ԵՄ-ՀՀ Հարա­բե­րություննե­րը Խաչմե­րուկում. Նորմա­տիվ Արժեքնե­րի Եվ Պրագմա­տիզմի Միջև

Ռուսաստա­նի հետ ռազմա­վա­րա­կան հապճեպ շեշտված ձգտումը երկա­րա­ժամկետ հստակ տեսլա­կա­նի արդյունք չէր, այլ՝ արտա­քին համա­կարգա­յին ճնշման ու անվտանգության զգա­ցող աճող պակա­սի հետև­անք, հատկա­պես 2008 թվա­կա­նի Վրաստա­նի պատե­րազմի և ԼՂ հակա­մարտության փակուղա­յին վիճա­կի ֆոնին։

Սոսի Թաթիկյան

(Մաս երկրորդ)

Հայաստան-ԵՄ գործընկե­րության պատմա­կան հիմքը

Անկա­խություն ձեռք բերե­լուց հետո Հայաստա­նը վարել է արտա­քին քաղա­քա­կա­նություն, որի նպա­տա­կը Ռուսաստա­նի և Արևմուտքի հետ հարա­բե­րություննե­րի միջև հավա­սա­րակշռություն ապա­հո­վելն էր։ Լևոն Տեր-Պետրոսյա­նի նախա­գա­հության շրջա­նում կառուցվածքա­յին սահմա­նա­փա­կումներն ու աշխարհա­քա­ղա­քա­կան ճնշումնե­րը խոչընդո­տում էին ռազմա­վա­րա­կան հավա­սա­րակշռության փորձե­րը։ Նրան հաջորդած Ռոբերտ Քոչարյա­նը պաշտո­նա­պես որդեգրեց «փոխլրացման» հայե­ցա­կարգը, սակայն նրա օրոք Հայաստա­նի կախվա­ծությունը Ռուսաստա­նից խորա­ցավ՝ վերածվե­լով ռազմա­վա­րա­կան միա­կողմա­նիության։ Սերժ Սարգսյա­նի նախա­գա­հության օրոք այս մոտե­ցում ըվե­րանվանվեց «բազմա­վեկտոր քաղա­քա­կա­նություն», սակայն իր էությամբ այն մնաց Ռուսաստա­նի նկատմամբ ապա­հո­վագրա­կան քաղա­քա­կա­նություն, որն ի վերջո կրկին վերա­դարձավ միա­կողմա­նիությա­նը։

Շրջա­դարձա­յին պահ էր 2010-ականնե­րի սկիզբը, երբ Հայաստա­նը պատրաստվում էր ստո­րագրել ԵՄ‑ի հետ Ասո­ցացման համա­ձայնա­գի­րը։ Հինգ տարվա բանակցություննե­րից հետո, 2013‑ի սեպտեմբե­րին, նախա­գահ Սարգսյա­նը անսպա­սե­լիո­րեն Ռուսաստա­նի նախա­գահ Վլա­դի­միր Պուտի­նի հետ Մոսկվա­յում կայա­ցած մամուլի ասուլի­սում հայտա­րա­րեց, որ Հայաստա­նը միա­նում է Ռուսաստա­նի գլխա­վո­րած Մաքսա­յին միությա­նը։ Այս քայլը խափա­նեց Ասո­ցացման համա­ձայնագրի ստո­րագրումը, քանի որ ԵՄ‑ի ձևա­չա­փե­րը անհա­մա­տե­ղե­լի էին Ռուսաստա­նի գլխա­վո­րած տարա­ծաշրջա­նա­յին կառույցնե­րի հետ։ Որո­շումը կայացվեց առանց խորհրդա­րա­նա­կան քննարկման, հանրաքվեի կամ Ազգա­յին անվտանգության խորհրդի հետ խորհրդակցության։ Այս քաղա­քա­կան շրջա­դարձը հանրայնո­րեն արդա­րացվեց որպես անվտանգա­յին անհրա­ժեշտություն՝ նոր պատե­րազմի կանխման նպա­տա­կով Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի շուրջ։ Այնուա­մե­նայնիվ, Ռուսաստա­նի հետ ռազմա­վա­րա­կան հապճեպ շեշտված ձգտումը երկա­րա­ժամկետ հստակ տեսլա­կա­նի արդյունք չէր, այլ՝ արտա­քին համա­կարգա­յին ճնշման ու անվտանգության զգա­ցող աճող պակա­սի հետև­անք, հատկա­պես 2008 թվա­կա­նի Վրաստա­նի պատե­րազմի և ԼՂ հակա­մարտության փակուղա­յին վիճա­կի ֆոնին։

2017 թվա­կա­նին Հայաստա­նը վերա­սահմա­նեց իր հարա­բե­րություննե­րը ԵՄ հետ՝ ստո­րագրե­լովՀա­մա­պարփակ և ընդլայնված  գործընկե­րության համա­ձայնա­գի­րը (CEPA), որը անվտանգության և ազատ առևտրի բաղադրիչներ չէր ներա­ռում։ Այդուհանդերձ, այն հաստա­տեց ինստի­տուցիո­նալ և նորմա­տիվ համա­գործակցության հիմք։

ԵՄ միջնորդա­կան ջանքերն ու ձախո­ղումը Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հակա­մարտությունում

2020 թվա­կա­նի պատե­րազմից հետո ԵՄ‑ը փորձեց լրացնել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի թողած միջնորդա­կան վակուումը։ Մինսկի խումբը կորցրել էր իր արդյունա­վե­տությունը՝ Ադրբե­ջա­նի կողմից լեգի­տի­մության մերժման, ինչպես նաև Ռուսաստա­նի՝ ԱՄՆ‑ի և Ֆրանսիա­յի հետ լարված հարա­բե­րություննե­րի և անվտանգության ոլորտում Հայաստա­նի հանդեպ վստա­հության կորստի պատճա­ռով։ 2021 թվա­կա­նից ԵՄ‑ն նախա­ձեռնել է մի շարք բարձրաստի­ճան բանակցություններ Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի միջև՝ հիմնա­կա­նում Եվրո­պա­կան խորհրդի նախա­գահ Շառլ Միշե­լի միջնորդությամբ, որոնք արա­գություն հավա­քե­ցին 2022–2023 թվա­կաննե­րին։

ԵՄ դիվա­նա­գի­տա­կան մոտեցման առանցքում եղել է երկու պետություննե­րի՝ Ադրբե­ջա­նի և Հայաստա­նի, տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության սկզբունքը։ Այս մոտե­ցումը կարև­որ էր հատկա­պես Ուկրաի­նա­յում Ռուսաստա­նի պատե­րազմի ֆոնին և արտա­ցոլվեց Հայաստա­նի կողմից Ադրբե­ջա­նի տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության հստակ ճանաչմամբ՝ նախ՝ 2022 թվա­կա­նի Պրա­հա­յի գագաթնա­ժո­ղո­վում, ապա՝ 2023-ին Բրյուսե­լում։

Չնա­յած ԵՄ անկեղծ խաղա­ղա­սի­րա­կան ջանքե­րին, այն չկա­րո­ղա­ցավ կանխել Ադրբե­ջա­նի ճնշող գործո­ղություննե­րը և ապա­հո­վել ԼՂ հայ բնակչության անվտանգությունն ու իրա­վունքնե­րը։ Ադրբե­ջա­նի իշխա­նություննե­րը, օգտվե­լով ԵՄ հարթա­կից, մերժե­ցին ցանկա­ցած միջազգա­յին ներկա­յություն և հրա­ժարվե­ցին ճանա­չել հայ համայնքի ինքնա­կա­ռա­վարման որևէ ձև։ Միա­ժա­մա­նակ, Ադրբե­ջա­նը շրջա­փա­կում սահմա­նեց, սահմա­նա­փա­կեց հումա­նի­տար մուտքը և ի վերջո սանձա­զերծեց նոր ռազմա­կան հարձա­կումը 2023 թվա­կա­նի սեպտեմբե­րին։ Չնա­յած ԵՄ‑ն նախազգուշացրել էր էթնիկ զտման անթույլատրե­լիության մասին, իր «փափուկ դիվա­նա­գի­տության» սահմաննե­րից դուրս չգա­լը և Բաքվին հակազդե­լու անկա­րո­ղությունը հանգեցրին ԼՂ հայե­րի զանգվա­ծա­յին հարկա­դիր տեղա­հա­նության։

ԵՄ խորհուրդը հրա­ժարվեց ընդունել դատա­պարտման հայտա­րա­րություն․ ԵՄ արտա­քին հարա­բե­րություննե­րի հարցե­րով բարձր ներկա­յա­ցուցիչ Ջոզեֆ Բորե­լը հանդես եկավ հայտա­րա­րությամբ ԵՄ անունից։ Միևնույն ժամա­նակ, ԵՄ‑ն չկի­րա­ռեց սահմա­նա­փա­կող միջոցներ Ադրբե­ջա­նի դեմ՝ կապված էներգե­տիկ և հաղորդակցա­կան համա­ձայնագրե­րի հետ։ Սա պայմա­նա­վորված էր ԵՄ անդամ պետություննե­րի միջև կոնսենսուսի բացա­կա­յությամբ, որոնցից շատե­րը կախված էին Ադրբե­ջա­նի գազից և նավթից և ունեին այլ ընդհանրա­կան շահեր այդ երկրի հետ։

Այս ելքը ի ցույց դրեց լիբե­րալ խաղա­ղա­րար մոդե­լի կառուցվածքա­յին սահմա­նա­փա­կումնե­րը, որն առա­վե­լություն է տալիս երկխո­սությա­նը և խթաննե­րին՝ զսպման և հարկադրման փոխա­րեն։ ԵՄ‑ի՝ արդյունա­վետ ճնշման գործիքնե­րի կիրառման ձախո­ղումը ընդգծեց իր նորմա­տիվ մոտեցման փխրունությունը ուժի դիմաց։ Սա վտանգա­վոր նախա­դեպ ստեղծեց, որ տարածքա­յին նվա­ճումներն ու էթնիկ զտումնե­րը կարող են մնալ անպա­տիժ՝ անդրա­դարձ ունե­նա­լով նաև այլ հակա­մարտա­յին գոտի­նե­րի վրա, ինչպես Գազա­յում և Կոսո­վո­յում։

[շարունա­կե­լի]

Աղբյուրը՝