Ուր Է Կորել Սիրիա­յի Քիմիա­կան Զենքը

Անհայտ է, թե որքան օգտա­գործման համար պիտա­նի զարին կամ մանա­նե­խի գազ է մնա­ցել Սիրիա­յում։ Միայն անժխտե­լիո­րեն պարզ է, որ Ասա­դը մի ժամա­նակ մեծ քանա­կությամբ նյարդա­յին թունա­վոր նյութեր և այլ մահա­բեր քիմիա­կան նյութեր ուներ։ Եվ 2013 թվա­կա­նին Սիրիա­յի նախա­գա­հը երդվեց, որ հրա­ժարվել է դրանցից, բայց բազմիցս դրանք օգտա­գործել է։

Washington Post

Ասադնե­րի ընտա­նի­քի 53 տարվա իշխա­նության ընթացքում Սիրիա­յի կառա­վա­րությունը տոննա­նե­րով քիմիա­կան զենք էր արտադրում՝ սկսած Առա­ջին համաշխարհա­յին պատե­րազմի ժամա­նակնե­րի մանա­նե­խի գազի հսկա­յա­կան տարա­նե­րից մինչև նյարդա­յին թունա­վոր նյութեր, որոնք այնքան մահա­բեր են, որ ընդա­մե­նը մի քանի կաթի­լը կարող է սպա­նել։ Սակայն ամե­նա­մեծ անհանգստությունը առա­ջացնում է այն, որ Սիրիա­յի զանգվա­ծա­յին ոչնչացման զենքե­րը պարզա­պես անհե­տա­ցել են։
Անհե­տա­ցա­ծի ցանկը երկար է։ Միջազգա­յին զենքե­րի տեսուչնե­րի կողմից իրա­կա­նացված ստուգման համա­ձայն՝ դրա­նում ներառված է ավե­լի քան 360 տոննա մանա­նե­խի գազ, որը, ըստ Սիրիա­յի հայտա­րա­րության, արտադրվել է, սակայն ամբողջությամբ չի հաշվառվել։ Բացի այդ, կորել է 5 տոննա նյարդա­յին թունա­վոր նյութի՝ զարի­նի, նախորդող քիմի­կատ, որի քանա­կը բավա­կան է փոքր լողա­վա­զան լցնե­լու համար։ Երբ նրանց վրա ճնշում գործադրվեց, սիրիա­կան պաշտոնյա­նե­րը ներկա­յացրե­ցին արդա­րա­ցում, որը ծայրա­հեղ անհե­թեթ է թվում։ «Կորել է տեղա­փոխման ժամա­նակ՝ ճանա­պարհատրանսպորտա­յին պատա­հարնե­րի պատճա­ռով», — հայտա­րա­րել են սիրիա­ցի­նե­րը՝ համա­ձայն The Washington Post‑ի ձեռք բերած 2016 թվա­կա­նի գաղտնի հետաքննության արձա­նագրություննե­րի։
Ի՞նչ է պատա­հել այդ քիմի­կատնե­րին, որոնց մի մասը, ենթադրա­բար, թաքցվել է ապա­գա­յում օգտա­գործե­լու նպա­տա­կով։ Այս հարցը հանկարծա­կի դարձավ ներկա­յիս սիրիա­կան ապստամբնե­րի կողմից իշխա­նությունը զավթե­լուց հետո։
Երկրում, որտեղ իշխա­նություն չկա, իսկ ահա­բեկչա­կան խմբա­վո­րումներ, ինչպի­սիք են Իսլա­մա­կան պետությունը (ԻՊ), շրջում են արև­ելյան անա­պատնե­րում, մնա­ցած քիմիա­կան նյութե­րի անվտանգությունն ապա­հո­վե­լը դարձել է առաջնա­հերթ խնդիր ոչ միայն Սիրիա­յի հարև­աննե­րի, այլև ողջ աշխարհի երկրնե­րի համար։
Զարի­նի նույնիսկ փոքր քանա­կությունը՝ երբևէ ստեղծված ամե­նա­մա­հա­բեր արհեստա­կան նյութե­րից մեկը, ահա­բե­կիչնե­րի ձեռքում կարող է հանգեցնել հարյուրա­վոր կամ նույնիսկ հազա­րա­վոր զոհե­րի։ Փորձա­գետնե­րը նշում են, որ Սիրիա­յում նման զենքե­րի առկա­յությունը կարող է դառնալ նախա­գահ Բաշար Ասա­դի իշխա­նության ամե­նա­սարսա­փե­լի ժառանգություննե­րից մեկը, որը կարող է սպառնա­լիք ներկա­յացնել երկար ժամա­նակ անց, երբ բռնա­պե­տը այլևս իշխա­նության չի լինի։
