Սփյուռքի Երեսնամյա Արձա­կուրդը Դադա­րեցնե­լու Ժամա­նակն Է

Մաս առա­ջին

Քանի որ օտար երկրում համայնքնե­րը վերածվում էին իրենց երկրորդ, երրորդ և նույնիսկ չորրորդ սերունդնե­րի, գնա­լով դժվա­րա­նում էր ոչ միայն պահպա­նել հայկա­կան ինքնությունը, այլև նոր սերունդնե­րին փոխանցել ազգի պատմա­կան և մշա­կութա­յին ժառանգությունը, որը առնչվում էր նրանց առօրյա­յին: Բայց պայքա­րը շարունակվեց։

Վահան Զանո­յան

«Երբ աստվածնե­րը ցանկա­նում են պատժել մեզ, նրանք պատասխա­նում են մեր աղոթքնե­րին»:

-Օսկար Ուայլդ

Անցած չորս տարի­նե­րի աղե­տա­լի իրա­դարձություննե­րը փոխե­ցին ինչպես հայ ժողովրդի, այնպես էլ հայոց պետա­կա­նության ճակա­տա­գիրն ու հեռանկարնե­րը։ Պետությունը չափա­զանց թույլ է ազգա­յին մարտահրա­վերնե­րին դիմա­կա­յե­լու համար, որոնք գերա­զանցում են հանրա­պե­տության գործե­րը: Սփյուռքը պետք է վերա­կազմա­վորվի և վերա­գործարկվի ամբողջ ուժով, և անբնա­կան համա­կարգման ու համա­գործակցության և ազգա­յին անկիրք տեսլա­կա­նի միջո­ցով ստանձնի ազգի խնա­մա­կա­լությունը համաշխարհա­յին մասշտա­բով:

Երբ 1991-ին Հայաստա­նը հռչա­կեց իր անկա­խությունը, ողջ հայոց աշխարհում մի հսկա­յա­կան թեթև­ա­ցած շունչ լսվեց: Դրա մի մասն ակնհայտո­րեն խորհրդա­յին իշխա­նության ավարտի և վերջա­պես, 71 տարի անց, անկախ, ինքնիշխան հայկա­կան պետության վերա­հաստատման խանդա­վա­ռության արտա­հայտությունն էր: Բայց կարև­որ մասն էր նաև այն պատասխա­նատվության ծանր բեռի թուլացման շնորհիվ, որ կրել էին Սփյուռքի կառույցներն ու ընտա­նիքնե­րը՝ հայ մշա­կույթը, լեզուն, պատմությունը և ազգա­յին ժառանգությունը ողջ պահե­լու համար: Նույնիսկ Ցեղասպա­նության ճանաչման արշավնե­րը, որը Սփյուռքի մեկ այլ կարև­որ առա­քե­լություն էր ամբողջ աշխարհում, դատարկ կլի­ներ, եթե հայե­րը ձուլվեին և այլևս թքած ունե­նա­յին ազգա­յին խնդիրնե­րի վրա: Քաղա­քա­կան կուսակցություննե­րը, ինչպես նաև նշա­նա­կա­լից ոչ քաղա­քա­կան կազմա­կերպություննե­րը պարտա­վորվել են պահպա­նել, պաշտպա­նել և հաջորդ սերնդին փոխանցել հայ ազգի պատմա­կան ժառանգությունը՝ դրա լայն իմաստով: Ժամա­նա­կի և թույլ տնտե­սա­կան ռեսուրսնե­րի վրա զգա­լի ներդրումներ են կատարվել՝ դպրոցներ, կրթա­թո­շակներ, եկե­ղե­ցի­ներ, մշա­կութա­յին և սպորտա­յին ակումբներ, թատրոններ և հրա­տա­րակչություններ կառուցե­լու և ֆինանսա­վո­րե­լու համար:

Դժվար պայքար էր։ Ընդունող երկրնե­րի մշա­կույթում կամ ավե­լի լայն գլո­բալ միտումնե­րում ձուլվե­լու ռիսկն ավե­լի քան իրա­կան էր։ Քանի որ օտար երկրում համայնքնե­րը վերածվում էին իրենց երկրորդ, երրորդ և նույնիսկ չորրորդ սերունդնե­րի, գնա­լով դժվա­րա­նում էր ոչ միայն պահպա­նել հայկա­կան ինքնությունը, այլև նոր սերունդնե­րին փոխանցել ազգի պատմա­կան և մշա­կութա­յին ժառանգությունը, որը առնչվում էր նրանց առօրյա­յին: Բայց պայքա­րը շարունակվեց։

Այսպի­սով, անկախ հայկա­կան պետության վերա­կանգնումը հանգեցրեց ազգա­պահպա­նության վրա ճնշումնե­րի զգա­լի թուլացման։ Նախնա­կան եզրա­կա­ցությունն այն էր, որ ազգա­յին պետությունը երաշխա­վո­րե­լու է, որ հայկա­կան ինքնությունն ու ազգա­յին ժառանգությունը երբեք չկորսվի: Դա կլի­նի նաև մի հայրե­նիք, որտեղ մշա­կույթը ծաղկում և զարգա­նում էր ազգա­յին ինքնո­րոշման իր ձևով, և նույնքան կարև­որ սփյուռքի շատ համայնքնե­րի համար, այն կլի­ներ հայության ազգա­յին պատմա­կան և օրի­նա­կան իրա­վունքնե­րի պաշտպա­նը:

Այս մեկնարկը տրվեց Սփյուռքի ավանդա­կան առա­քե­լության տոնին: Բայց տոնը ոչ արդյունա­վետ էր, ոչ պարապ, ոչ արդյունա­վետ, այն իմաստով, որ այն չլիցքա­վո­րեց և նորից չաշխուժացրեց Սփյուռքին՝ վերսկսե­լու իր ազգա­պահպան առա­քե­լությունը: Փոխա­րե­նը, դա հանգեցրեց բարդ «առա­քե­լության շփո­թության»: Սփյուռքի կառույցնե­րը վստահ չէին, թե որն է իրենց նոր առա­քե­լությունը։  Այն առումով, որ առա­ջին բնա­կան ազդա­կը եղել է պետության հզո­րացման ուղղությամբ աշխա­տե­լը։ Համա­հայկա­կան մարդկա­յին և նյութա­կան ռեսուրսնե­րը «Հայրե­նի­քին» ծառա­յե­լու համար դարձավ կոչ, որին շատերն ականջ դրե­ցին, և սփյուռքից զգա­լի մարդկա­յին ու ֆինանսա­կան ռեսուրսներ ուղղվե­ցին թե՛ Հայաստան, թե՛ Արցախ, թեև չկար հեշտ և ինստի­տուցիո­նալ հստակ ճանա­պարհներ՝ նորաստեղծ հայկա­կան պետության հետ առնչվե­լու և դրա­նում ներգրավվե­լու մասին։

1990-ականնե­րի սկզբին՝ անկա­խությունից անմի­ջա­պես հետո, Արցա­խը դարձավ համազգա­յին դիմադրության և պայքա­րի խորհրդա­նի­շը։ Ղարա­բաղյան առա­ջին պատե­րազմի հաղթա­նակնե­րը նշա­նա­վորվե­ցին զգա­լի հավա­քա­կան ջանքե­րով՝ համադրե­լով Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության, Արցա­խի և Սփյուռքի ուժերն ու վճռա­կա­նությունը։ Սփյուռքի որոշ կազմա­կերպություննե­րի մասնակցությունը մեծ դեր ունե­ցավ այդ պատե­րազմի ելքի համար։ Այնուա­մե­նայնիվ, 1994‑ի Բիշքե­կի զինա­դա­դա­րի արձա­նագրությունից մինչև 2020‑ի պատե­րազմը ընկած 26 տարին դարձավ հայոց նորա­գույն պատմության մեջ ամե­նաա­ղե­տա­լի վատնված տարի­նե­րը, երբ Արցա­խի կարգա­վի­ճա­կը լուծե­լու իրա­վա­կան, դիվա­նա­գի­տա­կան և ռազմա­կան բազմա­թիվ հնա­րա­վո­րություններ հետև­ո­ղա­կա­նո­րեն բաց թողնվե­ցին։ .

Արցա­խում կարճ ժամա­նա­կով կրկին վառվեց հայ ազգա­յին-ազա­տագրա­կան պայքա­րի ու դիմադրության ոգին հատկա­պես Ալիևի ռեժի­մի կողմից Լաչի­նի միջանցքի շրջա­փակման ժամա­նակ։ Արցա­խի հայա­թա­փումից հետո դա էլ ի չիք դարձավ։ Հիմա հսկա­յա­կան վակուում կա ազգա­պահպա­նության ու պայքա­րի արանքում։ Հայաստա­նի կառա­վա­րությունը, որը ներկա­յումս կենտրո­նա­ցած է բացա­ռա­պես իր 29800 քառա­կուսի կիլո­մետրը պաշտպա­նե­լու վրա, ի վիճա­կի չէ և չի ցանկա­նում լրացնել այս վակուումը, իսկ Սփյուռքը դեռ շոկի և շփո­թության մեջ է: Ընդհա­նուր ազգա­յին նպա­տակնե­րի բացա­կա­յությունը շարունա­կում է մնալ ազգա­յին վերա­կանգնման կարև­որ խոչընդոտ:

Հայկա­կան անկախ պետությունը բացարձակ արժեք է, որն ամեն գնով պետք է պաշտպա­նել։ Այն, այնուա­մե­նայնիվ, ազգին կանգնեցրել է նոր խոցե­լիության և մարտահրա­վերնե­րի առաջ: Խորհրդա­յին Միության ժամա­նակ Հայաստա­նը Ազգա­յին նկրտումնե­րը մեծ մասամբ պաշտպանվում էին սփյուռքի կառույցնե­րի կողմից, հաճախ գաղտնի համա­գործակցե­լով Հայկա­կան ԽՍՀ հայրե­նա­սեր մտա­վո­րա­կան դասի հետ: Հայաստա­նի ավանդա­կան թշնա­մի­նե­րը՝ Թուրքիան և Ադրբե­ջա­նը, չնա­յած հաջո­ղությամբ օգտա­գործել են խորհրդա­յին համա­կարգը՝ հսկա­յա­կան տարածքա­յին զիջումներ կորզե­լու այսօրվա Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության սահմա­նի արև­ելքից և արևմուտքից, գրե­թե անհնա­րին են համա­րել սպա­նել հայկա­կան ավե­լի լայն պայքա­րը իր ազգա­յին պատմա­կան իրա­վունքնե­րի համար։ Առանց անկախ պետության ազգը եռանդուն էր ու պաշտպանված իսկ աշխարհով մեկ սփռված լինե­լով՝ հստակ ու ճանա­չե­լի թիրախ չառա­ջարկեց։ Անկախ պետությունը ոչ միայն դարձավ այն կետը, որը թշնա­մին հույս ունի, որ կթուլացնի իր իրա­վունքնե­րի համար պայքա­րե­լու ազգի կամքը, այլև թշնա­մուն ներկա­յացրել է հստակ և շոշա­փե­լի թիրախ, որի վրա պետք է կենտրո­նա­նալ: 2020 թվա­կա­նի պատե­րազմից և Արցա­խի հետա­գա բռնի հայա­թա­փումից հետո, բախվե­լով Երև­ա­նի թուլա­ցած կառա­վա­րությա­նը, որն ամեն գնով խաղա­ղություն է խնդրում, Հայաստա­նի թշնա­մի­նե­րը վճռա­կան են առա­վե­լա­գույնս օգտա­գործել այդ ազգա­յին իղձե­րը տանը և ներսում ոչնչացնե­լու ներուժը՝ հենց պետությունը, որը պետք է պաշտպա­նի նրանց:

[շարունա­կե­լի]

Աղբյուրը՝