Վատ Խաղա­ղությունը Պատե­րազմից Վտանգա­վոր Է

Եվրա­միության և ՆԱՏՕ‑ի անդա­մակցությունը, իհարկե, լավ է։ Բայց Ֆինլանդիան փոքր երկիր է, որի ճակա­տա­գի­րը հաճախ որոշվել է մեծ տերություննե­րի կողմից, և Ռուսաստա­նը միշտ կմնա մոտ։ «Մենք գիտենք, որ մեծ տղա­նե­րը միշտ կարող են պայմա­նա­վորվել մեր գլխա­վերև­ում։ Մենք միշտ կարող ենք միայնակ մնալ»։

The Economist՝ Ռազմա­տենչ Ռուսաստա­նին հանդարտեցնե­լու սարսա­փե­լի վտանգնե­րը

Հին Հելսինկիի հրա­պա­րա­կում կանգնած է յուրա­հա­տուկ հուշարձան՝ նվիրված պատե­րազմին։ Ձմե­ռա­յին ձյան հագուստով զինվո­րի բարձրա­ցող քանդա­կը, որի պողպա­տե փայլուն մարմի­նը ծածկված է մեծ կլոր անցքե­րով, կարծես հրա­նո­թի կրա­կոցնե­րից։ Սա Ֆինլանդիա­յի ազգա­յին հուշարձանն է, որը նվիրված է 1939–40 թթ. ձմե­ռա­յին պատե­րազմին։ Այդ պատե­րազմի ընթացքում ֆիննա­կան զորքե­րը 105 օր շարունակ դիմադրե­ցին խորհրդա­յին մեծա­թիվ ուժե­րին՝ զավթիչնե­րին ծանր կորուստներ պատճա­ռե­լով, սակայն ի վերջո զիջե­ցին կարմիր բանա­կի գերակշիռ ուժե­րին։ Խորհրդա­յին Միությունը պարտադրեց խիստ պայմաններ՝ վերցնե­լով հարև­ան երկրի տարածքի 10%-ը։ Խաղա­ղությունն չնչին էր, և շուտով Ֆինլանդիան ներգրավվեց Երկրորդ համաշխարհա­յին պատե­րազմում՝ նացիստա­կան Գերմա­նիա­յի կողմից։
Հուշարձա­նը բացվել է 2017 թվա­կա­նին, և դրա ուղերձը հիմա ավե­լի արդիա­կան է, քան երբևէ։ Ձմե­ռա­յին պատե­րազմն այժմ ֆիննե­րի համար նոր իմաստ է ստա­ցել։ Նրանց երկրում արդեն 80 տարի է՝ խաղա­ղություն է տիրում։ Ֆինլանդիան կարող է հպարտա­նալ Եվրո­պա­յի ամե­նա­մարտունակ բանակնե­րից մեկով, որը հիմնված է երի­տա­սարդնե­րի զինվո­րա­կան ծառա­յության և մեծ պահեստա­զորնե­րի վրա։
Սակայն, նույնիսկ երկար տարի­նե­րի չեզո­քությունից հրա­ժարվե­լով և 2023 թվա­կա­նի ապրի­լին ՆԱՏՕ-ին միա­նա­լով, Ֆինլանդիան դեռևս զգում է Ռուսաստա­նի սպառնա­լի­քը՝ իր նախկին կայսե­րա­կան տիրա­կա­լից և 1340 կմ ընդհա­նուր սահման ունե­ցող հարև­ա­նից։ «Երբ Ռուսաստա­նը ներխուժեց Ուկրաի­նա, թվում էր, թե Ֆինլանդիա­յում պատե­րազմնե­րը տեղի էին ունե­նում երեկ»,- ասում է ֆիննա­կան միասնա­կան վերնա­խա­վի ներկա­յա­ցուցիչնե­րից մեկը։ Իրոք, այդ հին սերնդի ներկա­յա­ցուցի­չը անհանգստա­ցած է, որ երի­տա­սարդ ֆիննե­րը «չափա­զանց համարձակ» են դատա­պարտում Ռուսաստա­նին։
Եվրա­միության և ՆԱՏՕ‑ի անդա­մակցությունը, իհարկե, լավ է։ Բայց Ֆինլանդիան փոքր երկիր է, որի ճակա­տա­գի­րը հաճախ որոշվել է մեծ տերություննե­րի կողմից, և Ռուսաստա­նը միշտ կմնա մոտ։ «Մենք գիտենք, որ մեծ տղա­նե­րը միշտ կարող են պայմա­նա­վորվել մեր գլխա­վերև­ում։ Մենք միշտ կարող ենք միայնակ մնալ»։
Այժմ ողջ Եվրո­պա­յի համար եկել է այդ Հելսինկիի հրա­պա­րա­կում գտնվող հուշարձա­նի մասին խորհե­լու ժամա­նա­կը։ Որովհետև այդ քայքայված, բայց դեռևս ճանա­չե­լի համազգեստը՝ դատարկ ու գլխա­զուրկ, որի միջով երև­ում է երկինքը, կարև­որ հարց է ներկա­յացնում։ Ի՞նչ կարող է երկի­րը իրեն թույլ տալ կորցնել, իսկ ինչ՞ պետք է պահպա­նել՝ իր ինքնությա­նը հավա­տա­րիմ մնա­լով։
Երբ Սառը պատե­րազմը բաժա­նեց Եվրո­պան, Ֆինլանդիան բազմա­թիվ զոհո­ղություննե­րի գնաց, որպեսզի գոյատևի որպես անկախ պետություն։ Կապի­տա­լիստա­կան համա­կարգն ու խորհրդա­րա­նա­կան ժողովրդա­վա­րությունը պահպա­նե­լու համար այն դարձավ չեզոք բուֆե­րա­յին պետություն՝ Արևմուտքի և Խորհրդա­յին Միության միջև։ Մինչև 1956 թվա­կա­նը խորհրդա­յին նավա­տորմին թույլատրված էր բազա վարձա­կա­լել Ֆինլանդիա­յի ափին՝ Հելսինկիից հրե­տա­նա­յին հասա­նե­լիության սահմաննե­րում։ ԿԳԲ‑ի աշխա­տա­կիցներն առանց ամա­չե­լու միջամտում էին երկրի քաղա­քա­կան և հասա­րա­կա­կան կյանքին։ Խորհրդա­յին անվտանգության շահե­րը հաշվի առնե­լու պարտա­դիր պայմա­նով սահմա­նա­փակված երկրի ինքնիշխա­նությունը քննա­դատնե­րը կոչե­ցին «ֆինլանդա­ցում»։
Այսօր «ֆինլանդի­զա­ցիան» վերա­դառնում է՝ որպես մոդել Ուկրաի­նա­յի և Ռուսաստա­նի ապա­գա հարա­բե­րություննե­րի համար։ 2022 թվա­կա­նին կոնֆլիկտից մի քանի օր առաջ Մոսկվա­յում՝ անհա­ջո­ղության դատա­պարտված խաղա­ղա­րար առա­քե­լության ժամա­նակ, Ֆրանսիա­յի նախա­գահ Էմա­նուել Մակրո­նը «ֆինլանդի­զա­ցիան» անվա­նեց Ուկրաի­նա­յի համար «քննարկվող տարբե­րակնե­րից մեկը»։
Այսօր Մակրո­նը կարող է չօգտա­գործել այդ տերմի­նը, քանի որ այդ ժամա­նակվա­նից իր դիրքո­րո­շումը Ռուսաստա­նի նկատմամբ բավա­կա­նին կոշտա­ցել է։ Բայց եթե հակա­մարտությունն ավարտվի մոտ ապա­գա­յում, ինչի վրա պնդում է ԱՄՆ‑ի ընտրված նախա­գահ Դոնալդ Թրամփը, Կիևի առաջնորդնե­րը կարող են ճնշում զգալ շատ շրջա­նակնե­րի կողմից՝ ցավոտ զիջումնե­րի գնա­լու համար։ Տարածքնե­րի մի մասի կորուստը, անկասկած, կլի­նի խաղա­ղության գինը։ Դրա­նից հետո կծա­գի բարդ հարց. ինչպես ապա­հո­վել Ուկրաի­նա­յի ինքնիշխա­նությունը ապա­գա­յում։
Որոշ արևմտյան կառա­վա­րություններ կարող են կենտրո­նա­նալ Ռուսաստա­նի զսպման վրա՝ խրա­խուսե­լով Ուկրաի­նա­յին ստեղծել հզոր բանակ և տնտե­սություն, ինչպես նաև համա­պա­տասխա­նեցնել իր քաղա­քա­կան համա­կարգը եվրո­պա­կան արժեքնե­րին։ Մյուս համաշխարհա­յին առաջնորդնե­րը կարող են փորձել Ուկրաի­նա­յին դրդել հաշտեցման՝ հայտա­րա­րե­լով նեյտրա­լություն և համա­ձայնվե­լով հայտնվել Ռուսաստա­նի ազդե­ցության գոտում։
Հելսինկիում արտա­քին քաղա­քա­կա­նության փորձա­գետներն ունեն իրենց հայացքնե­րը այս, առա­ջին հայացքից, հակա­դիր անվտանգության մոտե­ցումնե­րի վերա­բերյալ, քանի որ Սառը պատե­րազմի ժամա­նա­կաշրջա­նի Ֆինլանդիան փորձել է համա­տե­ղել երկու մոտե­ցումներն էլ։ Ֆինլանդիան ուներ բավա­կա­նա­չափ հզոր զինված ուժեր, որպեսզի խորհրդա­յին առաջնորդնե­րը հրա­ժարվեին երկրի պաշտո­նա­կան օկուպացման ծախսե­րից։ Միևնույն ժամա­նակ, այն ձեռք էր բերում խաղա­ղություն՝ գնա­լով բազմա­թիվ զիջումնե­րի, որոնցից ոմանք հետա­գա դիտարկմամբ բավա­կա­նին խղճուկ էին թվում։
Այսօր Հելսինկիում «ֆինլանդի­զա­ցիա» տերմի­նը ընկալվում է որպես վիրա­վո­րանք։
Իրա­վի­ճակն ստի­պել է Ֆինլանդիա­յին իրա­կա­նություն ընկա­լել արտա­քին քաղա­քա­կա­նությունում։ 1940-ականնե­րի վերջին երկրի գոյատև­ումն ինքնին չէր կարող համա­րել որպես իրո­ղություն։ Ֆինլանդիան կենտրո­նա­ցել էր իր հիմնա­կան ինքնիշխան տարրե­րի պահպանման վրա՝ չսադրե­լով հարև­ան գերտե­րությա­նը։ Բայց դա նպա­տա­կասլաց իրա­տե­սություն էր, ոչ թե պարտվո­ղա­կա­նություն։ Ֆինլանդիան վերա­փո­խեց իր գյուղատնտե­սա­կան տնտե­սությունը՝ դարձնե­լով այն արդյունա­բե­րա­կան պետություն և ջանք չխնա­յեց Սկանդի­նավյան հարև­աննե­րի ու ամբողջ աշխարհի հետ առևտուրը զարգացնե­լու ուղղությամբ։ 1970-ականնե­րին երկի­րը ազատ առևտրի պայմա­նա­գիր ստո­րագրեց Եվրո­պա­յի հետ՝ չնա­յած Մոսկվա­յի դիմադրությա­նը։ Ֆինլանդիա­յի հետպա­տե­րազմյան պատմության մեջ նկատվում էր «դանդաղ, բայց հաստա­տուն առաջխա­ղա­ցում դեպի Արևմուտք», — ասում է Հիսկի Հաուկա­լան, Ֆինլանդիա­յի նախա­գա­հի աշխա­տա­կազմի նախկին ղեկա­վար։ «Եթե Ուկրաի­նա­յի խաղա­ղությունը հիմնված լինի Ռուսաստա­նի պայմաննե­րի թելադրանքի վրա, դա չի լինի Ֆինլանդիա­յի օրի­նա­կը», — հավե­լում է նա։ «Դա կլի­նի կապի­տուլյա­ցիա»։
Ձմե­ռա­յին պատե­րազմի հուշարձա­նի կողքի ցուցա­նա­կը ցուցադրում է հին սարսափնե­րի ցայտուն աշխարհա­քա­ղա­քա­կան վերլուծություն։ Այն նշում է, որ պատե­րազմի պատճա­ռը Հիտլե­րի և Ստա­լի­նի գաղտնի պայմա­նա­վորվա­ծությունն էր 1939 թվա­կա­նին՝ Ֆինլանդիան Խորհրդա­յին Միության «ազդե­ցության գոտի» մտցնե­լու մասին։ Ավե­լի քան 25,000 ֆիննե­րի կյանքե­րի կորուստը ներկա­յացվում է որպես ներդրում ավե­լի լավ վաղվա համար. զոհա­բե­րություն՝ Ֆինլանդիա­յի անկա­խությունը, ազա­տությունն ու զարգա­նա­լու պոտենցիա­լը որպես սկանդի­նավյան բարե­կե­ցության պետություն պահպա­նե­լու համար։ Ֆինլանդիան չի ընտրել իր աշխարհագրությունը։ Բայց նույնիսկ ամե­նա­մութ ժամին այն պայքա­րել է իր ճակա­տագրի համար։ Բառա­ցի «ֆինլանդի­զա­ցիան» Ուկրաի­նա­յի համար կդառնար սարսա­փե­լի մոդել՝ այն վերա­ծե­լով Ռուսաստա­նի արբանյա­կի։ Սակայն Ֆինլանդիա­յի ազգա­յին ինքնա­գի­տակցությունը և նրա գոյատև­ե­լու կամքը օրի­նակ են, որը արժե ուսումնա­սի­րել։

Աղբյուրը՝ Economist

Թարգմա­նեց՝
Արա­յիկ Մկրտումյա­նը