Քիմիա­կան զենքի արգելման կազմա­կերպության (ՔԶԱԿ) գլխա­վոր տնօ­րեն Ֆերնանդո Արիա­սը հայտա­րա­րեց, որ գործա­կա­լությունը պատրաստ է խմբեր ուղարկել Սիրիա։ Նա հավե­լեց, որ դիտորդա­կան մարմի­նը «շատ ավե­լի լավ է պատրաստված նման խնդիրներ լուծե­լու համար», քան երբ ՔԶԱԿ‑ի տեսուչնե­րը 11 տարի առաջ առա­ջին անգամ ժամա­նե­ցին երկիր։ Իր հայտա­րա­րության մեջ խումբը նշել է, որ Սիրիա­յում հնա­րա­վոր է առկա են ոչ միայն մնա­ցորդա­յին տարրեր, այլև քիմիա­կան զենքի ստեղծման ծրագրի «նոր պոտենցիալ բաղադրիչներ»։
ԱՄՆ պաշտպա­նության նախա­րա­րության ներկա­յա­ցուցիչնե­րը նույնպես արտա­հայտել են իրենց մտա­հո­գությունը, թեև ամե­րիկյան անձնա­կազմը դեռ չի ուղարկվել զենքի որոնմա­նը աջակցե­լու համար։
Սիրիա­կան ապստամբնե­րի առաջնորդնե­րը կրկին հայտա­րա­րե­ցին, որ քիմիա­կան զենքի նկատմամբ հետաքրքրություն չունեն և խոստա­ցան համա­գործակցել ՔԶԱԿ‑ի հետ՝ ապա­հո­վե­լու բոլոր վտանգա­վոր նյութե­րի անվտանգությունը և ոչնչա­ցումը։ Մինչդեռ Իսրա­յե­լը հրա­ժարվեց սպա­սել տեսուչնե­րի այցին։ Անցած շաբաթ Իսրա­յե­լի պաշտպա­նության բանա­կը մի քանի ավիա­հարված հասցրեց ռազմա­կան հետա­զո­տա­կան կենտրոննե­րին և պահեստնե­րին, ինչը գնա­հատվեց որպես կանխարգե­լիչ քայլ՝ հնա­րա­վոր արտադրած զենքը ոչնչացնե­լու նպա­տա­կով։
Սակայն դեռևս անհասկա­նա­լի է, թե որքան զենք է թաքցված և ինչ տեսք կունե­նա նոր զինա­թափման գործընթա­ցը։ Եվրո­պա­կան մի դիվա­նա­գետ, որը ծանոթ է ՔԶԱԿ‑ի ներքին քննարկումնե­րի ընթացքին, նշել է, որ խումբը պատրաստ է աշխա­տել Ասա­դի կառա­վա­րության հաջորդորդնե­րի հետ, բայց հավե­լել է, որ խաղադրույքնե­րը չափա­զանց բարձր են, որպեսզի սպա­սեն բոլոր ֆորմա­լություննե­րի կատարմա­նը։
«Մենք պետք է խոսենք սիրիա­ցի­նե­րի հետ, անկախ նրա­նից, թե ով է ղեկին… Մենք փորձում ենք բոլո­րին հասկացնել, որ տարածման վտանգ կա», — ասել է պաշտոնյան, որը խոսել է անա­նունության պայմա­նով։
Անհայտ է, թե որքան օգտա­գործման համար պիտա­նի զարին կամ մանա­նե­խի գազ է մնա­ցել Սիրիա­յում։ Միայն անժխտե­լիո­րեն պարզ է, որ Ասա­դը մի ժամա­նակ մեծ քանա­կությամբ նյարդա­յին թունա­վոր նյութեր և այլ մահա­բեր քիմիա­կան նյութեր ուներ։ Եվ 2013 թվա­կա­նին Սիրիա­յի նախա­գա­հը երդվեց, որ հրա­ժարվել է դրանցից, բայց բազմիցս դրանք օգտա­գործել է։
Եթե քիմի­կատնե­րը դեռ գոյություն ունեն թաքստոցնե­րում, դրանք, հավա­նա­բար, վերածվել են «կպչուն օշա­րա­կի», որը պակաս արդյունա­վետ է, քան նոր նյութե­րը, բայց դեռևս մահա­բեր կարող է լինել, ասում է ՔԶԱԿ‑ի և ՄԱԿ‑ի նախկին առա­քե­լություննե­րի ղեկա­վար, ներկա­յումս Լոնդո­նի ապա­հո­վագրա­կան ոլորտում ռիսկե­րի խորհրդա­տու Ջերի Սմի­թը։

Աղբյուրը՝
https://www.washingtonpost.com/national-security/2024/12/12/syria-chemical-weapons-search-mustard-sarin/
Թարգմա­նեց՝
Արա­յիկ Մկրտումյա­նը