Հայկական զորքերը երկու ուղղություններով՝ հյուսիսից՝ դեպի Հակոբ Կամարի և հարավից դեպի Փափրավենդ թևանցում են Մարտակերտ քաղաքը: Հիմնական հարվածը՝ Փափրավենդի ուղղությամբ էր՝ Մարտակերտի և Աղդամի շրջանների սահմանին:
Մարտական Եղբայրություն Միաբանություն
Աղդամի 44-օրյա Ճակատամարտը: Մոնթեի Մահը: Ուղիղ 30 Տարի Առաջ:
Սրանից ուղիղ երեսուն տարի առաջ՝ 1993‑ի հունիս-հուլիսին ծավալվում էր Աղդամի ճակատամարտը՝ հայոց պատմության կարևորագույն մարտերից մեկը, որն ի վերջո ավարտվեց հաղթանակով. հուլիսի 23–24‑ն հայկական զորքերը մտան Աղդամ: Այսօրվա տեսակետից այդ օրերն ու այդ հաղթանակները գրեթե անհասանելի հեքիաթ են թվում, սակայն դրանք տեղի են ունեցել մեր օրերում և շատերիս աչքի առաջ:
Որքան էլ այսօրվա հայաստանյան կարծիք ձևավորողներն ու որոշումներ ընդունողները ամեն գնով խուսափեն հիշատակելուց 30 տարի առաջ եղած հաղթանակները, մենք միշտ պետք է հիշենք ու հիշեցնենք: Դրանից ավելի կարևոր բան չկա հիշելու և խոսելու այս օրերին:
Աղդամի հաղթանակի իմաստավորումը թողնելով մոտ ապագային, այժմ տանք զուտ ժամանակագրությունը և նկարագրությունը մարտական գործողությունների:
Աղդամի ռազմական գործողություն առաջին մարտերը սկսվեցին 1993‑ի հունիսի 12-ին:
Իսկ ամբողջ ճակատամարտը տևեց 43–44 օր՝ մինչև հուլիսի 23–24, այսինքն՝ ուղիղ այնքան որքան 2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմը:
Հունիսի 12-ին հայկական զորքերը երեք՝ հյուսիսային, կենտրոնական և հարավային ուղղություններով հարձակման են անցնում Աղդամի շրջանի ուղղությամբ:
Երեք օրվա մեջ՝ մինչև հունիսի 15‑ը հարձակումը լուրջ հաջողությունների է հասնում հյուսիսային և հարավային ուղղություններով: Հարավում մերոնք մտնում են Մարզիլի, Յուսուֆջանլու և այլ գյուղերը, իսկ հյուսիսից՝ Քյուրդլար, Մոլալար և այլն: Սակայն ճակատի կենտրոնական հատվածում հարձակումը ձախողվում է:
Ադրբեջանական բանակն անցնում է հակահարձակման և վերագրավում է նաև հյուսիսում և հարավում կորցրած դիրքերի մի մասը:
Հունիսի 18-ին գործողության այս առաջին փուլը հինականում ավարտվեց;
Հարրձակման առաջին իսկ օրը՝ հունիսի 12-ին՝ ճակատի հարավային ուղղությամբ գտնվող Մուղանլու գյուղի մոտ զոհվում է Մոնթե Մելքոնյանը:
Սրանից հետո ռազմական գործողությունների կենտրոնը տեղափոխվում է Մարտակերտ քաղաքի ուղղությամբ, որն այդ ժամանակ դեռ թուրքերի վերահսկողության տակ էր:
Հունիսի 20-ին սկսվեց Մարտակերտ քաղաքի գործողությունը:
Հայկական զորքերը երկու ուղղություններով՝ հյուսիսից՝ դեպի Հակոբ Կամարի և հարավից դեպի Փափրավենդ թևանցում են Մարտակերտ քաղաքը: Հիմնական հարվածը՝ Փափրավենդի ուղղությամբ էր՝ Մարտակերտի և Աղդամի շրջանների սահմանին:
Գրավելով կարևոր բարձունքները և ճեղքելով ճակատը հունիսի 25-ին հայկական զորքերը մտնում են Աղդամի շրջանի հյուսիսի Քյուրդլար, Մոլալաև, Բոյախմեդլի, Սոֆուլու գյուղերը: Սրանով կտրվում է Աղդամ-Մարտակերտ ճանապարհը: Հայկական զորքերը շրջանցում են Մարտակերտը հարավից: Միաժամանակ հյուսիսային հատվածում մերոնք մտնում են Հակոբ Կամարի գյուղը և շարունակում առաջխաղացումը դեպի Ջրաբերդ և Լևոնարխ: Այդպիսով ստեղծվում է Մարտակերտը երկու կողմից շրջափակելու վտանգը: Հունիսի 26-ին թուրքերը թողնում են Մարտակերտ քաղաքը:
Մարտակերտի ազատագրումից հետո Աղդամի խմբավորումն ընկնում է կիսաշրջափակման մեջ: Հայկական հրամանատարության խնդիրը դառնում է թևանցելով Աղդամ քաղաքը հյուսիսից և հարավից ավարտի հասցնել այդ շրջափակումը:
Հուլիսի 2‑ին սկսվում է Աղդամի ուղղությամբ հարձակման երկրորդ փուլը: Հյուսիսից հայկական զորքերը հարվածում են Ղզլ Քենգերլի, Մաքսուդլի գյուղերի ուղղությամբ դեպի Խաչենագետ, իսկ հարավից Աղդամի մատույցներում գտնվող Սայբալի և Նովրուզլու գյուղերի ուղղությամբ: Նպատակն էր հատվող ուղղություններով գրոհելով դուրս գալ Գյոյթեփե գյուղի մոտ՝ կտրելով Աղդամ – Բաշ Քերվենդ ճանապարհը: Ծանր մարտերից հետո մերոնց հաջողվում է մտնել հիշյալ գյուղերը հյուսիսում և Շիխբաբալի, Սայբալու, Իսմայիլբեյլի, Նովրուզլու, Մարզիլի գյուղերը հարավից: Սրանցից Շիխբաբալին արդեն անմիջապես Աղդամին կպած էր: Այս՝ հարավ-արևմտյան ուղղությամբ հայկական զորքերին հուլիսի 4‑ին հաջողվեց մտնել Աղդամ քաղաքի արվարձաններ, որտեղ ծավալվեցին փողոցային մարտեր: Թուրքերին առայժմ հաջողվում է պահել Աղդամ քաղաքը:
Նույն հուլիսի 4‑ին ադրբեջանական հրամանատարությունը հավելյալ ուժեր է տեղափոխում Աղդամի ուղղությամբ: Դրանք կենտրոնանում են քաղաքից հյուսիս՝ Խդրլու, և հարավ՝ Մուրադբեյլի գյուղերի մոտ: Հուլիսի 5‑ին այս նոր ուժերի օգնությամբ թուրքերն անցնում են հակահարձակման, հետ են վերցնում Ղզլ Քենգերլին և Մաքսուդլուն հյուսիսում, և Շիխբաբալի, Սայբալու, Նովրուզլու, Մարզիլի գյուղերը հարավում: Հուլիսի 7‑ին մարտերը ժամանակավոր դադարում են: Տարածաշրջան են այցելում Մինսկի խմբի ներկայացուցիչները:
Սրան զուգահեռ ծավալվում է ներքին պայքարն Ադրբեջանում: Ներքին պայքարը ծավալվում է նաև Աղդամ քաղաքում:
Հուլիսի 15–16-ին մարտերը վերսկսվում են: Հյուսիսային ուղղությամբ հայկական զորքերը նորից մտնում են Ղզլ Քենգերլի, Մաքսուդլու գյուղրեը, նաև՝ Տարնոյուտ (Տիգրանակերտ), և գրավում են կարևոր բարձունքները: Թուրքերը պահում են դիրքերը քաղաքի մոտ, բայց կորցնում են բոլոր կարևոր բարձունքները: Նոր հակահարձակման ուժեր և կամք թուրքերն արդեն չեն ունենում:
Հուլիսի 21-ին սկսվում է Աղդամի ճակատամարտի վճռական փուլը:
Այդ օրը նոր հարձակման անցնելով մտնում են Աղդամին հարող՝ Շելլի, Չուխուրմահլա, Խդրլու գյուղերը: Հուլիսի 22—ին հայերը մտնում են Մուղանլու, Շիխբաբալի, սայբալու, Նովրուզլու: Հուլիսի 23-ին՝ Գիյասլի և Յուսիֆջանլի: Փաստացի Աղդամ քաղաքն ընկնում է շրջափակման մեջ: Հուլիսի 23‑ի լույս 24‑ի գիշերը մեր զորքերը մտնում են Աղդամ քաղաք:
Հայկական վերահսկողության տակ է ընկնում քաղաքն ու 80 գյուղ, որտեղ ապրում էին մոտ 150 հազար մարդ:
Հավելում
Այդ օրերի հայկական ռադիոյի լրատվական հաղորդագրոթյուններից:
Հուլիս 21–23: Ամսի 21-ին սկսվել է ադրբեջանական բանակի հարձակումը Ասկերանի շրջանի ուղղությամբ: 21-ին և 22-ին ծավալվել են թեժ մարտեր: Մեծ դժվարությամբ հայկական ուժերը կասեցրել են գրոհները: Հայկական ուժերը հակագրոհի են անցել և հետ են մղել թշնամու գրոհները: Ոչնչացվում են Աղդամի շրջանի կրակակետերը:
Հուլիսի 24: Շարունակվում են մարտերը Ասկերանի ուղղությամբ: Թշնամու բոլոր գրոհները հետ են մղվել: Ոչնչացվել է մի քանի կրակային կետ Աղդամում:
Հուլիսի 25: Աղդամի շրջանում մի քանի ռազմակետերի ոչնչացումից հետո, ադրբեջանական զինվորների փախուստը Աղդամ քաղաքից մասայական բնույթ է ստացել: Ադրբեջանական բանակը խայտառակ պարտություն է կրել:
Հուլիսի 26: Ամսի 24‑ի երեկոյան կնքվել է զինադադար:
«Մարտական եղբայրություն» միաբանության վերլուծական-քարոզչական խումբ