Արցա­խում Կատարվա­ծը Ցեղասպա­նություն Է

Դատա­րա­նում օգտա­գործե­լու համար շատ լուրջ գործիք է սա և ոչ միայն դատա­րա­նում, նաև քաղա­քա­կան հարթակնե­րում կարե­լի է սրան հղում կատա­րել։ Ընդ որում՝ սա շատ լավ բանաձև է՝ համա­պարփակ, ոչ մի բան բաց թողնված չէ՝ Արցա­խի ռազմա­քա­ղա­քա­կան էլի­տա­յի ձերբա­կալման փաստը կա, Արցա­խի ինքնո­րոշման սկզբունքի խախտումը կա, ՀՀ տարածքի ներխուժման նկա­րագրությունը կա, մի խոսքով՝ շատ լավ հաշվարկված բանաձև է։

Սուրեն Մանուկյան

Արցա­խում կատարվա­ծը ցեղասպա­նություն է. սա պրոֆե­սիո­նալնե­րի կողմից արված փորձաքննության եզրա­կա­ցություն է. Սուրեն Մանուկյան

Ցեղասպա­նա­գետնե­րի միջազգա­յին ընկե­րակցությունն սեպտեմբե­րի 2‑ին ընդունել է ԼՂ-ում ցեղասպա­նա­կան գործո­ղության վերա­բերյալ բանաձև: ««Ցեղասպա­նա­գետնե­րի միջազգա­յին ընկե­րակցությունը International Association of Genocide Scholars՝ ցեղասպա­նություններն ուսումնա­սի­րող ամե­նա­մեծ եւ ամե­նա­հե­ղի­նա­կա­վոր կազմա­կերպությունն է, որի անդամ են մոտ 700 ցեղասպա­նա­գետ, իր բոլոր անդամնե­րի քվե­րարկությամբ ընդունեց «Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի վերա­բերյալ Ցեղասպա­նա­գետնե­րի միջազգա­յին ընկե­րակցության բանաձևը»»,-այս մասին շաբաթ օրը տեղե­կացրել էր ցեղասպա­նա­գետ Սուրեն Մանուկյա­նը: Բանաձևի, հնա­րա­վոր զարգա­ցումնե­րի եւ այլ հարցե­րի շուրջ «Մեդիա­լա­բը» մի քանի հարց է ուղղել Սուրեն Մանուկյա­նին:

– Պարո՛ն Մանուկյան, Ցեղասպա­նա­գետնե­րի միջազգա­յին ընկե­րակցության ընդունած բանաձևը ԼՂ-ում ցեղասպա­նա­կան գործո­ղության վերա­բերյալ՝ ինչպե՞ս եք գնա­հա­տում, առարկա­յա­կան ի՞նչ օգուտ կարող է այն տալ։

– Մենք միշտ ուզում ենք միանգա­մից արդյունքը տեսնել, բայց այդպես չի լինում։ Այս բանաձևը փորձա­գի­տա­կան գնա­հա­տա­կան է, այն միջազգա­յին կազմա­կերպություն է, որին անդա­մակցում են ոլորտի լավա­գույն և ամե­նա­ճա­նաչված մասնա­գետնե­րը, այսինքն՝ հայերն այդ կազմա­կերպության մեջ երևի 700-ից մի 50‑ն են, ոչ ավե­լի, այսինքն՝ հայերն այդտեղ փոքրա­մասնություն են։

Այդ կազմա­կերպությունը երկու տարին մեկ գիտա­ժո­ղովներ է անում, իր անդամնե­րին հավա­քում մեկ հարկի տակ, հանդես է հրա­տա­րա­կում թեմա­յի վերա­բերյալ ու, փաստո­րեն, ինքը տվել է իր փորձա­գի­տա­կան գնա­հա­տա­կա­նը. նրանք քննել են ու պարզել, որ այն, ինչ կատարվել է Արցա­խում, կարե­լի է դիտարկել որպես ցեղասպա­նա­կան գործո­ղություն։

