Լեգենդը՝ Լեգենդի Մասին

Նրա շնորհիւ անկա­րե­լին կը դառնայ միայն դժուա­րին, դժուա­րի­նը՝ կարե­լի: Երազնե­րը կը դառնան նպա­տակ, նպա­տակնե­րը՝ իրա­կա­նութիւն: Կը փոխէ ժողո­վուրդի հոգե­բա­նութիւնը, ճակա­տա­գի­րը, պատմութիւնը․․․

Կարեն Խանլա­րի

Գարե­գին Նժդե­հը՝ Քրիստա­փոր Միքա­յէ­լեա­նի մասին

Հայ իրա­կա­նութեան մէջ, մանաւանդ սովե­տա­կան պատմա­շի­նութեան վերջին շրջա­նից սկսեալ, մոդա­յիկ երեւոյթ է դարձել՝ Գարե­գին Նժդե­հին իր գաղա­փա­րա­կան ակունքնե­րից առանձնացնե­լը։ Իրա­կա­նութիւնն այն է, որ Գարե­գին Տէր-Յարութիւնեա­նը՝ Գրե­գին Նժդեհ է դարձել ՀՅ Դաշնակցութեան շնորհիւ, ինչպէս ՀՅԴ մարտա­կան եւ մտաւո­րա­կան միւս բոլոր դէմքերն՝ Արա­մից, Դումա­նից, Չաւուշից, Վարանդեա­նից, Խաժա­կից մինչեւ Մարուխեան, Զեյթլեան, Մեղրեան, Կրպէ­յեան, Մոսիեան երկա­րող բիւրաւոր շարքը։

Անուրա­նա­լի է, որ Նժդե­հի բոլոր պատմա­կան փայլուն գործե­րի իրա­կա­նա­ցումը պայմա­նաւո­րուած է՝ նրա դաշնակցա­կա­նութեամբ։ Դաշնակցութիւնն է Նժդե­հին տուել թեւածման անհրա­ժեշտ թեւե­րը։

Որքան էլ փորձեն կտրել Նժդե­հին իր գաղա­փա­րա­կան ակունքնե­րից, միեւնոյնն է՝ Հայ ազգա­յին ազա­տա­մարտի ծննդո­ցում, Քրիստա­փո­րեան ՄԱՐԴԱԳՈՐԾ շունչն է կենդա­նութիւն տուել նրա­նից եւ նրա նմաննե­րից բաղկա­ցած վիթխա­րի փաղանգին։ ՄԱՐԴԱԳՈՐԾ շունչ, որի մասին վկա­յել է հենց ինքը՝ Գարե­գին Նժդեհն․

«Մեծ մարդը — սպա­սուե­լիք օգնութիւնն է, մխի­թա­րութիւնը, Մեսսիան, որ ժամա­նակնե­րի մայրը երբեմն երբեմն աշխարհ կ’ուղարկէ այս կամ այն ժողովրդի եւ կամ մարդկութեան համար: Մեծ մարդը — պարզա­տես, վշտա­կիր, հերոս երեւա­լով հոգե­բա­նօ­րէն կը փոխի իր միջա­վայրը: Նրա­նով կ’արժէքաւորուի, կ’իմաստնանայ, կը վեհա­նայ կեանքը: Նրա խօսքը կ’ազդէ, որպէս հրե­շէկ կայծը‘ բռնկեցնե­լով իրեն հետ առնչող սրտերն ու զգա­ցումնե­րը: Նրա ներկա­յութիւնը կ’ազնուացնէ, կը թեւաւո­րէ, կը գօտեպնդէ հոգի­նե­րը:

Նրա շնորհիւ անկա­րե­լին կը դառնայ միայն դժուա­րին, դժուա­րի­նը՝ կարե­լի: Երազնե­րը կը դառնան նպա­տակ, նպա­տակնե­րը՝ իրա­կա­նութիւն: Կը փոխէ ժողո­վուրդի հոգե­բա­նութիւնը, ճակա­տա­գի­րը, պատմութիւնը․․․

Քրիստա­փո­րը կը փրկէ հայ պատմութեան պրէստի­ժը։

Սեղմ ասած՝ շնորհիւ Քրիստա­փո­րի, օտար լծե­րի տակ ստրկօ­րէն հոգե­վա­րող, հոգեւոր հօտի փոխա­րէն, այսօր կայ անկախ եւ ստեղծա­գործ քաղա­քա­կան ժողո­վուրդը եւ յաւի­տե­նա­կան արժէքնե­րից՝ Մայի­սի 28‑ը։

Այսօր քսա­նե­րորդ դարի շեմքում կանգնած հայութիւնը՝ նախա­յե­ղա­փո­խա­կան շրջա­նի ստրուկնե­րի եւ առեւտրա­կան միջնորդնե­րի արհա­մարհուած հօտը չէ, որին աշխարհը կը զլա­նար անկա­խութեան իրաւունքը, այլ մարդկութեան գնա­հա­տա­կա­նին արժա­նա­ցած քաղա­քա­կան մի ժողո­վուրդ‘ վիրաւոր, բայց ազատ հայրե­նիքն ունե­նա­լու իրաւունքը ձեռքին։

Մի ժողո­վուրդ, որը Քրիստա­փո­րի թողած անմեռ արժէքնե­րի գիտակցութեամբ եւ պաշտա­մունքով կը շարունա­կէ գոռալ մարդկութեան երե­սին․ «ոչ ոքի ի վնաս, իմ եւ մարդկութեան երջանկութեան համար անկախ ապրիլ կ’ուզեմ»:

Փա՜ռք հայ ժողո­վուրդի հոգե­բա­նութիւնը, ճակա­տա­գի­րը եւ պատմութիւնը վերաստեղծող Մեծ Քրիստա­փո­րին»:

(Հայաստան, ազգա­յին, գրա­կան, քաղա­քա­կան շաբա­թա­թերթ, Սոֆիա, 1924 յուլի­սի 4, էջ 2)

Գրա­ռումը՝ Կարեն Խանլա­րիի ֆեյսբուքյապ էջից։