Լրջություն, Որին Չհա­սանք

Մաս 1‑ին

Շարժումը սկսվեց առանց ելքի ռազմա­վա­րության։ 1994 թվա­կա­նի մայի­սի 5‑ի Բիշքե­կի արձա­նագրությունը ժամա­նա­կա­վոր հրա­դա­դա­րի համա­ձայնա­գիր էր։ Այլ կերպ ասած, հայկա­կան կողմը համա­ձայնեց հրա­դա­դա­րի, չնա­յած հաղթող կողմ էր, առանց վերջնա­կան խաղա­ղության համա­ձայնագրի։

Նորայր Էպլի­ղա­թեան

Պատե­րազմ կամ խաղա­ղություն, ժամա­նակն է լուրջ վերա­բերվել
Հեղի­նակ՝ Նախա­գահ Լևոն Տեր-Պետրոսյան

Ներա­ծա­կան նշում՝
Նախա­գահ Լևոն Տեր-Պետրոսյա­նի մոտ կա Ղարա­բաղյան հակա­մարտության լուծման դիրքո­րո­շում՝ «Պատե­րազմ կամ խաղա­ղություն, ժամա­նակն է լուրջ վերա­բերվել»։ Այս հոդվա­ծը արձա­գանք է Տեր-Պետրոսյա­նի թեզի­սին։
Այդ փաստա­թուղթը ներկա­յացվում է որպես արդա­րա­ցում ԼՏՊ‑ի Ադրբե­ջա­նի հետ բանակցություննե­րի փորձի համար։ Հիմնա­կան միտքը հետևյալն է. «Ես ասել էի, բայց ոչ ոք չլսեց», իսկ պալա­տա­յին հեղաշրջման հետև­անքնե­րը հանգեցրին ռազմա­տենչ քաղա­քա­կա­նության, որն ավարտվեց աղե­տով։
Ես կարծում եմ, որ սա սխալ նկա­րագրություն է և թույլ փորձ ՝ անձնա­կան պատասխա­նատվությունից խուսա­փե­լու։ Պետք է շեշտեմ, որ Ղարա­բաղյան շարժման ղեկա­վա­րությունը (բոլոր անդամնե­րը) պատասխա­նա­տու են դրան հաջորդած աղե­տի համար։

Ներքին գործոններ
Շարժումը սկսվեց առանց ելքի ռազմա­վա­րության։ 1994 թվա­կա­նի մայի­սի 5‑ի Բիշքե­կի արձա­նագրությունը ժամա­նա­կա­վոր հրա­դա­դա­րի համա­ձայնա­գիր էր։ Այլ կերպ ասած, հայկա­կան կողմը համա­ձայնեց հրա­դա­դա­րի, չնա­յած հաղթող կողմ էր, առանց վերջնա­կան խաղա­ղության համա­ձայնագրի։
Հրա­դա­դա­րից հետո երկու կողմե­րը պետք է պատրաստվեին նոր փուլե­րի, որոնք կավարտեին պատե­րազմը վերջնա­կա­նա­պես։ Ադրբե­ջանցի­նե­րը անմի­ջա­պես սկսե­ցին նախա­պատրաստվել՝
• Ամրապնդե­լով իրենց ղեկա­վա­րությունը
• Սկսե­լով լուրջ վերա­զինման գործընթաց։ Հասա­րա­կությա­նը հայտնի է, որ Ադրբե­ջա­նի ռազմա­կան բյուջեն միջի­նում վեց անգամ գերա­զանցում էր Հայաստա­նի ռազմա­կան բյուջեն երկու Ղարա­բաղյան պատե­րազմնե­րի միջև տարի­նե­րին։

Իսկ Ղարա­բա­ղի ղեկա­վա­րությունը՝
• Վերահսկո­ղություն ձեռք բերեց Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության ղեկա­վա­րության նկատմամբ,
• Ներգրավվեց օլի­գարխիկ գործունեության մեջ՝ նախկին Խորհրդա­յին Միությունից մնա­ցած արդյունա­բե­րա­կան բազա­յի արագ վաճառքով։ Առանց արդյունա­բե­րա­կան բազա­յի՝ Հայաստա­նը վերա­դարձավ գյուղատնտե­սա­կան հասա­րա­կության և բնա­կան ռեսուրսնե­րի արդյունա­հանման տնտե­սությա­նը։
Մենք պետք է հավա­տանք, որ 1997 թվա­կա­նի նոյեմբե­րին ԼՏՊ‑ն հանդես եկավ «հող խաղա­ղության դիմաց» բանակցություննե­րի առա­ջարկով։ Սակայն բանակցություննե­րը ենթադրում են երկու կողմ, որոնք պատրաստ են խոսել և փոխա­դարձ համա­ձայնության գալ։
ԼՏՊ‑ն և Ղարա­բաղյան շարժման ղեկա­վա­րությունը որևէ միջոց չունեին բանակցե­լու։ Ադրբե­ջանցի­նե­րը արդեն որո­շել էին լուծել այս հարցը ուժի միջո­ցով (այն նույն կերպ, ինչպես ուժով կորցրել էին տարածքը)։ Հետա­գա Մինսկի բանակցություննե­րը միայն հաստա­տե­ցին այն գաղա­փա­րը, որ ադրբե­ջանցի­նե­րը ժամա­նակ էին շահում վերա­զինման համար, այլ ոչ թե լուրջ բանակցա­յին մոտե­ցում էին որդեգրել։
Պալա­տա­յին հեղաշրջումը հաստա­տում է այն եզրա­կա­ցությունը, որ Ղարա­բաղյան շարժման ղեկա­վա­րությունը, որպես խումբ, չուներ միա­ձույլ ռազմա­վա­րություն՝

1. Պատե­րազմը մինչև վերջ շարունա­կե­լու, այսինքն՝ Ղարա­բա­ղի իրա­վա­կան ազա­տագրման համար,
2. Ղարա­բա­ղի միա­վո­րումը Հայաստա­նի հետ։
   Հայաստա­նի հետ միա­վորման որո­շումն էր, որ սկսեց հակա­մարտությունը։ ԼՏՊ‑ն և իր ընկերնե­րը չհե­տապնդե­ցին այդ կարև­որ քաղա­քա­կան նպա­տա­կը, չնա­յած որ նրանք իշխա­նության էին և՛ Հայաստա­նում, և՛ Ղարա­բա­ղում։ Ինչու՞ սկսե­ցին պատե­րազմը՝ առանց Ադրբե­ջա­նի հետ խաղա­ղության պայմա­նա­գիր ձեռք բերե­լու հստակ նպա­տա­կի, և չհե­տապնդե­ցին Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության հետ միա­վո­րումը։
   Հայաստա­նի հետ միա­վո­րումը ուներ երկու կողմ՝
   • Իրա­վա­կան միա­վո­րում, այսինքն՝ Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության խորհրդա­րա­նի որո­շում, որով Ղարա­բա­ղը հայտա­րարվում է Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության տարածքի անբա­ժան մաս,
   • Փաստա­ցի միա­վո­րում՝ Լաչի­նի շրջա­նը բնա­կեցնե­լով։ Ղարա­բաղ հասնե­լու համար երկու ճանա­պարհ կառուցե­լը չի ապա­հո­վում միա­վո­րումը. սակայն Լաչի­նը բնա­կեցնե­լով և ավե­լի շատ ընտա­նիքներ հաստա­տե­լով Ղարա­բա­ղում՝ ներխուժումը ավե­լի դժվար դարձնե­լը։

[շարունա­կե­լի]