Մոսկվա­յի Վրա Հույս Դնել Չի Կարե­լի

Ասա­դի ռեժի­մի անկումը կարող է անմի­ջա­պես չազդել այս երկրնե­րի պատրաստա­կա­մության վրա՝ համա­գործակցե­լու Ռուսաստա­նի հետ, սակայն Ռուսաստա­նի դաշնակցի արագ փլուզումը կարող է կասկածներ առա­ջացնել նրանց մոտ՝ արժե արդյոք շարունա­կել այդ հարա­բե­րություննե­րը Արևմուտքի հետ կապե­րի հաշվին։

Foreign Affairs

Ալեքսանդր Բաունո­վը Foreign Affairs‑ի համար: Պուտի­նը ընտրեց Ուկրաի­նան Սիրիա­յի փոխա­րեն։ Մյուս ռուսա­կան դաշնա­կիցնե­րը կարող են եզրա­կացնել, որ Մոսկվա­յի վրա հույս դնել չի կարե­լի։
2015 թվա­կա­նին, երբ Ռուսաստա­նի նախա­գահ Վլա­դի­միր Պուտի­նը բռնա­պետ Բաշար Ասա­դի խնդրանքով զորքեր ուղարկեց Սիրիա, նա մի քանի նպա­տակ ուներ։
Նա ցանկա­նում էր օգնել Ռուսաստա­նին դուրս գալ միջազգա­յին մեկուսա­ցումից, որում երկի­րը հայտնվել էր 2014 թվա­կա­նին Ղրի­մի պատճա­ռով, ցանկա­նում էր վերա­դարձնել Ռուսաստա­նի ազդե­ցությունը Մերձա­վոր Արև­ելքում, որտեղ նրա ներկա­յությունը թուլա­ցել էր Խորհրդա­յին Միության փլուզումից հետո, ցանկա­նում էր հաստա­տել Ռուսաստա­նը որպես գլո­բալ տերություն, որը կարող է աջակցել իր դաշնա­կիցնե­րին և կանխել բարե­կա­մա­կան կառա­վա­րություննե­րի տապալման փորձե­րը։
Սիրիա­յի գործե­րին միջամտե­լը Ռուսաստա­նին հնա­րա­վո­րություն տվեց նաև հանդես գալ որպես Մերձա­վոր Արև­ելքի քրիստոնյա­նե­րի պաշտպան՝ այն դերում, որից, ըստ Պուտի­նի, հրա­ժարվել էին անկում ապրող արևմտյան տերություննե­րը։ Այս առա­քե­լությունը լիո­վին համա­հունչ էր Պուտի­նի ցանկությա­նը՝ ներկա­յացնել Ռուսաստա­նը որպես քրիստո­նեա­կան արժեքնե­րի վերջին բաստիոն Եվրո­պա­յում։ Սակայն Ասա­դի ռեժի­մի արագ անկումից հետո Պուտինն այդ եռա­կի ծրագրի շրջա­նակնե­րում գրե­թե ոչինչ չունի ներկա­յացնե­լու։
Ռուսաստա­նը կանգնած է Մերձա­վոր Արև­ելքում իր ռազմա­կան բազա­նե­րը կորցնե­լու վտանգի առաջ և հատուկ հոգա­տա­րություն չի ցուցա­բե­րել այն քրիստոնյա­նե­րի հանդեպ, որոնց պաշտպա­նության մասին նա պնդում էր։ Իսկ 2022 թվա­կա­նի փետրվա­րից հետո Ռուսաստա­նի մեկուսա­ցումը միջազգա­յին հանրությունից միայն ուժե­ղա­ցել է։ Ռուսաստա­նի միջամտության հիմքում ընկած էր ուղերձը փոքր երկրնե­րին, որոնք չունեն սերտ կապեր արևմտյան տերություննե­րի հետ. «Միա­ցեք մեզ, և մենք կպաշտպա­նենք ձեզ Արևմուտքի աջակցած ռեժի­մի փոփո­խություննե­րից»։ Մոտ 10 տարի այս ուղերձը համո­զիչ էր, սակայն այժմ ամեն ինչ այլ կերպ է թվում։
Ուկրաի­նա­յի նկատմամբ լիա­կա­տար հաղթա­նա­կի հասնե­լու վրա կենտրո­նա­ցած Պուտի­նը Ռուսաստա­նի այլ արտա­քին քաղա­քա­կան նպա­տակնե­րը երկրորդ պլան է մղել և զրկել նրան իր ամե­նա­մեծ արտա­քին քաղա­քա­կան հաջո­ղություննե­րից մեկից։ Ասա­դի անկումը Ռուսաստա­նին զրկում է դաշնա­կից կառա­վա­րություննե­րի համար ռեժի­մի կայունության երաշխա­վո­րի դերից։ Մինչ Ուկրաի­նա­յում շարունակվում է ռազմա­կան հակա­մարտությունը, Մոսկվան չի կարո­ղա­նա արտա­սահման անվտանգություն արտա­հա­նել։
Ռուսաստա­նի մասնակցությունը Սիրիա­յում սկզբից կապվել է Ուկրաի­նա­յի հետ։ Մոսկվան «արա­բա­կան գարունը» 2010-ականնե­րին ընկա­լեց որպես Կիևի Մայդա­նի բողոքնե­րի և «գունա­վոր հեղա­փո­խություննե­րի» շարունա­կություն, որոնք տասնամյակ առաջ ցնցել էին հետխորհրդա­յին երկրնե­րը։ Պուտի­նը բոլոր այս իրա­դարձություննե­րը դիտարկում էր որպես իր ռեժի­մի հնա­րա­վոր տապալման փորձե­րի նախա­պատրաստա­կան փուլ։ Արտա­քուստ, իհարկե, Պուտի­նը ներկա­յացնում էր Սիրիա­յում Ռուսաստա­նի միջամտությունը որպես հակաա­հա­բեկչա­կան գործո­ղություն։ Չնա­յած Արևմուտքը մերժեց ԻՊ‑ի դեմ պայքա­րում Ռուսաստա­նի հետ համա­գործակցության առա­ջարկը, բայց այն ընդունեց Ռուսաստա­նի մասնակցության իրա­կա­նությունը ընդհա­նուր կամ, առնվազն, փոխկա­պակցված թշնա­մու դեմ։ ԱՄՆ‑ը, Թուրքիան և մի քանի Պարսից ծոցի երկրներ ստեղծե­ցին ռազմա­կան կապի ալիքներ Ռուսաստա­նի հետ, որը դադա­րեց դիտարկվել միայն որպես միջազգա­յին մեկուսացված պետություն՝ ինչպես դա եղել էր Ղրի­մի իրա­դարձություննե­րից հետո։
Ասա­դի ռեժի­մին աջակցե­լու համար Ռուսաստա­նը խորացրեց հարա­բե­րություննե­րը Իրա­նի հետ՝ ստեղծե­լով համա­տեղ ռազմա­կան հանձնա­ժո­ղով, մատա­կա­րա­րե­լով Թեհրա­նին С‑300 հրթիռներ՝ չնա­յած ԱՄՆ‑ի առարկություննե­րին, և աշխա­տե­լով միջազգա­յին պատժա­մի­ջոցնե­րը շրջանցե­լու ուղի­նե­րի վրա։ Պուտի­նը նաև չխուսա­փեց Թուրքիա­յից սուր տարա­ձայնություննե­րից՝ կապված Սիրիա­յի ապստամբ ուժե­րին աջակցե­լու հետ, նույնիսկ առևտրա­յին պատժա­մի­ջոցներ կիրա­ռե­լով Անկա­րա­յի նկատմամբ։ Այնուա­մե­նայնիվ, նրա ռազմա­կան միջամտությունը չվե­րա­ճեց տարա­ծաշրջա­նա­յին սուննիա­կան պետություննե­րի հետ հակա­մարտության, ինչպես կանխա­տե­սում էին նրա քննա­դատնե­րը։ Չնա­յած ռուս-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րը տատանվում էին թշնա­մանքից դեպի բարե­կա­մություն, Պարսից ծոցի երկրնե­րը հարգանքով վերա­բերվե­ցին Մոսկվա­յի ռազմա­կան հզո­րության ցուցադրությա­նը բարդ հակա­մարտության մեջ, որը նախկի­նում դժվար էր կառա­վա­րել։ Այս ջերմ ընդունե­լությունը դուրս եկավ Մերձա­վոր Արև­ելքի սահմաննե­րից։ Աֆրի­կա­յի, Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի և, ավե­լի փոքր չափով, Լատի­նա­կան Ամե­րի­կա­յի երկրնե­րը Մոսկվա­յի ունա­կությունը՝ պաշտպա­նե­լու դաշնակցա­յին ռեժի­մը ներքին ցնցումնե­րից և տապա­լումնե­րից, համա­րե­ցին ոգեշնչող։
