թե Փաշինյանին մերժեին, ի՞նչ էր լինելու հետո: Ադրբեջանցիները հե՞տ էին քաշվելու սահմաններից, դեմարկացիա չէ՞ր լինելու: Նույնիսկ ստատուս քվոն չի փոխվել: Այսինքն այլևս չկա էլ, որ ինչ որ բան փոխվի:
Հենց սա նկատի ունեմ, երբ խոսում եմ մեր հասարակության իռացիոնալության մասին: Խնդիրները չեն ավարտվել ու չեն ավարտվի, քանի դեռ մենք մեր խնդիրները տեսնում ենք միայն մեկ մարդու մեջ: Քանի դեռ մենք չենք կարողանում հասկանալ, որ այս բոլոր հարցերը ոչ թե մեկ մարդու անձնական խնդիրներն են այլ ազգային, հասարակական ու պետական, մեր վիճակը միշտ մնալու է վատ ու գնալով վատանալու է:
Ութերորդ ամիսն է ընթանում, բայց հասարակության մեջ կոնսենսուս չի առաջացել: Ու դրա հիմնական պատասխանատուներն այստեղ քաղաքական կուսակցություններն են: Նրանք են, որ չկարողացան հասարակությանը քարոզել, որ սա ազգային ու պետական հարց է ու այդ ազգային հարցը վերածեցին կուսակցական մակարդակի հարցերի:
Ու չկա ոչ մի հարցի պատասխան, թե ինչ ենք անելու: Նույնիսկ ճիշտ հարցեր չենք կարողանում տալ, իսկ ժամանակը տեղում չի դոփում: Ի՞նչ ենք անելու, չորս ու կես տարի անց, եթե Ռուսաստանը չկարողանա իր դիրքերն ամրացնի այստեղ ու ադրբեջանցիները պահանջեն, որ նրանք հեռանան: Ի՞նչ ենք անելու, եթե ռուսները որոշեն մնալ ու ավելի երկար մեկնեն ոտքերը: Ի՞նչ ենք անելու Արցախի ստատուսի հարցով: Ի՞նչ ենք անում դեմարկացիայի հարցով: Մենք դա հասկանո՞ւմ ենք: Լավ ասենք, թե այս պահին մանդատները կիսեցին, իսկ թուրքերին ու ռուսներին ինչպե՞ս ենք պարտադրելու մեր պահանջները:
Ո՞րն է ընդհանրապես մեր հայեցակարգը: Ո՞րն է մեր նպատակը: Որպես ժողովուրդ, որպես հասարակություն, որպես պետություն: Ի՞նչ ենք անում: Ի՞նչ ենք ուզում:
Սարսափելին այն է, որ ՀՀ քաղաքական դաշտն ամբողջովին անադեկվատ է:
Ու ավելի սարսափելին այն է, որ հիմա նրանք էլի մեկը մյուսի կոկորդից է բռնել իր քաղաքական հարցերով:
Իսկ այն, որ ազգային, պետական հարցը վերածվել է կուսակցական գզվրտոցի, դա արդեն ոչ միայն վատ է, այլև՝ կործանարար:
Մենք հաջողությամբ վատնեցինք 1994–2018թթ-երը, երբ ոչինչ չարեցինք: Մենք վատնեցինք 2018թ պոտենցիալը, երբ հեղափոխական ալիքը համակարգային փոփոխությունների վերածվելու փոխարեն դարձավ զուտ խորհրդանշական ինչ որ բան:
Մենք հիմա վատնում ենք մեր ապագան: Ու այնքան կարճատեսորեն, ասես մենք եվրոպական որևէ կայուն երկիր ենք, ոչ մի խնդիր չունենք ու կարելի է նաև ներքաղաքական տուրուդմբոցներով զբաղվել:
Քաղաքական կուսակցություններն այսօր քանդում են Հայաստանը:
Մենք համեմատում ենք այսօրվա վիճակը 100 տարի առաջվա վիճակի հետ: Բայց համեմատություններն անում ենք այսպես ասած խոշոր պլանով, որտեղ Հայաստանը կորցրեց, Հայաստանն ունեցավ, Հայաստանին կողմ էր, Հայաստանին դեմ էր: Այսինքն հասկանում ենք, որ Հայաստանն էր գլխավորն ու կարևորը: Այն ժամանակ էլ կային իհարկե բազմաթիվ խնդիրներ, որոնց մասին արդեն չենք էլ հիշում:
Մի՞թե 100 տարի հետո գլխավոր քննարկումը լինելու այն, թե Փաշինյանը մուրճ վերցրեց, իսկ Քոչարյանը՝ մանգաղ: Իհարկե ոչ: 100 տարի հետո խոսելու են այն մասին, թե Հայաստանը ինչ կորցրեց, կամ ինչ նվաճեց:
Մենք այնքան ենք մանրացել որ ծանծաղացել, որ կարևորը մի կողմ թողած զբաղված ենք մանրախնդիր ու չարամիտ բամբասանքով: Մենք նույնիսկ հիմա լայքի համար ենք սոց.ցանցերում կռիվ սարքում ու հայհոյում:
Բայց այդ ամենը չի հիշվելու: Այն, ինչ հիմա կատարվում է, այս վեճերը, հայհոյանքները, մուրճը, մանգաղը, սևը, սպիտակը…այս ամենը չի հիշվելու, այս ամենի մասին չեն խոսելու: Խոսելու այն այ մասին, թե Հայաստանն ինչ արեց: Իսկ Հայաստանը՝ մենք ենք: