Հայ Դատի Մասին

«Իրենց (այսինքն՝ Հայ Դատի Յանձնախմբի- Կ․ Խ․) առա­ջին յուշագրի միջո­ցով,- շարունա­կում է Ռեյնհարդ Ն․ Ջորջը,- հայե­րը շեշտա­կի արտա­յայտուե­ցան պատե­րազմի ոճրա­գործնե­րուն հանդէպ ժամա­նա­կի սահմա­նաւո­րում կոչուած օրէնքին դէմ, կէտ մը, որ ներկա­յիս վիճա­բա­նութեան ենթա­կայ է ՄԱԿ‑ի Ընդհա­նուր Ժողո­վին «ընկե­րա­յին, մարդկա­յին եւ մշա­կութա­յին յանձնա­խումբին մէջ (իմա՝ «Սոցիա­լա­կան, հումա­նի­տար և մշա­կութա­յին կոմի­տէ», որ այն ժամա­նակ կոչւում էր նաեւ՝ «Երկրորդ Կոմի­տէ», իսկ ներկա­յիս կոչւում է՝ «Երրորդ Կոմի­տէ»- Կ․ Խ․)։

Կարեն Խանլա­րի

ՀՅԴ Հայ Դատի Յանձնա­խումբը Եվ Նրա Միջազգա­յին Հեղի­նա­կութիւնը

Երկրորդ աշխարհա­մարտից յետոյ ձեւաւո­րուած նոր աշխարհա­կարգի նորմե­րի լոյսի ներքոյ, ՀՅ Դաշնակցութիւնը կազմա­կերպեց Հայ Դատի յանձնա­խումբը, որը ՀՀ չորրորդ վարչա­պետ՝ Սիմոն Վրա­ցեա­նի գլխաւո­րութեամբ, նորաստեղծ ՄԱԿ-ին յանձնեց մի յուշա­գիր, 1945 թ. մայի­սի 7‑ին, ուր պահանջւում էր Արեւմտեան Հայաստա­նի բռնագրաւուած հողե­րի ազա­տագրումը, դրանց կցումը Խորհրդա­յին Հայաստա­նին եւ տարա­գիր հայութեան վերաբնա­կե­ցումը՝ հայկա­կան հողե­րի վրայ:

1948թ․ դեկտեմբե­րի 9‑ին ՄԱԿ‑ի գլխաւոր ասամբլեան վաւե­րացնում է Ցեղասպա­նութիւնը կանխե­լու և դրա համար պատժի մասին հռչա­կա­գի­րը (ուխտը), ուր տրուած է ցեղասպա­նության մանրա­մասն սահմա­նումը եւ ճշտուած է տուեալ յանցա­գործութիւնը հրահրման կամ գործադրման համար մեղաւոր պետութեան կամ անձի պատասխա­նա­տուութիւնը։

Այդուհետ ՀՅԴ Հայ Դատի Յանձնա­խումբը ակտիւօ­րէն ծաւա­լում է լոբբիստա­կան գործունէութիւն, 1915թ․ Հայոց Ցեղասպա­նութեան մասին առկայ փաստե­րը համա­պա­տասխա­նեցնե­լով 1948թ․ «Ցեղասպա­նութեան հռչա­կագրի» սահա­մա­նումե­րին, ՄԱԿ‑ի համա­պա­տասխան յանձնախմբե­րին եւ այլեւալ պետութիւննե­րին այս ուղղութեամբ դրա­կա­նօ­րէն տրա­մադրե­լու նպա­տա­կով։

Հայ Դատի Յանձնախմբի գործիչներն իրենց աշխա­տանքնե­րի ընթացքում, սակայն, բախւում են «Ցեղասպա­նութեան կենվենցիա»-ի յետա­դարձ ուժի եւ «վաղե­մութեան ժամկէտ»-ի հետ կապուած անո­րո­շութիւննե­րին։ Հետեւա­բար 1967թ․ նոյեմբե­րին ՄԱԿ-ին յանձնում են առանձին մի յուշա­գիր տուեալ անո­րո­շութիւնը փարա­տե­լու ուղղութեամբ։