Նախկի­նում Ռուսաստա­նին դժվար էր ներկա­յացնել իրեն որպես համո­զիչ ներդրող կամ տեխնո­լո­գիա­նե­րի արտա­հա­նող՝ ատո­մա­կա­յաննե­րի կառուցման և զենքի մատա­կա­րարման ոլորտից դուրս։ Սակայն Ասա­դի պաշտպա­նության հաջո­ղությունը Կրեմլին հնա­րա­վո­րություն տվեց իրեն վաճա­ռել որպես անվտանգության արտա­հա­նող՝ թե՛ պաշտո­նա­պես՝ ռուսա­կան զինված ուժե­րի միջո­ցով, և թե՛ ոչ պաշտո­նա­պես՝ վարձկաննե­րի, օրի­նակ՝ «Վագներ» ռազմա­կա­նացված ընկե­րության միջո­ցով։
Առա­ջարկը արդյունա­վետ էր. աֆրիկյան երկրնե­րի կառա­վա­րություննե­րը, ներառյալ Բուրկի­նա Ֆասո­յի, Կենտրո­նաաֆրիկյան Հանրա­պե­տության, Չադի, Լիբիա­յի, Մադա­գասկա­րի, Մալիի, Մոզամբի­կի և Հարա­վա­յին Սուդա­նի ռեժիմնե­րը, ինչպես նաև Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի աշխարհիկ հետխորհրդա­յին ռեժիմնե­րը՝ Ղազախստա­նում, Ղրղզստա­նում, Տաջիկստա­նում և Ուզբեկստա­նում, օգտվե­ցին ռուսա­կան զորքե­րի և վարձկաննե­րի առա­ջարկնե­րից՝ զինված ապստամբնե­րի, իսլա­միստա­կան և անջա­տո­ղա­կան խմբե­րի դեմ պայքա­րի, ինչպես նաև տեղա­կան զինված ուժե­րի և անվտանգության ծառա­յություննե­րի վերա­պատրաստման համար։
Կանխե­լով Ասա­դի տապա­լումը և վերա­դարձնե­լով նրա վերահսկո­ղությունը տարածքի մեծ մասի վրա՝ Ռուսաստա­նը ցույց տվեց, որ կարող է ազդել տարա­ծաշրջա­նա­յին իրա­դարձություննե­րի ընթացքի վրա և նույնիսկ փոխել այն։ Սիրիա­կան միջամտությունը դարձավ Մերձա­վոր Արև­ելքում Ռուսաստա­նի նոր կայուն դերի կատա­լի­զա­տոր։
Ռուսաստա­նի հրա­ժա­րումը Ասա­դի ռեժի­մից՝ հանուն Ուկրաի­նա­յի դեմ պայքա­րի լրա­ցուցիչ ռեսուրսնե­րի ներգրավման, ընդգծում է Պուտի­նի վճռա­կա­նությունը՝ հասնել ամբողջա­կան հաղթա­նա­կի ցանկա­ցած գնով։ Չնա­յած Պուտի­նը փորձում է ներկա­յա­նալ որպես իրա­տես, նրա արտա­քին քաղա­քա­կա­նության կենտրո­նում բացա­ռա­պես Ուկրաի­նան է, ինչը ստվե­րում է մյուս բոլոր առաջնա­հերթություննե­րը։
Աֆրի­կա­յի, Ասիա­յի, Լատի­նա­կան Ամե­րի­կա­յի և Մերձա­վոր Արև­ելքի երկրնե­րի մեծ մասում Ռուսաստա­նը կարո­ղա­ցավ ներկա­յացնել Ուկրաի­նա­յում իր գործո­ղություննե­րը որպես պայքար ընդհա­նուր նպա­տա­կի համար՝ ավե­լի քիչ Արևմտա­կենտրոն աշխարհա­կարգի, մեծ անկա­խության և ֆինանսա­կան համա­կարգի ապա­կենտրո­նացման համար։ Շատ երկրներ, որոնք Արևմուտքի կողմից մարդու իրա­վունքնե­րի խախտումնե­րի և հակա­ժո­ղովրդա­վա­րա­կան կառա­վա­րություննե­րի քննա­դա­տությունը համա­րում են կեղծա­վոր, աջակցե­ցին այս դիրքո­րոշմա­նը։
Չինաստա­նը, Հնդկաստա­նը, Վիետնա­մը և Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի հետխորհրդա­յին հանրա­պե­տություննե­րը Ռուսաստա­նից Արևմուտքի մեկուսացման մեջ տեսան տնտե­սա­կան հնա­րա­վո­րություններ։ Երբ արևմտյան ընկե­րություններն ու ներդրողնե­րը հեռա­ցան Ռուսաստա­նից, ոչ արևմտյան խաղա­ցողնե­րը սկսե­ցին զբա­ղեցնել այդ շուկան և աջակցե­ցին Ռուսաստա­նի պատժա­մի­ջոցնե­րը շրջանցե­լու ջանքե­րին։
Ասա­դի ռեժի­մի անկումը կարող է անմի­ջա­պես չազդել այս երկրնե­րի պատրաստա­կա­մության վրա՝ համա­գործակցե­լու Ռուսաստա­նի հետ, սակայն Ռուսաստա­նի դաշնակցի արագ փլուզումը կարող է կասկածներ առա­ջացնել նրանց մոտ՝ արժե արդյոք շարունա­կել այդ հարա­բե­րություննե­րը Արևմուտքի հետ կապե­րի հաշվին։ Ռուսաստա­նի ռազմա­կան ծառա­յություննե­րի պահանջարկը որպես անվտանգության ապա­հովման գործիք Մերձա­վոր Արև­ելքում և Աֆրի­կա­յում կարող է նվա­զել Ասա­դի ռեժի­մի անկման հետև­անքով։ Ռուսա­կան ռազմա­կան բազա­նե­րը Սիրիա­յում, որոնց հասա­նե­լիությունը կարող է կորցնել Մոսկվան, կարև­որ էին նավե­րի և ինքնա­թիռնե­րի վերա­լիցքա­վորման, ինչպես նաև զորքե­րի մատա­կա­րարման համար։ Առանց ֆիզի­կա­կան ներկա­յության Մերձա­վոր Արև­ելքում՝ այս գործընթացնե­րը զգա­լիո­րեն կբարդա­նան։
Սիրիա­յում ապստամբնե­րի հաջո­ղություննե­րը ընդգծում են Ռուսաստա­նի սահմա­նա­փակ հնա­րա­վո­րություննե­րը՝ իր դաշնա­կիցնե­րի համար երկա­րա­ժամկետ անվտանգություն և տնտե­սա­կան զարգա­ցում ապա­հո­վե­լու հարցում։ Չնա­յած Մոսկվան օգնել է Ասա­դին վերահսկո­ղություն հաստա­տել երկրի մեծ մասի վրա, այն չկա­րո­ղա­ցավ վերջնա­կա­նա­պես ճնշել դիմադրությունը։
Ռուսաստա­նը չկա­րո­ղա­ցավ խթա­նել Սիրիա­յի տնտե­սա­կան զարգա­ցումը և փոխա­րի­նել Արևմուտքի ներդրումնե­րին, որոնք Ասա­դի իշխա­նության առա­ջին տարի­նե­րին հոսում էին երկիր, բայց «արա­բա­կան գարնան» ընթացքում դադա­րե­ցին։ Իսլա­միստա­կան ապստամբնե­րի կողմից վերահսկվող տարածքնե­րում, որոնք աջակցվում են Թուրքիա­յի կողմից, կյանքի մակարդա­կը բարձր է Դամասկո­սի վերահսկո­ղության տակ գտնվող տարածքնե­րի համե­մատ։ Իդլի­բում՝ ապստամբնե­րի վերահսկո­ղության տակ, կա էլեկտրաէ­ներգիա, վառե­լիք, ջուր և ավե­լի քիչ սննդի պակաս։ Ռուսաստա­նի և Սիրիա­յի միջև ընդհա­նուր առևտրի ծավա­լը երբեք չի գերա­զանցել տարե­կան 700 միլիոն դոլա­րը, ինչը քիչ է նույնիսկ Թուրքիա­յի առևտրի համե­մատ՝ ապստամբնե­րի վերահսկո­ղության տակ գտնվող փոքր տարածքնե­րի հետ։