Բանաձևը, իհարկե, պարտա­դիր կատարման բնույթ չի կրում, ավե­լի շատ խորհրդատվա­կան է, բայց կարև­ո­րը՝ կախված է հանգա­մանքից, թե ինչպես կարե­լի է այն օգտա­գործել։ Ես կարծում եմ, որ այն մեզ համար շատ կարև­որ գործիք է, կարող է կռվան դառնալ միջազգա­յին դատա­րաննե­րում, այնտեղ մենք կարող ենք ներկա­յացնել, որ ոլորտի մասնա­գետնե­րը փորձաքննություն են արել ու իրենց որո­շումը կայացրել են, այսինքն՝ այլևս քննարկե­լու կարիք չկա, թե Արցա­խում կատարվածն ի՛նչ էր իրա­կա­նում, որովհետև մարդիկ, որոնք ամբողջ կյանքում պրոֆե­սիո­նալ ձևով զբաղվում են այդ ոլորտով, այդ գիտությամբ իրենց կարծիքն արդեն հայտնել են։

Այս առումով, կարծում եմ, մեզ համար շատ կարև­որ բանաձև է: Ասեմ, որ ինձ համար իսկա­պես անսպա­սե­լի էր, քանի որ մտա­վա­խություն ունեի, որ բանաձևը կընդունվեր, որովհետև կազմա­կերպության անդամնե­րի մեծ մասը հայեր չեն, մի մասը գուցե Արցա­խի մասին լսած էլ չի եղել։

Բանաձևի ընդունման մեխա­նիզմը հետևյալն է․ այն դրվում է օնլայն քվեարկության, ու յուրա­քանչյուր անդա­մի ուղարկվում է ունի­կալ հղում, որով միայն նա կարող է մտնել ու քվեարկել, այսինքն՝ լուրջ քվե­րա­կություն է, ու պետք է 50% + 1 ձայն կողմ լինի, որպեսզի բանաձևն անցնի։ Բանգլա­դե­շի ցեղասպա­նության դեպքում բանաձևը 3–4 տարի առաջ դրվեց քվեարկության, չընդունվեց, որովհետև քվո­րում չէր ապա­հովվել։ Ուզում եմ ասել, որ այն մի 10–20 հոգու որո­շե­լիք չէ, դա մեծ թվով գիտնա­կաննե­րի քվեարկության արդյունք է։

– Նման բանաձև­երն ինչի՞ հիման վրա են ընդունվում, միջազգա­յին կառույցնե­րի զեկույցնե­րի՞։

– Այո՛, երբ բանաձև­ում առանձին խոսվում է, օրի­նակ՝ Արցա­խի բարձրաստի­ճան պաշտոնյա­նե­րի գերե­վարման, պատե­րազմի ժամա­նակ հանցա­գործություննե­րի և այլնի մասին, բոլո­րը հղումնե­րով տալիս են հեղի­նա­կա­վոր միջազգա­յին կազմա­կերպություննե­րի, օրի­նակ՝ Արդա­րության միջազգա­յին դատա­րա­նի որոշման վրա է գնում, Freedom House‑ի վրա է գնում և այլն, այսինքն՝ այդ մարդիկ նստել, ուսումնա­սի­րել են, հետա­զո­տություններ են արել այդ թեմա­յի շուրջ։

Նաև ինչու է դա կարև­որ, որովհետև վերջերս միջազգա­յին գիտա­կան հանդեսնե­րում շատա­ցել են Արցա­խի վերա­բերյալ հոդվածնե­րը, ու միշտ հարց էր առա­ջա­նում՝ ինչպե՞ս կոչել կատարվա­ծը: Ոչ հայ մասնա­գետնե­րը միշտ տարա­կուսում էին՝ ի՛նչ անուն տալ, մարդկության դեմ հանցա­գործություն, զանգվա­ծա­յին սպա­նություն կամ ինչ-որ բան։ Միշտ կար այդ բանա­վե­ճը, դրա համար նաև հարց առա­ջա­ցավ, որ, ի վերջո, պետք է ուսումնա­սի­րել ու հասկա­նալ՝ ինչպես կոչել տեղի ունե­ցա­ծը։