«ՀԱՅ ԴԱՏԻ ՅԱՆՁՆԱԽՈՒՄԲԻՆ ՅՈՒՇԱԳԻՐԸ ՅԱՆՁՆՈՒՑԱՒ 122 ՊԵՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ․․․ ՈՒ․ ԹԱՆԹ ԵՒՍ ԿԸ ՍՏԱՆԱՅ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՅՈՒՇԱԳԻՐԸ
․․․ Հայ Դատի Յուշա­գի­րը ստո­րագրուած է՝ Հայ Դատի Յանձնա­խումբին ատե­նա­պետ՝ Արմէն Շամա­մեա­նի ու քարտուղար՝ Թաթուլ Սոնենց Փափա­զեա­նի կողմէ։ Հայկա­կան յուշա­գի­րը կը պաշտպա­նէ այն տեսա­կէ­տը, թէ Ուխտը պէտք չէ ժամա­նակ սահմա­նէ՝ ոճրա­գործնե­րու պատժին մասին։ Ոճրա­գործնե­րը պատժուե­լու են միջազգա­յին օրէնքին համա­ձայն, իրենց գործած ոճիրնե­րու համար, անցեա­լին, ներկա­յիս եւ ապա­գա­յին․․․»։
(Հայրե­նիք օրա­թերթ, 1967 նոյեմբե­րի 30, Բոստոն)

Հայ Դատի Յանձնախմբի օրուայ ատե­նա­պետ՝ Արմէն Շամա­մեա­նը, «Եունայթետ Պրես Ինտերնա­ցիո­նալ» գործա­կա­լութեան լրագրող Ռեյնհարդ Ն․ Ջորջի հետ յատուկ տեսակցութեան ընթացքին, 1967թ․ դեկտեմբե­րի սկիզբը, անդրա­դարձել է Հայ Դատի Յանձնախմբի սոյն նախա­ձեռնութեա­նը, եւ բացատրել, որ Հայ Դատի Յանձնա­ժո­ղո­վը հանդէս է եկել երկու օրի­նագծով, յատկա­պէս «վաղե­մութեան ժամկէտ»-ի արգելքը վերացնե­լու ուղղութեամբ․

«Անոնք (այսինքն Հայ Դատի Յանձնախմբի գործիչնե­րը- Կ․ Խ․),- գրել է Ռեյնհարդ Ն․ Ջորջը իր յատուկ ռեպորտա­ժում,- երկու յուշա­գիրներ ղրկած են ՄԱԿ‑ի Ընդհա­նուր Ժողո­վին, եւ որոնք կը շօշա­փեն մարդկա­յին իրաւունքի երկու հարցեր․ մէկը՝ պատե­րազմի ոճրա­գործնե­րը հետապնդե­լու մասին՝ այսպէս կոչուած «ժամա­նա­կի սահմա­նա­փա­կումն» է, որով, որոշ ժամա­նակ անցնե­լէ ետք, ոճրա­պարտը կարե­լի չէ հետապնդել օրէնքով, միւսը՝ «նախա­յարձակ» բառին սահմա­նումը։ Երկու յուշա­գիրնե­րով ալ, անոնք յիշա­տա­կե­ցին այն ջարդե­րը, որոնց՝ իրենց ժողո­վուրդը ենթարկուե­ցաւ թուրքե­րու կողմէ Առա­ջին Համաշխարհա­յին պատե­րազմին միջո­ցին։ Սակայն անոնք անմի­ջա­կան պահանջ չդրին անկախ Հայաստա­նի մը համար»։

