3+3 Ձևա­չափ Չի Լինե­լու

Թուրքիան շարունա­կում է ռուսա­կան գազ գնել, քանի որ չունի համարժեք այլընտրանք, իսկ Ռուսաստա­նից ժամա­նող զբո­սաշրջիկնե­րը երկրի տնտե­սության համար կարև­որ դեր ունեն։ 

Նելլի Մինասյան

Նոյան Տապա­նը զրուցել է թուրքա­գետ Նելլի Մինասյա­նի հետ։ Զրույցի ընթացքում թուրքա­գե­տը ներկա­յացնում է ռուս-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րի բարդ դինա­մի­կան՝ բնութագրե­լով երկու պետություննե­րին որպես «մրցա­կից դաշնա­կիցներ», որոնց շահե­րը հաճախ բախվում են տարբեր տարա­ծաշրջաննե­րում: Մինասյա­նը շեշտում է, որ 2020 թվա­կա­նի պատե­րազմից և ուկրաի­նա­կան ճգնա­ժա­մից հետո Ռուսաստա­նի դիրքե­րը թուլա­ցել են, ինչը թույլ է տվել Թուրքիա­յին էակա­նո­րեն ամրապնդել իր ազդե­ցությունը Հարա­վա­յին Կովկա­սում և Կենտրո­նա­կան Ասիա­յում: Հիմնա­վորվում է, որ «3+3» ձևա­չա­փը չիրա­կա­նացվող նախա­գիծ է, քանի որ Թուրքիան հակված չէ կիսել իր իշխա­նությունը նահանջող Ռուսաստա­նի հետ, այլ ձգտում է առա­վե­լա­գույն օգուտներ քաղել վերջի­նիս հաշվին: Չնա­յած պահպանվող տնտե­սա­կան ու էներգե­տիկ կապե­րին, Թուրքիան մնում է արևմտա­մետ քաղա­քա­կա­նության ուղեծրում և չի հատում այն «կարմիր գծե­րը», որոնք կարող են վտանգել իր հարա­բե­րություննե­րը Արևմուտքի հետ: Զրույցի նպա­տակն է ցույց տալ, որ տարա­ծաշրջա­նում ձևա­վորվել է նոր ուժա­յին բալանս, որտեղ ռուսա­կան նախկին գերա­կա­յությունն աստի­ճա­նա­բար տեղի է տալիս թուրքա­կան էքսպանսիա­յին: 

Նա նշեց, որ ռուս-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րի մասին կարե­լի է շատ երկար խոսել, հատկա­պես վերջին 10–15 տարի­նե­րի զարգա­ցումնե­րի համա­տեքստում, երբ երկու երկրնե­րի հարա­բե­րություններն անցել են կտրուկ փոփո­խություննե­րի փուլե­րով։ Նրա խոսքով՝ Սիրիա­յում, Հարա­վա­յին Կովկա­սում և Կենտրո­նա­կան Ասիա­յում նրանց շահե­րը հաճախ բախվում են, իսկ մասնա­գի­տա­կան գրա­կա­նության մեջ Ռուսաստանն ու Թուրքիան բնութագրվում են որպես «մրցա­կից դաշնա­կիցներ»․ որոշ հարցե­րում մրցակցում են, որոշ հարցե­րում՝ համա­գործակցում։ Որպես օրի­նակ նա հիշա­տա­կեց Աստա­նա­յի ձևա­չա­փը Սիրիա­յի հարցով, որը, սակայն, վերջնա­կան արդյունք չտվեց։

Թուրքա­գետւ գնա­հատմամբ՝ Հարա­վա­յին Կովկա­սի համար շրջա­դարձա­յին պահը 2020 թվա­կա­նի պատե­րազմն էր, երբ Ռուսաստա­նը սկսեց աստի­ճա­նա­բար կորցնել իր դիրքե­րը։ Նրա դիտարկմամբ՝ Թուրքիա­յի լայնա­ծա­վալ աջակցությունը Ադրբե­ջա­նին փոխեց տարա­ծաշրջա­նի ստա­տուս քվոն և ուժա­յին հավա­սա­րակշռությունը՝ հնա­րա­վո­րություն տալով Անկա­րա­յին ոչ միայն ամրապնդել իր ազդե­ցությունը, այլև առաջ մղել թուրքա­կան ինտեգրման գաղա­փա­րը։ Միա­ժա­մա­նակ, ըստ նրա, Մոսկվան այդ ընթացքում չձեռնարկեց այնպի­սի գործնա­կան քայլեր, որոնք կսահմա­նա­փա­կեին Թուրքիա­յի ազդե­ցության աճը։

Նա հավե­լեց, որ Ռուսաստա­նի դիրքե­րի թուլացմա­նը նպաստեց նաև Ուկրաի­նա­յի պատե­րազմը։ Այդ համա­տեքստում Հաքան Ֆիդա­նի այցը, նրա կարծի­քով, կարև­որ ցուցիչ էր, քանի որ Ռուսաստա­նը, որը տասնամյակներ շարունակ տարա­ծաշրջա­նում գերիշխող ուժ էր, այժմ Թուրքիա­յին առա­ջարկում է համա­տեղ հաշվի առնել միմյանց շահե­րը Հարա­վա­յին Կովկա­սում։ Հետա­զո­տո­ղը համոզված է, որ նման պայմա­նա­վորվա­ծություն իրա­կա­նություն չի դառնա, քանի որ Թուրքիան բոլոր հնա­րա­վոր միջոցնե­րով շարունա­կե­լու է ընդլայնել իր ազդե­ցությունը՝ առա­ջին հերթին Ռուսաստա­նի հաշվին։

Նրա խոսքով՝ այդ համա­գործակցության համար Ռուսաստա­նը կրկին առա­ջարկել է «3+3» ձևա­չա­փը, իսկ թուրքա­կան կողմը դիվա­նա­գի­տա­կան պատասխան է տվել՝ հայտա­րա­րե­լով, որ նույնպես կողմ է այդ հարթա­կին և նույնիսկ առա­ջարկում է հանդի­պումներ անցկացնել դրա շրջա­նա­կում։ Սակայն նա կարծում է, որ այդ ձևա­չա­փը կենսունակ չէ։ Թեև հնա­րա­վոր են առանձին հանդի­պումներ և քննարկումներ, այն չի կարող դառնալ տարա­ծաշրջա­նա­յին խնդիրներ լուծող արդյունա­վետ հարթակ, քանի որ մասնա­կից պետություննե­րի անվտանգա­յին պատկե­րա­ցումնե­րը և ռազմա­վա­րա­կան շահե­րը էապես տարբեր են։

Անդրա­դառնա­լով Իրա­նին՝ նա նշեց, որ Թեհրա­նի ներգրավվա­ծությունը պայմա­նա­վորված էր այն մտա­վա­խությամբ, թե Ռուսաստանն ու Թուրքիան կարող են առանց Իրա­նի պայմա­նա­վորվել Հարա­վա­յին Կովկա­սի հարցե­րով։ Սակայն այժմ իրա­վի­ճա­կը փոխվել է, և եթե Իրա­նի նկատմամբ պատժա­մի­ջոցնե­րը թուլա­նան կամ վերա­նան, դա կարող է ամբողջո­վին նոր իրա­վի­ճակ ստեղծել նաև տարա­ծաշրջա­նում։ Նրա կարծի­քով՝ Հայաստանն, Ադրբե­ջանն ու Վրաստա­նը նույնպես ունեն տարբեր առաջնա­հերթություններ, ինչի պատճա­ռով «3+3»-ը հիմնա­կա­նում մնում է դիվա­նա­գի­տա­կան քննարկումնե­րի հարթակ։

Նա ընդգծեց, որ Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղում տեղի ունե­ցած իրա­դարձություննե­րը լավա­գույնս ցույց տվե­ցին Ռուսաստա­նի ազդե­ցության սահմա­նա­փա­կումը։ Ըստ նրա՝ Մոսկվան մինչև վերջ փորձեց պահպա­նել իր դիրքե­րը, քանի որ դրանք ազդե­ցության կարև­ո­րա­գույն լծակ էին, սակայն չկա­րո­ղա­ցավ, և այսօր տարա­ծաշրջա­նում ձևա­վորվել է նոր իրա­կա­նություն։

Խոսե­լով առանձին երկրնե­րի մասին՝ նա նշեց, որ Ադրբե­ջա­նում Ռուսաստա­նի ազդե­ցությունը գործնա­կա­նում զրո­յա­կան է կամ առա­վե­լա­գույնը՝ շատ սահմա­նա­փակ։ Վրաստա­նը փորձում է պահպա­նել նախկի­նում ձևա­վորված որոշ մեխա­նիզմներ, իսկ Հայաստա­նում ընթա­նում են ազդե­ցության վերա­դա­սա­վորման գործընթացներ։ Նրա համոզմամբ՝ ազդե­ցության համար մրցակցությունը հիմնված է բացա­ռա­պես պրագմա­տիկ շահե­րի վրա, և եթե Թուրքիան հնա­րա­վո­րություն ունի ընդլայնե­լու իր ազդե­ցությունը, ապա որևէ պատճառ չունի այն կիսե­լու իր պատմա­կան մրցակցի՝ Ռուսաստա­նի հետ։