Ի վերջո, Ռուսաստա­նը, հավա­նա­բար, կհաղթա­հա­րի Ասա­դի ռեժի­մի անկումն ու Միջերկրա­կան ծովում իր ռազմա­կան բազա­նե­րի հնա­րա­վոր կորուստը: Սակայն ռուսներն ի սկզբա­նե սիրիա­կան արշա­վին մոտե­ցել են զգուշությամբ և անտարբե­րությամբ: Զինվորներ ուղարկե­լու գաղա­փա­րը հեռա­վոր մահմե­դա­կան երկիր երբեք ժողովրդա­կա­նություն չէր վայե­լում և հիշեցնում էր Աֆղանստա­նում խորհրդա­յին պատե­րազմի մասին:
Ռուսնե­րը գոհ էին փոքր, բարձր տեխնո­լո­գիա­կան և հիմնա­կա­նում օդա­յին պատե­րազմից, որը վարվում էր ցամա­քա­յին ուժե­րի սահմա­նա­փակ մասնակցությամբ: Սիրիա­կան միջամտության լուսա­բա­նումը նպաստեց այն ակնկա­լի­քի ձևա­վորմա­նը, որ Ուկրաի­նա­յում «հատուկ ռազմա­կան գործո­ղությունը» կլի­նի արագ հաղթա­նակ՝ հեռա­վոր տարածքում, ինչը կդառնա հպարտության աղբյուր՝ առանց հասա­րա­կության զոհա­բե­րություննե­րի կամ ոչ պրոֆե­սիո­նալ զինվորնե­րի մասնակցության:
Այժմ, երբ Ուկրաի­նա­յում հակա­մարտությունը շարունակվում է արդեն երրորդ տարին, Պուտի­նը կորցրել է սիրիա­կան ևս մեկ «հաջո­ղությունը»՝ իր քաղա­քա­ցի­նե­րի հավա­տը Ռուսաստա­նի՝ տեխնո­լո­գիա­կան գերա­զանցությամբ արագ պատե­րազմներ հաղթե­լու ունա­կության նկատմամբ:
Ռուսաստա­նի կենտրո­նա­ցումը Ուկրաի­նա­յի վրա կօգնի Պուտի­նին և ռուսնե­րին ընդհա­նուր առմամբ անտե­սել Սիրիա­յի վերա­բերյալ անհարմար հարցե­րը, օրի­նակ՝ ինչ եղավ այն փողերն և ռեսուրսնե­րը, որ Ռուսաստա­նը ներդրել էր այդ երկրում: Կամ ինչու ռուսա­կան անվտանգության ծառա­յություննե­րը, որոնք այժմ փաստա­ցի ղեկա­վա­րում են երկի­րը, բազմիցս անակնկա­լի են եկել՝ Ուկրաի­նա­յի դիմադրության պատրաստվա­ծությունից, «Վագնե­րի» առաջնորդ Եվգե­նի Պրի­գո­ժի­նի խռո­վությունից, Ուկրաի­նա­յի ներխուժումից Կուրսկի մարզ, և այժմ՝ Ասա­դի ռեժի­մի արագ անկումից:
Սակայն այս հարցե­րը կսկսեն տալ նաև Ռուսաստա­նի գործընկեր երկրնե­րում: Ակնհայտ է դարձել, որ Ռուսաստա­նը չի կարող ապա­հո­վել իր դաշնա­կիցնե­րին ռազմա­կան աջակցություն և տնտե­սա­կան զարգա­ցում, քանի դեռ վարում է պատե­րազմ, և այն ռեժիմնե­րը, որոնք նախկի­նում դիմում էին Ռուսաստա­նի աջակցությա­նը, այս ամե­նը հաշվի կառնեն:
Այս պահին Ռուսաստա­նը առաջ է տանում այն վարկա­ծը, որ փրկել է Ասա­դի կյանքն ու ազա­տությունը, այդպի­սով կատա­րե­լով իր երաշխիքնե­րը և նրան ազա­տե­լով Մուամմար Քադաֆիի ճակա­տագրից Լիբիա­յում: Սակայն Մոսկվա­յի դաշնա­կիցնե­րը ակնհայտո­րեն շատ ավե­լին են սպա­սում կայունություն և անվտանգություն արտա­հա­նող ռեժի­մից:
Այն ղեկա­վարնե­րը, ովքեր հույս են դնում Ռուսաստա­նի օգնության վրա, կարող են տհա­ճո­րեն զարմա­նալ, թե որքան արագ է նա փորձում հաստա­տել կապեր Սիրիա­յի նոր առաջնորդնե­րի հետ: Ասա­դի հեռա­նա­լուց դեռ առաջ ռուսա­կան հեռուստա­տե­սությունը դադա­րել էր «Հայաթ Թահրիր աշ-Շամ»-ը անվա­նել ահա­բեկչա­կան կազմա­կերպություն:
Այժմ Մոսկվան հաստա­տում է ուղիղ կապեր Սիրիա­յի նոր կառա­վա­րության հետ, փորձե­լով շահել նրա բարե­հա­ճությունը՝ ընդգծե­լով, որ, չնա­յած նախկի­նում փորձել է աջակցել աշխարհիկ առաջնորդին կրո­նա­կան ֆունդա­մենտա­լիստնե­րի դեմ, այժմ իրեն ներկա­յացնում է որպես կրո­նա­կան պահպա­նո­ղա­կա­նության համաշխարհա­յին հենա­կետ: Պուտի­նը փորձել է Սիրիա­յում Ռուսաստա­նի անհա­ջո­ղությունը ներկա­յացնել որպես հաղթա­նակ, պնդե­լով, որ Ռուսաստա­նը կանխել է «ահա­բեկչա­կան անկլա­վի» ստեղծումը երկրում:
Սակայն Ասա­դի անկումը (և Ռուսաստա­նի անտարբե­րությունը նրա ռեժի­մի կործանման նկատմամբ) ցույց է տալիս, որ Սիրիա­յի կամ ցանկա­ցած այլ հաճա­խորդ պետության նկատմամբ հոգա­ծությունը ենթարկվել է Պուտի­նի գլխա­վոր նպա­տա­կին՝ Ուկրաի­նա­յին վճռա­կան պարտություն հասցնե­լուն: Միևնույն ժամա­նակ, Պուտի­նի՝ Ուկրաի­նա­յին առաջնա­հերթություն տալու որո­շումը չպետք է շփո­թել Ռուսաստա­նի՝ իր անմի­ջա­կան շրջա­նից դուրս հավակնություննե­րից լիո­վին հրա­ժարվե­լու հետ:
Սիրիա­յի կորստի հետև­անքով Ուկրաի­նա­յում հակա­մարտության խաղադրույքնե­րը միայն ավե­լա­ցել են:
Պուտի­նի պատկե­րացմամբ, Ուկրաի­նան դարձել է գլո­բալ պայքա­րի բեկումնա­յին կետը արևմտյան էլի­տա­յի և Ռուսաստա­նի գլխա­վո­րած նոր կարգի միջև: Երբ Ուկրաի­նան կընկնի, Ռուսաստա­նը հույս ունի զավթել Վրաստա­նը և ցանկա­ցած այլ տարածք, որը կցանկա­նա, վերա­կանգնե­լով իրեն որպես ուժեղ հովա­նա­վոր աշխարհի երկրնե­րի համար: Սակայն առայժմ Մոսկվա­յի խոստումնե­րը մնում են դատարկ:

Ալեքսանդր Բաունո­վը Բեռլի­նի Քարնե­գի կենտրո­նի՝ Ռուսաստա­նի և Եվրա­սիա­յի ուսումնա­սի­րություննե­րի ավագ գիտաշխա­տող է և Եվրո­պա­կան համալսա­րա­նի ինստի­տուտի հրա­վիրված գիտաշխա­տող։

Աղբյուրը՝
https://www.foreignaffairs.com/russia/putin-chose-ukraine-over-syria
Թարգմա­նեց՝
Արա­յիկ Մկրտումյա­նը