Այդ մարդիկ հետա­զո­տել են ու գտել, որ կատարվա­ծը համա­պա­տասխա­նում է ցեղասպա­նության չափա­նիշնե­րից առնվազն երկուսին՝ կյանքի համար այնպի­սի պայմաննե­րի ստեղծում, որը կարող է բերել խմբի ոչնչացման ու ֆիզի­կա­կան վնաս հասցնել խմբին։

Ուսումնա­սի­րել ու կազմել են այս բանաձևը, և որպեսզի այն դառնա կոնսենսուսա­յին, որոշվել է, որ պետք է դրվի քվեարկության, որպեսզի հասկա­նան, թե ի՛նչ են մտա­ծում այդ 700 հետա­զո­տողնե­րը: Փաստո­րեն, սեպտեմբե­րի 2‑ին, երբ արդյունքնե­րը հրա­պա­րա­կե­ցին, ես ճիշտն ասած չգի­տեմ էլ՝ ինչքան են եղել «կողմ» և «դեմ» ձայնե­րը, ես այդ հանձնա­ժո­ղո­վի մեջ չեմ, բայց, փաստո­րեն, բանաձևն անցել է, ու մեծ մասը կողմ է քվեարկել դրան։

Ընդ որում՝ Հայաստա­նի հետ կապված նաև տեխնի­կա­կան խնդիրներ էին առա­ջա­ցել, ծանոթներ ունեմ, որոնք նույնիսկ այդ լինքը չեն էլ ստա­ցել կամ ստա­ցել էին, չէին կարո­ղա­ցել քվեարկել։ Սա ասում եմ, որ փարա­տեմ մեր հասա­րա­կության այն կարծի­քը, թե սա հայկա­կան կազմա­կերպությունը է ու ընդունել է այս բանաձևը, բայց հայերն այդ կազմա­կերպության մի փոքր մասն են կազմում։

– Պարո՛ն Մանուկյան, նաև այդ հարցը պետք է հնչեցնեի, թե հայկա­կան կառույցնե­րը, կազմա­կերպություննե­րը բանաձևի ընդունման հարցում ի՞նչ դերա­կա­տա­րում են ունե­ցել։

– Իրա­կա­նում մեծ դեր չի եղել, այլ հարց է, որ մենք մշտա­պես հետև­ո­ղա­կան ենք եղել այդ հարցի բարձրա­ձայնման համար: Երբ 2020 թվա­կա­նի պատե­րազմն էր, այդ ժամա­նակ մենք բարձրա­ձայնե­ցինք, քանի որ այդ գործընթա­ցը շատ երկար է, արդյունքն ավե­լի ուշ է երև­ում։ Այդ աշխա­տանքնե­րը դեռ գարնանն են սկսվել, ստեղծվել է մարդկանց մի խումբ, որոնք հետա­զո­տություններ են իրա­կա­նացրել, հետո կազմվել է բանաձև, հետո այն դրվել է քվեարկության։ Պատե­րազմի ժամա­նակ մենք հասկա­ցանք, որ նման բանաձև ընդունե­լը ֆիզի­կա­պես ուղղա­կի անհնար է, չենք հասցնի, ու դրա համար ուղղա­կի անհա­տա­պես հայտա­րա­րություն կազմե­ցինք ու 70-ից ավե­լի մասնա­գետ իր անունը դրեց տակը:

Հետո, երբ փակվեց Բերձո­րի միջանցքը, մենք էլի փորձե­ցինք այդ կազմա­կերպության ուշադրությունը հրա­վի­րել, ու իրենց նախա­գա­հությամբ հայտա­րա­րություն արե­ցին։ Իսկ այս բանաձևն ավե­լի լուրջ է, որովհետև սա արդեն բոլոր այդ 700 մասնակցի կարծիքն է ու կազմա­կերպության կողմից ընդունված բանաձևը:

Որպեսզի նաև հասկա­նանք, թե որքան է այն կարև­որ, ընդա­մե­նը պետք է տեսնել այդ կազմա­կերպության կայքէ­ջը, ու կտեսնեք, որ տարբեր ցեղասպա­նություննե­րի վերա­բերյալ իրա­կա­նացրել է նման փորձաքննություն, ու ընդա­մե­նը 6–7 ընդունված բանաձև կա՝ Հայոց ցեղասպա­նության վերա­բերյալ կա առանձին բանաձև: Ուզում եմ ասել, որ ամեն օր չէ, որ կազմա­կերպությունը նման բանաձև­եր է ընդունում։ Մեր աշխա­տանքը ընդա­մե­նը նրանց ուշադրությունը հրա­վի­րելն է եղել, իրենք իրենցով են դա ընդունել։

– Փաստո­րեն, որպեսզի այս բանաձև­ից շոշա­փե­լի արդյունք ունե­նանք, պետք է պետա­կան մակարդա­կով ներկա­յացնել միջազգա­յին ատյաններո՞ւմ։

– Այո-այո, գիտեք, որ հիմա Ադրբե­ջա­նի հետ դատա­կան գործընթա­ցի մեջ ենք՝ Արդա­րա­դա­տության միջազգա­յին դատա­րա­նում հայցեր ունենք Ադրբե­ջա­նի դեմ, ու ինձ թվում է՝ այս բանաձևը միջազգա­յին դատա­րա­նում աշխա­տող մեր իրա­վա­բա­նա­կան թիմի համար շատ կարև­որ գործիք կլի­նի, որ ինքը ցանկա­ցած դեպքում կարող է ներկա­յացնել Ադրբե­ջա­նին՝ ասե­լով, որ սա մեր կարծի­քը չէ, սա պրոֆե­սիո­նալնե­րի կողմից արված փորձաքննության եզրա­կա­ցություն է, սրա­նից ավե­լի էլ ի՛նչ անկախ մարմին է պետք։ Սա ուժե­ղացնում է մեզ այն առումով, որ այդ քննարկումնե­րը՝ արդյոք ցեղասպա­նություն է, թե չէ, արդեն ունի հստակ պատասխան՝ Արցա­խում կատարվա­ծը ցեղասպա­նություն է։

– Այսինքն՝ ճիշտ կիրա­ռե­լու պարա­գա­յում սա լուրջ գործի՞ք է մեր ձեռքին, պարո՛ն Մանուկյան։

– Այո՛, դատա­րա­նում օգտա­գործե­լու համար շատ լուրջ գործիք է սա և ոչ միայն դատա­րա­նում, նաև քաղա­քա­կան հարթակնե­րում կարե­լի է սրան հղում կատա­րել։ Ընդ որում՝ սա շատ լավ բանաձև է՝ համա­պարփակ, ոչ մի բան բաց թողնված չէ՝ Արցա­խի ռազմա­քա­ղա­քա­կան էլի­տա­յի ձերբա­կալման փաստը կա, Արցա­խի ինքնո­րոշման սկզբունքի խախտումը կա, ՀՀ տարածքի ներխուժման նկա­րագրությունը կա, մի խոսքով՝ շատ լավ հաշվարկված բանաձև է։ Եթե ճիշտ օգտա­գործենք, մեր ցանկա­լի արդյունքը կարող ենք ստա­նալ, սա շատ ուժե­ղացնում է մեր դիրքը միջազգա­յին դատա­րաննե­րում, սա այս բանաձևի առա­ջին կարև­որ արդյունքն է։

Քրիստի­նե Աղա­բեկյան
Հոդվա­ծը՝ medialab.am կայքից։