Նա նաև շեշտեց, որ թուրք-ռուսա­կան մրցակցությունը սահմա­նա­փակված չէ միայն Հարա­վա­յին Կովկա­սով։ Այն ընդգրկում է նաև Կենտրո­նա­կան Ասիան, Ուկրաի­նան և Սևծովյան տարա­ծաշրջա­նը։ Նրա խոսքով՝ ազդե­ցության բաժանման մասին խոսակցություննե­րը ավե­լի շատ դիվա­նա­գի­տա­կան ձևա­կերպումներ են, քան իրա­կան քաղա­քա­կա­նություն։ Որպես օրի­նակ նա հիշա­տա­կեց ճանա­պարհնե­րի ապաշրջա­փակման հարցը՝ նշե­լով, որ նույնիսկ այդ դեպքում Թուրքիա­յի ակտի­վա­ցումը կնշա­նա­կի ռուսա­կան ազդե­ցության հետա­գա կրճա­տում։

Վերլուծա­բա­նը կարև­ո­րեց նաև Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի զարգա­ցումնե­րը։ Նրա խոսքով՝ Ռուսաստա­նից թուլա­ցող ազդե­ցությունից օգտվե­լով՝ Թուրքիան ոչ միայն ակտիվ կրթամշա­կութա­յին գործունեություն է իրա­կա­նացնում, այլև խորացնում է անվտանգա­յին համա­գործակցությունը։ Նա նշեց, որ Անկա­րան փորձում է Ադրբե­ջա­նում կիրառված ռազմա­կան համա­գործակցության մոդե­լը տարա­ծել նաև Կենտրո­նա­կան Ասիա­յի երկրնե­րի վրա՝ այդ երկրնե­րի զինվո­րա­կաննե­րին ներգրա­վե­լով վերա­պատրաստումնե­րի և խորացնե­լով ռազմա­կան կապե­րը։ Որպես օրի­նակ նա հիշա­տա­կեց թուրքա­կան հրա­հանգիչնե­րի ներկա­յությունը Ուզբեկստա­նում։

Նրա դիտարկմամբ՝ Ռուսաստա­նը տեսնում է Թուրքիա­յի աճող ազդե­ցությունը, սակայն դրա հիմնա­կան արձա­գանքը համա­գործակցության առա­ջարկներն են, այլ ոչ թե հակազդե­ցությունը։ Ըստ նրա՝ դա վկա­յում է, որ Մոսկվան գիտակցում է իր սահմա­նա­փակ հնա­րա­վո­րություննե­րը։

Խոսե­լով ռուս-թուրքա­կան հարա­բե­րություննե­րի ընդհա­նուր պատկե­րի մասին՝ նա նշեց, որ Ռուսաստա­նը արդեն զգա­լի պարտություններ է կրել, մասնա­վո­րա­պես Սիրիա­յում։ Միա­ժա­մա­նակ նա համոզված է, որ Թուրքիան շարունա­կե­լու է վարել արևմտա­մետ արտա­քին քաղա­քա­կա­նություն՝ պահպա­նե­լով նաև հարա­բե­րություննե­րը Ռուսաստա­նի հետ, քանի որ դրանք տնտե­սա­կան կարև­որ նշա­նա­կություն ունեն։

Նրա խոսքով՝ Թուրքիա­յի համար առանցքա­յին են երկու ոլորտներ՝ էներգե­տի­կան և զբո­սաշրջությունը։ Նա նշեց, որ Թուրքիան շարունա­կում է ռուսա­կան գազ գնել, քանի որ չունի համարժեք այլընտրանք, իսկ Ռուսաստա­նից ժամա­նող զբո­սաշրջիկնե­րը երկրի տնտե­սության համար կարև­որ դեր ունեն։ Այդ պատճա­ռով Անկա­րան պահպա­նում է հարա­բե­րություննե­րը Մոսկվա­յի հետ, սակայն հստակ գիտակցում է, թե որտեղ են իր համար կարմիր գծե­րը։

Ամփո­փե­լով՝ նա ասաց, որ եթե նույնիսկ հիպո­թե­տիկ ընտրության առաջ կանգնի՝ խորացնել հարա­բե­րություննե­րը Ռուսաստա­նի՞, թե՞ շարունա­կել համա­գործակցությունը Արևմուտքի հետ, Թուրքիան կընտրի երկրորդ տարբե­րա­կը՝ պահպա­նե­լով իր ռազմա­վա­րա­կան ուղղվա­ծությունը դեպի Արևմուտք։

Հոդվածն ամբողջությամբ‘