Սան Ստեֆա­նո­յի Քրո­նիկնե­րը

Հայկա­կան հարցը ծնվեց և մեռավ Սան-Ստեֆա­նո­յում, շարունա­կեց մեռնել Բեռլի­նում, այնուհետև մեռավ Բաթումում, Մոսկվա­յում, Լոզանում…և շարունա­կում է մեռնել մինչև հիմա ու ևս մեկ անգամ մեռավ 2020թ. Մոսկվա­յում և եթե նման կերպ շարունակվի, ապա այն կշա­րունա­կի մեռնել Փարի­զում, Ստրասբուրգում և այլն:

Արա­յիկ Մկրտումյան

2020թ.-ի նոյեմբե­րի 9‑ի պայմա­նա­գի­րը մեզ բոլո­րիս շոկի ենթարկեց և մենք հերթա­կան անգամ դառնո­րեն գլուխներս թափ տվինք՝ ընդունե­լով, որ հերթա­կան անգամ հայե­րի հաշվին լուծվե­ցին օտա­րերկրյա շահեր: Այո՛, այդ առումով միանգա­մայն իրա­վա­ցի ենք այդպես կարծե­լով: Նոյեմբե­րի 9‑ը մեր պարտության օրն էր, բայց ոչ սովո­րա­կան պարտություն: Ամեն ինչ ավե­լի տհաճ է, քան պարզա­պես պարտությունը:

Նոյեմբե­րի 9‑ի պայմա­նա­գի­րը աչքի  է ընկնում ոչ միայն իր ծանր հակա­հայկա­կա­նությամբ, այլև նրա­նով, որ այդ պայմա­նագրում որո­շողներն ուրիշներն էին, իսկ մենք՝ համա­ձայնվողնե­րը:

Շատե­րը նոյեմբե­րի 9‑ը համե­մա­տում են 1921թ. ռուս-թուրքա­կան պայմա­նագրի հետ: Շատ չեն սխալվում, բայց կան մի շարք էական տարբե­րություններ, որոնք տարբե­րություններ են դնում նոյեմբե­րի 9‑ի և պատմա­կան այլ ծանր օրե­րի միջև:

Բայց նախ պատասխա­նենք մի հարցի: Արդյո՞ք իմաստ ունի պարտություննե­րը դասա­կարգել, կամ առանձնա­ցել: Ի՞նչ անհրա­ժեշտություն կա ընդհանրա­պես:

Պատասխանն այն է, որ ոչ միայն իմաստ կա, այլև պարտա­դիր է, քանի որ ամեն պարտություն կամ հաղթա­նակ ունի իր հստակ պատճառնե­րը և այդ պարտությունն ու հաղթա­նա­կը հանդի­սա­նում են հենց այդ պատճա­ռի տրա­մա­բա­նա­կան հետև­անքը: Հետև­ա­բար խիստ ցանկա­լի է, որ մենք որպես պետություն ու հասա­րա­կություն ոչ միայն կարո­ղա­նանք տարբե­րա­կել հաղթա­նակնե­րի ու պարտություննե­րի իրա­կան պատճառնե­րը, այլև հասկա­նանք, թե դրանք ոչ չափով են կրկնում կամ մերժում իրար: Դա հնա­րա­վո­րություն է տալիս հասկա­նա­լու, թե որ սխալներն են ավանդա­բար կրկնվում, կամ ինչ հիմնա­կան վրի­պումներ կան, որոնք դեռ չեն ուղղվել:

Եվ այսպես՝ իմ կարծի­քով 2020թ.-ի նոյեմբե­րի 9‑ը ավե­լի նման է, ոչ թե 1921թ.  մարտի 16-ին, այլ 1878թ. փետրվա­րի 19-ին(մարտի 3) և այնպես ինչպես 1921թ. Մոսկվա­յի պայմա­նա­գի­րը վավե­րացվեց 1921թ. հոկտեմբե­րի 13-ին, այնպես էլ 1878թ. հունի­սին՝ Բեռլի­նի վեհա­ժո­ղո­վում:

Եվ այսպես: 1878թ. Սան-Ստեֆա­նո­յի պայմա­նագրով ըստ էության թաղվեց հայկա­կան հարցը, իսկ Բեռլի­նի Կոնգրե­սում՝ ընդհանրա­պես վերածվեց ինչ որ անհասկա­նա­լի երև­ույթի, այնպես էլ 2020թ. նոյեմբե­րի 9‑ին կնքվեց պայմա­նա­գիր՝ որտեղ կնքվեց մի պայմա­նա­գիր, որտեղ հայկա­կան շահերն ընդհանրա­պես հաշվի չառնվե­ցին:

Ու այստեղ մի նրբություն կա:

1878թ. բարձրա­ձայնվեց ու ըստ էության միջազգայնացվեց հայկա­կան հարցը ու ձևա­վորվեց «հայկա­կան հարց» եզրույթը: Ու հենց այդտեղ էլ սկսվեց հիմնա­կան խնդի­րը: Միջազգայնա­ցումն ընդհանրա­պես չօգնեց հայե­րին: Հայկա­կան հարցի միջազգայնա­ցումից հետո այս սկսվեց շահարկվել բոլո­րի կողմից և դարձավ հայե­րին մանի­պուլացնե­լու հերթա­կան միջո­ցը: Ռազմա­կան և պետա­կան ուժ չունե­ցող հայե­րը չկա­րո­ղա­ցան վերահսկել այդ միջազգա­յին խաբեությունը և սրտատրոփ սպա­սում էին հայկա­կան հարցի լուծման՝ դա վերա­պա­հե­լով Ռուսաստա­նին, Ֆրանսիա­յին և ընդհանրա­պես բոլոր բոլո­րին, ովքեր այդ պահին հայկա­կան հարցի մանի­պուլացմամբ հայե­րին օգտա­գործում էին իրենց շահե­րի համար: Հայկա­կան միտքը դա չհասկա­ցավ այ պահին և ընկավ միջազգա­յին քաղա­քա­գի­տա­կան ծուղա­կը: Հայկա­կան հարցը ծնվեց և մեռավ Սան-Ստեֆա­նո­յում, շարունա­կեց մեռնել Բեռլի­նում, այնուհետև մեռավ Բաթումում, Մոսկվա­յում, Լոզանում…և շարունա­կում է մեռնել մինչև հիմա ու ևս մեկ անգամ մեռավ 2020թ. Մոսկվա­յում և եթե նման կերպ շարունակվի, ապա այն կշա­րունա­կի մեռնել Փարի­զում, Ստրասբուրգում և այլն:

Արցախյան հարցը, որ ծնվեց բոլշև­իկնե­րի մեքե­նա­յություննե­րի ընթացքում, միջազգայնացվեց 80-ականնե­րից սկսած և քանի որ մենք չկա­րո­ղա­ցանք այդ հարցը մեր ուժե­րով լուծել, այն դարձավ շահարկումնե­րի առարկա և առհա­սա­րակ օգտա­գործվեց բոլո­րի կողմից: Արցա­խի հարցը բոլո­րի կողմից մանի­պուլացվեց և մենք նորից սկսե­ցինք սպա­սել, որ այդ հարցը կլուծվի ուրիշնե­րի կողմից:

Այնպես ինչպես «Հայկա­կան հարցը» միջազգայնացվեց և օգտա­գործվեց նույնիսկ հենց մեր դեմ, այնպես էլ Արցա­խի հարցը բոլո­րի կողմից օգտա­գործվեց: Մեզ հիմա­րացրին, և մենք իրոք այդ հարցը թողե­ցինք ուրիշնե­րի վրա: Ուրիշներն էլ բնա­կա­նա­բար այն փորձե­ցին օգտա­գործել  իրենց շահե­րի համար և իրենց շահե­րի օգտին:

Ինչպի­սի հիասթա­փություն մենք զգա­ցինք նոյեմբե­րի 9‑ին: Այն համե­մա­տե­լի է Րաֆֆու հոդվածնե­րի հետ, որոնցում նա դառնո­րեն անդրա­դարձավ այն խնդիրնե­րին, որոնք այնքան նման են մեր իրա­կա­նությանն ու ներկա­յին: Ու երբ այսօր մենք նայում ենք, թե ինչ կատարվեց նոյեմբե­րի 9‑ին, պետք է փորձենք հասկա­նալ դրա իրա­կան խորությունն ու խնդիրնե­րը:

Ըստ էության 2020թ. նոյեմբե­րի 9‑ին կնքվեց հերթա­կան «Սան Ստեֆա­նոն», «Բեռլի­նի կոնգրեսը»…անվանեք ինչպես կուզեք, հարցն այն է, որ այս անգամ ևս կնքվեց հակա­հայ պայմա­նա­գիր և կնքող կողմե­րը ստա­ցան իրենց ուզա­ծը, իսկ մենք մնա­ցինք լուռ դիտորդ՝ թեև մեզ էին սպա­նել, մեզ էին հարվա­ծել, մեզ էին ծվա­տում:

Հայոց պատմության վերջին երկու հարյուրամյա­կը լի է նման դեպքե­րով և դրանցում հստակ արտա­ցոլված է մեկ կետ՝ այն է, որ մենք մեր հարցի լուծումը թողնում ենք ուրի­շին: Մի ասացվածք կա. «Երբեք ոչ ոքի մի վստա­հեք և երբեք չեք հիասթափվի»: Հայոց հիասթա­փության մասին կարե­լի է հատորներ գրել, բայց դեռ ինչքա՞ն է շարունակվե­լու այս ամե­նը:

Ե՞րբ ենք ի վերջո դադա­րե­լու լինել ունկնդիր: Ե՞րբ ենք ի վերջո թղթե շերե­փը փոխա­րի­նե­լու մետա­ղով:

Նոյեմբե­րի 9‑ը վաղուց էր սկսել: Մենք այն նկա­տե­ցինք միայն ամե­նա­վերջում: