ԵՄ-ՀՀ Հարա­բե­րություննե­րը Խաչմե­րուկում. Նորմա­տիվ Արժեքնե­րի Եվ Պրագմա­տիզմի Միջև

ԵՄ ՔԱՀ մանդա­տը ներա­ռում է Հայաստա­նի սահմա­նա­յին շրջաննե­րում կայունության աջակցումը, սահմա­նի սահմա­նա­զատման և սահմա­նագծման գործընթա­ցի աջակցումը և Հայաստա­նի ու Ադրբե­ջա­նի միջև վստա­հության ձևա­վո­րումը։ Թեև առա­քե­լությունը ի սկզբա­նե նախա­տեսված էր գործե­լու երկու երկրնե­րի տարածքում էլ, Ադրբե­ջա­նը մշտա­պես մերժել է որևէ միջազգա­յին ներկա­յություն իր տարածքում՝ հղում անե­լով ինքնիշխա­նությա­նը, ինչը տարածված մոտե­ցում է ավտո­րի­տար վարչա­կարգե­րի շրջա­նում՝ վերահսկո­ղությունից խուսա­փե­լու նպա­տա­կով։

Սոսի Թաթիկյան

(Մաս երրորդ)

ԵՄ աջակցությունը Հայաստա­նի ինքնիշխա­նությա­նը. ԵՄ ՔԱՀ‑ը որպես փափուկ անվտանգության զսպող գործոն

Եվրո­պա­կան միությունն ավե­լի վճռա­կան և արձա­գանքող քաղա­քա­կա­նություն է որդեգրել Հարա­վա­յին Կովկա­սում՝ գործարկե­լով ԵՄ քաղա­քա­ցիա­կան առա­քե­լությունը Հայաստանում(ՔԱՀ), ինչը տարա­ծաշրջա­նա­յին ներգրավվա­ծության զգա­լի փոփո­խություն էր։ ԵՄ‑ը այս որո­շումը պաշտո­նա­պես հաստա­տեց 2023 թ. հունվա­րին՝ «Հանրա­յին անվտանգության և պաշտպա­նության ընդհա­նուր քաղա­քա­կա­նության» (CSDP) շրջա­նա­կում։ Սա հաջորդեց ժամա­նա­կա­վոր դիտորդա­կան առա­քե­լությա­նը, որը գործեց 2022 թ. հոկտեմբե­րից մինչև դեկտեմբեր՝ կազմված լինե­լով Վրաստա­նում տեղա­կայված ԵՄ դիտորդա­կան առա­քե­լության աշխա­տա­կիցնե­րից։ ԵՄ ՔԱՀ‑ի ստեղծումը CSDP‑ի պատմության ամե­նաա­րագ գործարկված առա­քե­լություննե­րից մեկն էր։

ԵՄ ՔԱՀ‑ի տեղա­կա­յումը տեղի ունե­ցավ այն բանից հետո, երբ Ադրբե­ջա­նը 2022 թ. սեպտեմբե­րին լայնա­ծա­վալ հարձա­կում սկսեց Հայաստա­նի վրա։ Այդ հարձակման հետև­անքով ընդա­մե­նը երկու օրում զոհվեց ավե­լի քան 200 մարդ, իսկ Ադրբե­ջա­նը գրա­վեց սահմա­նա­յին տարածքներ երեք հայկա­կան մարզե­րում։ Հարձակման ընթացքում հրե­տա­կոծվեց Ջերմուկի քաղա­քա­ցիա­կան ենթա­կա­ռուցվածքը, իսկ ադրբե­ջա­նա­կան զինված ուժե­րի կողմից իրա­կա­նացվե­ցին պատե­րազմա­կան հանցա­գործություններ՝ այդ թվում՝ հայ զինծա­ռա­յողնե­րի, այդ թվում՝ կին զինվո­րա­կաննե­րի սպա­նություններ և խեղումներ։

Չնա­յած Հայաստա­նի անդա­մակցությա­նը ՀԱՊԿ-ին և Ռուսաստա­նի հետ երկկողմ դաշնակցությա­նը, ո՛չ ՀԱՊԿ‑ը, ո՛չ Մոսկվան չճա­նա­չե­ցին Հայաստա­նի տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության խախտումը և որևէ նշա­նա­կա­լի աջակցություն չտրա­մադրե­ցին։ 2022 թ. սեպտեմբե­րի կեսե­րին ՀԱՊԿ Հավա­քա­կան անվտանգության խորհրդի արտա­կարգ նիստից հետո կազմա­կերպությունը ուղարկեց փաստա­հա­վաք առա­քե­լություն գենե­րալ-գնդա­պետ Անա­տո­լի Սիդո­րո­վի գլխա­վո­րությամբ և ներկա­յացրեց դեէսկա­լա­ցիա­յի առա­ջարկներ։ Սակայն այս ուշա­ցած քայլը լայնո­րեն դիտարկվեց որպես փորձ՝ խոչընդո­տե­լու ԵՄ ներգրա­վումը։ Երև­ա­նը մերժեց առա­ջարկը և փոխա­րե­նը ողջունեց ԵՄ քաղա­քա­ցիա­կան առա­քե­լությունը՝ ազդա­րա­րե­լով Ռուսաստա­նի ղեկա­վա­րած անվտանգության համա­կարգե­րից ռազմա­վա­րա­կան հեռացման սկիզբ։

ԵՄ ՔԱՀ մանդա­տը ներա­ռում է Հայաստա­նի սահմա­նա­յին շրջաննե­րում կայունության աջակցումը, սահմա­նի սահմա­նա­զատման և սահմա­նագծման գործընթա­ցի աջակցումը և Հայաստա­նի ու Ադրբե­ջա­նի միջև վստա­հության ձևա­վո­րումը։ Թեև առա­քե­լությունը ի սկզբա­նե նախա­տեսված էր գործե­լու երկու երկրնե­րի տարածքում էլ, Ադրբե­ջա­նը մշտա­պես մերժել է որևէ միջազգա­յին ներկա­յություն իր տարածքում՝ հղում անե­լով ինքնիշխա­նությա­նը, ինչը տարածված մոտե­ցում է ավտո­րի­տար վարչա­կարգե­րի շրջա­նում՝ վերահսկո­ղությունից խուսա­փե­լու նպա­տա­կով։ Սակայն Բաքուն որոշման լիա­զո­րություն չուներ ԵՄ ՔԱՀ տեղա­կայման հարցում, քանի որ այն գործարկվել է բացա­ռա­պես Հայաստա­նի ինքնիշխան տարածքում՝ ԵՄ‑ի CSDP շրջա­նա­կում։

Թեև ԵՄ ՔԱՀ‑ը զերծ է ուժի կիրառման լիա­զո­րություննե­րից, այն արդյունա­վե­տո­րեն իրա­կա­նացնում է սահմա­նի պարե­կա­յին դիտարկում, վերահսկում է հրա­դա­դա­րի խախտումնե­րը և տրա­մադրում է հավաստի զեկույցներ՝ հակազդե­լով ադրբե­ջա­նա­կան ապա­տե­ղե­կատվությա­նը։ Առա­քե­լության տեսա­նե­լի ներկա­յությունը ծառա­յել է որպես փափուկ զսպող միջոց՝ կանխե­լով էսկա­լա­ցիա­նե­րը։ Խիստ հատկանշա­կան է, որ առա­քե­լության տեղա­կա­յումից հետո միակ լուրջ էսկա­լա­ցիան տեղի է ունե­ցել 2024 թ. մարտին՝ Ներքին Հանդ գյուղում՝ մի վայրում, որն այդպա­հին գտնվում էր ռուսա­կան վերահսկո­ղության տակ և ոչ թե ԵՄ ՔԱՀ‑ի, ինչը ընդգծում է առա­քե­լության կայունացնող դերը։ ԵՄ ՔԱՀ-ըամրապնդել է մարդու անվտանգությունը՝ համա­գործակցե­լով տեղա­կան համայնքնե­րի հետ և վայե­լում է լայն հանրա­յին աջակցություն։ Այն նաև պահպա­նում է միջազգա­յին ուշադրությունը Հայաստան–Ադրբեջան սահմա­նի վրա՝ ամրապնդե­լով ԵՄ‑ի ռազմա­վա­րա­կան ներգրավվա­ծությունը։

ԵՄ քաղա­քա­ցիա­կան առա­քե­լությունը Հայաստա­նում  ոչ միայն նպաստել է Հայաստա­նի սահմաննե­րի կայունությա­նը և մարդու անվտանգությա­նը, այլ նաև իրա­կա­նացրել է կանխարգե­լիչ գործա­ռույթ՝ օգնե­լով կանխել նոր տարա­ծաշրջա­նա­յին հակա­մարտության բռնկումը, ինչը կարող էր հավելյալ ծանրա­բեռնել ԵՄ‑ն՝ Ուկրաի­նա­յում, Բալկաննե­րում և Մերձա­վոր Արև­ելքում ընթա­ցող ճգնա­ժա­մե­րի ֆոնին։ Առա­քե­լության կայունացնող ներկա­յությունը ծառա­յել է ԵՄ շահե­րին՝ խուսա­փե­լով տարա­ծաշրջա­նա­յին ցնցումնե­րից, որոնք կարող էին վտանգել նաև ԵՄ‑ի էներգե­տիկ համա­գործակցությունը Ադրբե­ջա­նի հետ։

Ադրբե­ջա­նա­կան և ռուսա­կան տեղե­կատվա­կան պատե­րազմը ԵՄ ՔԱՀ‑ի դեմ

ԵՄ ՔԱՀ‑ի տեղա­կա­յումից հետո այն դարձավ Ադրբե­ջա­նի և Ռուսաստա­նի կողմից իրա­կա­նացվող համա­կարգված ապա­տե­ղե­կատվա­կան արշա­վի թիրախ։ Բաքուն և Մոսկվան առա­քե­լությունը ներկա­յացնում են որպես Արևմուտքի միջամտություն՝ հարցա­կա­նի տակ դնե­լով դրա լեգի­տի­մությունն ու չեզո­քությունը։

Ադրբե­ջա­նի պաշտոնյա­նե­րը, պետությա­նը մոտ կանգնած վերլուծա­բաններն ու լրատվա­մի­ջոցնե­րը ԵՄ այս քաղա­քա­ցիա­կան ու անզեն առա­քե­լությունը ներկա­յացնում են որպես «լրտե­սության», «հետա­խուզության» և «ծածուկ ՆԱՏՕ գործո­ղություննե­րի» գործիք։ Ադրբե­ջանցի դիվա­նա­գետնե­րը պնդում էին, թե ԵՄ ՔԱՀ-ըիրա­կա­նում քողարկում է Հայաստա­նի «պատե­րազմի նախա­պատրաստություննե­րը», դրա­նով իսկ խաթա­րե­լով տարա­ծաշրջա­նա­յին կայունությունը։ Բաքվի  վերահսկո­ղությա­նը դիմա­կա­յե­լու մի մասով՝ ադրբե­ջա­նա­կան սահմա­նա­պահ ծառա­յություննե­րը հետև­ում էին ԵՄ ՔԱՀ պարե­կությա­նը՝ միջազգա­յին դիտարկման նախա­դե­պա­յին վիճարկում:

Ռուսա­կան պաշտոնյա­նե­րը կրկնում էին այս պնդումնե­րը՝ առա­քե­լությունը ներկա­յացնե­լով որպես սադրիչ, ապա­կա­յունացնող և չարտոնված՝ հղում անե­լով Ադրբե­ջա­նի առարկություննե­րին, չնա­յա­ծայն գործում է բացա­ռա­պես հայկա­կան տարածքում և Բաքվի համա­ձայնությունը պահանջված չէ։ Ռուսաստա­նը հստակ հայտա­րա­րել է, որ այս առա­քե­լությունը հակա­սում է իր ռազմա­վա­րա­կան շահե­րին Հարա­վա­յին Կովկա­սում։

Այս նարա­տիվնե­րը մաս են կազմում լայնա­ծա­վալ կոգնի­տիվ պատե­րազմի ռազմա­վա­րության՝ ուղղված ԵՄ ներգրավվա­ծության խաթարմա­նը և Հայաստա­նի ԵՄ‑ի հետ հարա­բե­րություննե­րի խորացման կանխարգելմա­նը, մինչդեռ ռուսա­կան նարա­տիվնե­րը հատուկ ուղղված են հայ հասա­րա­կության շրջա­նում ԵՄ‑ի նկատմամբ վստա­հության քայքայմա­նը։

2024 թվա­կա­նից սկսած՝ Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի միջև քննարկվող խաղա­ղության պայմա­նագրի նախագծի շրջա­նա­կում Բաքուն պահանջում է ԵՄ ՔԱՀ‑ի դուրսբե­րում՝ հղում անե­լով կետին, որը պահանջում է երրորդ երկրնե­րի ուժե­րի չհա­մալրման արգելք։ Ադրբե­ջա­նը կեղծ կերպով ներկա­յացնում է CSDP‑ի քաղա­քա­ցիա­կան դիտորդա­կան առա­քե­լությունը որպես «ուժ»՝ այն դիտարկե­լով որպես հնա­րա­վոր նոր էսկա­լա­ցիա­յի կամ սահմա­նա­յին տարածքնե­րի աստի­ճա­նա­կան անեքսիա­յի նախա­պատրաստություն։ 2024 թ. նոյեմբե­րին Հայաստա­նը առա­ջարկեց ԵՄ ՔԱՀ‑ի դուրսբե­րում սահմա­նա­զատված հատվածնե­րից, սակայն Ադրբե­ջա­նը շարունա­կեց պնդել ամբողջ սահմա­նից դրա հեռա­ցումը։ 2025թ. մարտին Հայաստա­նը ընդունեց Ադրբե­ջա­նի պահանջը խաղա­ղության համա­ձայնագրի այդ հոդվա­ծի մասով՝ փակուղին կոտրե­լու նպա­տա­կով։

Այս հայտա­րա­րությունը լուրջ անհանգստություն առա­ջացրեց հայ հասա­րա­կության շրջա­նում։ Ի պատասխան՝ հայկա­կան կողմը հայտա­րա­րեց, որ խաղա­ղության պայմա­նագրի ստո­րագրումից հետո կարող է համա­գործակցել ԵՄ հետ՝ առա­քե­լության շարունա­կության համար ընդունե­լի նոր պայմաններ մշա­կե­լու ուղղությամբ, ինչը հավա­նա­բար կնշա­նա­կի մանդա­տի վերա­նա­յում, ոչ թե լիա­կա­տար դուրս բերում։ Սակայն Ադրբե­ջա­նը հետ կանգնեց խաղա­ղության պայմա­նա­գիր ստո­րագրե­լու իր հանձնա­ռությունից՝ ներկա­յացնե­լով նոր նախա­պայմաններ։ Միա­ժա­մա­նակ, Ադրբե­ջա­նը սկսեց տարա­ծել ապա­տե­ղե­կատվություն՝ հայկա­կան կողմի հրա­դա­դա­րի խախտումնե­րի մասին և հրե­տա­կո­ծեց Հայաստա­նի ռազմա­վա­րա­կան նշա­նա­կություն ունե­ցող Սյունի­քի սահմա­նա­մերձ գյուղե­րի քաղա­քա­ցիա­կան ենթա­կա­ռուցվածքը։ ԵՄ ՔԱՀ‑ը արձա­գանքեց՝ ավե­լացնե­լով գիշե­րա­յին պարե­կա­յին գործո­ղություննե­րը, հակազդե­լով ապա­տե­ղե­կատվությա­նը և հաստա­տե­լով քաղա­քա­ցիա­կան ենթա­կա­ռուցվածքի վնասնե­րը։

Ներկա­յումս ԵՄ ՔԱՀ‑ը դարձել է ԵՄ աջակցությունը Հայաստա­նի ինքնիշխա­նությանն ու անվտանգությա­նը խորհրդանշող առա­քե­լություն։ Եթե չլի­ներ Ադրբե­ջա­նի ընդդի­մությունը, ԵՄ ՔԱՀ-ըկա­րող էր դառնալ արդյունա­վետ անվտանգության երաշխիք և վստա­հության ամրապնդման միջոց խաղա­ղության պայմա­նագրի ավարտից հետո։

[շարունա­կե­լի]

Աղբյուրը՝