«Իրենց (այսինքն՝ Հայ Դատի Յանձնախմբի- Կ․ Խ․) առա­ջին յուշագրի միջո­ցով,- շարունա­կում է Ռեյնհարդ Ն․ Ջորջը,- հայե­րը շեշտա­կի արտա­յայտուե­ցան պատե­րազմի ոճրա­գործնե­րուն հանդէպ ժամա­նա­կի սահմա­նաւո­րում կոչուած օրէնքին դէմ, կէտ մը, որ ներկա­յիս վիճա­բա­նութեան ենթա­կայ է ՄԱԿ‑ի Ընդհա­նուր Ժողո­վին «ընկե­րա­յին, մարդկա­յին եւ մշա­կութա­յին յանձնա­խումբին մէջ (իմա՝ «Սոցիա­լա­կան, հումա­նի­տար և մշա­կութա­յին կոմի­տէ», որ այն ժամա­նակ կոչւում էր նաեւ՝ «Երկրորդ Կոմի­տէ», իսկ ներկա­յիս կոչւում է՝ «Երրորդ Կոմի­տէ»- Կ․ Խ․)։
Համայնա­վար ճակա­տի երկրնե­րուն զօրաւոր ճնշումին ներքեւ, յանձնա­խումբը, Ընդհա­նուր Ժողո­վին օրէնսդրա­կան մարմնին գործակցութեամբ, սահմա­նած է միջազգա­յին կանո­նա­գիր մը, որ կ’արգելէ ժամա­նա­կի սահմա­նա­փա­կումը»։
(Հայրե­նիք օրա­թերթ, 1967 դեկտեմբե­րի 22, Բոստոն)

«ՀԱՅ ԴԱՏԻ ՅԱՆՁՆԱԽՈՒՄԲԻՆ ԿԱՐԵՒՈՐ ՅԱՋՈՂՈՒԹԻՒՆԸ – ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՈՃԻՐՆԵՐԸ ԱՆԺԱՄԱՆՑԵԼԻ ԵՆ
Նիւ Եորքի մեր թղթա­կից ընկ․ Լեւոն Քեշի­շեան երեկ հեռա­խօ­սով հաղորդեց, թէ Հայ Դատի Յանձնա­խումբին յուշա­գի­րը կարեւոր յաջո­ղութիւն մը ունե­ցած է այն իմաստով, որ ՄԱԿ‑ի Ցեղասպա­նութեան Ուխտի մասնաւոր յանձնա­խումբը ընդունած է Հայ Դատի առա­ջարկը, թելադրե­լով ՄԱԿ—ի Ընդհա­նուր Ժողո­վին ընդունել օրէնք մը, որուն համա­ձայն պատե­րազմի ոճիրնե­րը անժա­մանցե­լի են։ Հետեւա­բար պատե­րազմա­կան ոճրա­գործնե­րը միշտ պիտի հետապնդուին, անկախ ժամա­նա­կէն, անցեա­լին, ներկա­յին եւ ապա­գա­յին գործուած ոճիրնե­րու համար»։
(Հայրե­նիք օրա­թերթ, 1967 դեկտեմբե­րի 8, Բոստոն)

Այսպի­սով 1968թ․ փետրուա­րի 26-ին ՄԱԿ‑ի գլխաւոր ասամբլեան վաւե­րացնում է ռազմա­կան յանցա­գործութիւննե­րի և մարդկութեան դէմ ոճրա­գործութիւննե­րի նկատմամբ վաղե­մութեան ժամկէտ չսահմա­նե­լու մասին օրենքը, ընդո­րում մարդկութեան դէմ ոճրա­գործութիւննե­րի շարքն է դասւում նաեւ՝ ցեղասպա­նութիւնը։

Պէտք է իմա­նալ եւ, առանց պատմա-քաղա­քա­կան լրա­ցուցիչ մեկնա­բա­նութիւննե­րի, արձա­նագրել պատմա­կան փաստը, որ ՄԱԿ‑ի ռազմա­կան յանցա­գործութիւննե­րի և մարդկութեան դէմ ոճրա­գործութիւննե­րի նկատմամբ անժա­մանցե­լութեան մասին սոյն օրէնքը՝ ՀՅԴ Հայ Դատի Յանձնախմբի օրի­նագծա­յին նախա­ձեռնութեան, իրաւա-քաղա­քա­կան հմտութեան եւ իհարկէ նրա միջազգա­յին հեղի­նա­կութեան արդիւնքն է։

Գրա­ռումը՝ Կարեն Խանլա­րիի ֆեյսբուքյան էջից։