Մեզ Անծա­նոթ Սփյուռքը

Իսրա­յէ­լի կայացման եւ հզօ­րացման մէջ հրէա­կան սփիւռքի դերին եւ օգտա­կա­րութեան մասին գրե­լը աւե­լորդ է, որովհե­տեւ անի­կա շատե­րուն ծանօթ է արդէն. երբեմն չափա­զանցուած, երբեմն առասպե­լա­կա­նա­ցուած, սակայն կ՛արժէ նշել, որ հրէա­կան բանա­կին մէջ տեւա­բար կան ծառա­յող շուրջ 4000 ոչ-իսրա­յէ­լա­ցի, այլ սփիւռքի մէջ ապրած հրեայ երի­տա­սարդներ, եւ շատ ակա­նաւոր անհատներ եղած են անոնց շարքին, ինչպէս՝ Նոամ Չոմսկի եւ Ճարետ Տայա­մընտ:

Աւօ Պողո­սեան

Սփյուռքի մասին հիմնա­կա­նում մենք խոսում ենք, թե ինչպես է այն ձևա­վորվել ու երբեմն էլ, թե ինչ լավ կլի­ներ, որ ՀՀ‑ը և Սփյուռքը միմյանց հետ ավե­լի գործնա­կան ու լավ հարա­բե­րություններ ունե­նա­յին։ Այդքա­նով էլ ավարտվում են մեր հիմնա­կան պատկե­րա­ցումնե­րը Սփյուռքի մասին և սկսվում է էմո­ցիա­յի մի անվերջա­նա­լի շարք, որը ոչ մի տեղ չի տանում, մինչդեռ Սփյուռքը ոչ միայն պատմա­կան փաստ է, որի մասին պետք է հիշել այլև իրա­կա­նություն, որի հետ պետք է հաշվի նստել։

Եթե մենք՝ հայերս հիմնա­կա­նում աղոտ պատկե­րա­ցումներ ունենք, թե ինչ է նշա­նա­կում Սփյուռք՝ իր բոլոր առումնե­րով և հիմնա­կա­նում շոշա­փում ենք դրա պատմա-ազգա­յին և պատմա-հուզա­կան կողմը, Սփյուռք ունե­ցող այլ երկրներ կարո­ղա­նում են դրան նայել շատ ավե­լի չոր և տրա­մա­բանված հայացքով։ Պատճառնե­րից մեկն իհարկե այն է, որ հայկա­կան Սփյուռքը ոչ թե ձևա­վորվել է չինա­ցի­նե­րի կամ թուրքե­րի նման, որոնց դեպքում այդ երկրնե­րի բնա­կության մի մասը մեկնել է այլ երկրներ ավե­լի լավ կյանք գտնե­լու հույսով, այլ, ի տարբե­րություն վերջիննե­րիս, փորձել են փրկվել բնաջնջումից։ Այնպես, որ ինչ որ մակարդա­կում իրոք լրիվ հասկա­նա­լի է, որ հայե­րը Սփյուռքի մասին խոսում են ցավի հիմքով ու կարո­տի շեշտադրումով։ Բայց վաղուց է արդեն պահն է, որ մենք կարո­ղա­նանք Սփյուռք ասե­լով հասկա­նալ ոչ միայն հրաշքով ողջ մնա­ցածնե­րի սերունդ, այլ տնտե­սա­կան, նյութա­կան, ֆինանսա­կան  ու մարդկա­յին հսկա­յա­կան ռեսուրս, որը ցրված է ողջ աշխարհով մեկ և հանդի­սա­նում է հզո­րա­գույն գործիք ողջ հայության համար։

Մենք պարզա­պես չենք օգտա­գործում մեր ուժը։ հավա­նա­բար նույնիսկ չգի­տենք էլ աշխարհասփյուռ հայության իրա­կան ներուժի մասին։ Ասված է, որ մարդն իր սխալնե­րի վրա է սովո­րում, խելա­ցի մարդը՝ ուրիշնե­րի սխա­լի։ Թերևս մենք ոչ մեր սխա­լի վրա ենք սովո­րում, ոչ՝ ուրիշնե­րի։ «Մեր Ուղի­նը» արդեն իսկ ձեռնարկել է Սփյուռքի, ավե­լի կոնկրետ հայրե­նա­դարձության մասին որոշ ուսումնա­սի­րություններ, որը և շուտով կներկա­յացվի, իսկ մինչ այդ առա­ջարկում ենք ծանո­թա­նալ հետևյալ գրառմա­նը, ուր ուշագրավ տեղե­կություններ կան Սփյուռք ասվա­ծի մասին և հետաքրքիր եզրա­հանգումնե­րի տանող մտքեր։

Մեր Ուղին

Գրա­ռումը՝

Սփիւռք հասկա­ցութիւնը ընդհանրա­պէս կապ ունի ժողո­վուրդի մը բռնի տեղա­հա­նութեան եւ անոր վերա­դարձի յոյսե­րուն ու երա­զանքին հետ. անոր պատմութիւնը ընդհանրա­պէս նկա­տի առնուած է Ք.Ա. 587էն սկսեալ, Ասո­րեստա­նի միա­պետ Նափուքո­թո­նո­սո­րի կողմէ հրեայ ժողո­վուրդին՝ Երուսա­ղէ­մէն Բաբե­լոն աքսո­րուե­լուն հետ. անոնցմէ ոմանք, հետա­գա­յին, հակա­ռակ Պարսկաստա­նի շահ Կիրո­սի կողմէ Երուսա­ղէմ վերա­դառնա­լու արտօ­նութիւն տրուե­լուն, կամաւոր մնա­ցին այդտեղ: Քանի մը հարիւր տարի ետք, հռո­մէա­կան տիրա­պե­տութեան ժամա­նակ, Իսրա­յէ­լի մնա­ցեալ ժողո­վուրդին՝ դէպի կայսրութեան այլ վայրեր բռնի աքսո­րով, հրեայ ժողո­վուրդը դարձաւ լրիւ աքսո­րեալ, սակայն դէպի հայրե­նիք վերա­դառնա­լու երա­զանքը միշտ պահեց իր սրտին մէջ:

Միայն հրեա­նե­րը չեն, անշուշտ, որ իրենց հայրե­նի­քէն քշուած են. մարդկա­յին պատմութեան մէջ, թէ՛ հրեա­նե­րէն առաջ եւ թէ անոնցմէ ետք, շատ այլ ժողո­վուրդներ մասամբ նոյն ճակա­տա­գի­րին ենթարկուած են, բայց անոնք իրենց նոր բնա­կա­վայրե­րուն ընտե­լա­նա­լով՝ մոռցած են իրենց նախկին երկիրնե­րը, լեզուն եւ նոյնիսկ բարքե­րը: Հայերս, Անիի անկումէն ետք, հարիւր հազարնե­րով լքած ենք մեր երկի­րը՝ հաստա­տուե­լով Լեհաստա­նի, Հունգա­րիոյ եւ Բիւզանդա­կան կայսրութեան տարբեր մասե­րուն մէջ, եւ վերջաւո­րութեան ձուլուած ենք տեղա­ցի ժողո­վուրդնե­րուն մէջ:

Ներկա­յիս, թերեւս բոլոր ժողո­վուրդնե­րէն ալ հազարնե­րով մարդիկ իրենց երկիրնե­րէն արտա­գաղթած են, սակայն անոնք իրաւամբ «սփիւռք» չեն կազմած, որովհե­տեւ կամաւոր թողած են իրենց երկիրնե­րը՝ աւե­լի լաւ կեանք մը ապա­հո­վե­լու համար: Արժանթի­նի 50 միլիոն հաշուող ժողո­վուրդին 70 տոկո­սը իտա­լա­կան ծագում ունի, 20 տոկո­սը՝ սպա­նա­կան եւ այլ եւրո­պա­կան երկիրնե­րէ, սակայն բոլորն ալ իրենց ծագումը մոռցած են եւ լիի­րաւ արժանթինցի կը նկա­տեն իրենք զիրենք: Իրլանտա­կան ծագումով միլիոննե­րով մարդիկ կան Ամե­րի­կա­յի մէջ. անոնք նոյնպէս ոչ մէկ կապ ունին իրենց նախկին հայրե­նի­քին հետ: Պրա­զի­լի մէջ, կ՛ըսեն, ծագումով վեց միլիոն լիբա­նանցի կ՛ապրի, սակայն՝ մոռցած են Լիբա­նա­նը:

Եթէ սփիւռք ունե­ցող երկիրնե­րը անոնք են, որոնք արտերկրի մէջ ունին համայնքներ, որոնք քիչ թէ շատ կապուած են իրենց մայր հայրե­նի­քին եւ առնուազն ցանկութիւն կը դրսեւո­րեն որեւէ ձեւով օգտա­կար ըլլա­լու անոր, ապա անոնցմէ գլխաւորնե­րը չորս են՝ հրէա­կան սփիւռքը, հնդկա­կա­նը, չինա­կա­նը եւ հայկա­կա­նը:

Իսրա­յէ­լի կայացման եւ հզօ­րացման մէջ հրէա­կան սփիւռքի դերին եւ օգտա­կա­րութեան մասին գրե­լը աւե­լորդ է, որովհե­տեւ անի­կա շատե­րուն ծանօթ է արդէն. երբեմն չափա­զանցուած, երբեմն առասպե­լա­կա­նա­ցուած, սակայն կ՛արժէ նշել, որ հրէա­կան բանա­կին մէջ տեւա­բար կան ծառա­յող շուրջ 4000 ոչ-իսրա­յէ­լա­ցի, այլ սփիւռքի մէջ ապրած հրեայ երի­տա­սարդներ, եւ շատ ակա­նաւոր անհատներ եղած են անոնց շարքին, ինչպէս՝ Նոամ Չոմսկի եւ Ճարետ Տայա­մընտ:

Հնդկա­կան սփիւռքը կը հաշուէ շուրջ 25 միլիոն, այսինքն՝ մօտաւո­րա­պէս Հնդկաստա­նի բնակչութեան 1.8 առ հարիւրը, եւ տարե­կան մօտաւո­րա­պէս 1.8 միլիոն հնդիկներ կը շարունա­կեն արտա­գաղթել, սակայն անոր դերը անգնա­հա­տե­լի է երկրի զարգացման մէջ, մանաւանդ վերջին տասնա­մեա­կին: Նարենտրա Մոտիի իշխա­նութեան գալով, Հնդկաստա­նը իր անցեա­լի պահպա­նո­ղա­կան քաղա­քա­կա­նութե­նէն դուրս եկաւ, բացուե­ցաւ համաշխարհա­յին ընտա­նի­քին եւ այժմ նպա­տակ ունի դառնալ գերուժ:

Վարչա­պե­տը իր արտերկիր այցե­լութիւննե­րուն ընթացքին գրե­թէ միշտ ելոյթ ունե­նա­լով հնդիկ համայնքնե­րուն առջեւ՝ խրա­խուսած է զանոնք եւ խնդրած որ չմոռնան եւ գոնէ մէկ անգամ այցե­լեն հայրե­նի­քը, զանոնք կոչած է Հնդկաստա­նի դեսպաննե­րը եւ խնդրած է անոնցմէ օգտա­կար ըլլալ երկրի զարգացման ջանքե­րուն: Ան նաեւ ըսած է, որ ուղեղնե­րու արտա­հոսքը (brain drain) կարե­լի է վերա­ծել ուղեղնե­րու օգուտի (brain gain): Արդա­րեւ, հնդիկ մասնա­գետնե­րէն, գիտնա­կաննե­րէն եւ մտաւո­րա­կա­նութե­նէն շատե­րը իրենց կարեւոր ներդրումը ունե­ցած են երկրի գիտա­կան եւ մանաւանդ արհեստա­կան բանա­կա­նութեան ոլորտին մէջ, իսկ առեւտրա­կաննե­րը կարեւոր դերա­կա­տա­րութիւն ունե­ցած են հնդկա­կան արտադրութիւննե­րուն՝ դէպի համաշխարհա­յին շուկայ ներա­ծե­լուն եւ տարա­ծե­լուն մէջ: Իբրեւ օրի­նակ, կ՛արժէ յիշա­տա­կել հնդկա­կան սփիւռքին օգնութեամբ Հնդկաստա­նի մէջ արդէն 62 խելա­ցի գիւղե­րու հիմնումը (smart villages), Գանգէս գետի մաքրման աշխա­տանքնե­րուն եւ աղբի մշակման անոնց մասնակցութիւնը եւ այլ նախա­ձեռնութիւններ, ինչպէս մանրա­մասն յիշա­տա­կուած է Alyssa Ayres‑ի Our Time Has Come գիրքին մէջ:

Չինա­կան սփիւռքը, որ կը հաշուէ մօտաւո­րա­պէս 12 միլիոն, իսկ եթէ հաշուենք ծագումով չինա­ցիք, ապա անոնք 60 միլիո­նէն աւե­լի են, այսինքն՝ Չինաստա­նի ընդհա­նուր բնակչութեան 4 տոկո­սը: Այս թիւե­րուն մէջ նկա­տի առնուած է անշուշտ հարաւ-արեւե­լեան ասիա­կան երկիրնե­րու բնակչութեան կարեւոր մէկ տոկո­սին չինա­կան ծագում ունե­նա­լը, օրի­նակ՝ Թայլանտի, Մալե­զիոյ, Սինկա­փուրի, Ինտո­նե­զիոյ եւ այլոց, առաւել՝ Հոնկ Քոնկի, Թայուա­նի, Մաքաուի բնակչութիւնը: Չինաստա­նի տնտե­սա­կան քաղա­քա­կա­նութեան՝ մարքսիստա­կան մեկուսա­ցումէն դէպի կիսադրա­մա­տի­րա­կա­նի դառնա­լուն հետ, սոյն երկիրնե­րու չինա­ցիք մեծ եւ կարեւոր դեր խաղա­ցին՝ զարգացնե­լու համար Չինաստա­նի արտա­ծումնե­րու ոլորտը՝ դէպի իրենց երկիրներ ներա­ծումնե­րու գծով. օրի­նակ, Ինտո­նե­զիոյ չինա­ցիք Չինաստա­նէն ներա­ծումնե­րու 90 տոկո­սը իրա­կա­նացնողներն են: Չինաստա­նի գիտա­կան եւ ռազմարդիւնա­բե­րա­կան ոլորտնե­րու զարգացման մէջ քիչ չէ արեւմտեան երկիրնե­րու եւ ի մասնաւո­րի Միա­ցեալ Նահանգնե­րու համալսա­րաննե­րէն վկա­յեալնե­րու ներդրումը:

Այս տուեալնե­րու լոյսին տակ, եթէ բաղդա­տենք զանոնք մեր Սփիւռքին հետ, ի յայտ կու գայ ցաւա­լի իրա­կա­նութիւն մը: Մեր ընդհա­նուր թիւին 70 առ հարիւրը սփիւռք է, այսինքն՝ Սփիւռքի մէջ կ՛ապրին 7 միլիոն հայեր, որոնք միջին հաշիւով աւե­լի բարե­կե­ցիկ են Չինաստա­նէն դուրս ապրող միջին չինա­ցիէն եւ հնդի­կէն, կամ առնուազն՝ նոյնն են: Մեր Սփիւռքն ալ ունի համալսա­րա­նաւարտներ, գիտաշխա­տողներ, մտաւո­րա­կաններ, առեւտրա­կաններ եւ բազմա­մի­լիո­նա­տէ­րեր, իսկ համե­մա­տած գոնէ հնդկա­կա­նին եւ չինա­կա­նին հետ՝ աւե­լի քաղա­քա­կան կուսակցութիւններ, հասա­րա­կա­կան կազմա­կերպութիւններ, մարզա­կան միութիւններ, տարբեր տեսա­կի մշա­կութա­յին կառոյցներ եւ հաստա­տութիւններ, դպրոցներ եւ նոյնիսկ համալսա­րան: Ի դէմս այս բոլո­րին, սակայն, մինչեւ հիմա Հայաստա­նի մէջ իրա­գործուած բարե­գործա­կան ձեռնարկներն ու նիւթա­կան ներդրումնե­րը չեն ցոլացնէր այդ վերոնշեալ ներուժը, մասամբ սփիւռքա­հայ կազմա­կերպութիւննե­րուն, մասամբ ալ հայրե­նի իշխա­նութիւննե­րու քաղա­քա­կա­նութեան եւ անսահման կաշա­ռա­կե­րութեան ու փտա­ծութեան պատճա­ռով: Նման կարո­ղա­կա­նութեամբ, մեր սփիւռքը շատ դիւրութեամբ պէտք էր կարե­նար մեր փոքր երկի­րը անհա­մե­մա­տե­լիօ­րէն աւե­լի զարգացնել:

Պէտք է անյա­պաղ սթա­փիլ եւ կազմա­կերպուիլ. վերեւը նշուած ազգե­րէն ո՛չ մէկ բանով ետ ենք, եւ՝ շա՜տ գործ կայ ընե­լու: