ԵՄ-ՀՀ Հարա­բե­րություննե­րը Խաչմե­րուկում. Նորմա­տիվ Արժեքնե­րի Եվ Պրագմա­տիզմի Միջև

Ժամա­նա­կից շուտ նման քայլը կարող է համարվել վճռա­կա­նության ցուցադրություն, սակայն կարող է միա­ժա­մա­նակ ուժե­ղացնել Ռուսաստա­նի կողմից կիրառվող հիբրի­դա­յին ճնշումնե­րը։ Հետև­ա­բար, մնում է անո­րոշ, թե արդյոք ԵՄ-համա­պա­տասխա­նե­ցումը կդառնա Հայաստա­նի արտա­քին քաղա­քա­կան նոր դոկտրի­նի կառուցվածքա­յին հիմք։

Սոսի Թաթիկյան

(Մաս չորրորդ)

Եվրո­պա­կան խաղա­ղության հիմնադրա­մի օգնության կարև­ո­րությունը Հայաստա­նի համար

2024 թվա­կա­նի հունվա­րին Եվրո­պա­կան Միությունն առա­ջին անգամ ընդունեց Հայաստա­նի համար նախա­տեսված օժանդա­կության միջոց Եվրո­պա­կան խաղա­ղության հիմնադրա­մի (ԵԽՀ) շրջա­նա­կում՝ նշա­նա­վոր առա­ջընթաց գրանցե­լով ԵՄ-Հայաստան անվտանգության համա­գործակցությունում (ԵՄ Խորհուրդ, 2024)։ 10 միլիոն եվրո­յի ոչ մահա­ցու օգնության փաթե­թը նպա­տակ ունի բարե­լա­վել Հայաստա­նի պաշտպա­նա­կան կարո­ղություննե­րը՝ տրա­մադրե­լով հողի վերահսկման սարքա­վո­րումներ, շարժունա­կության միջոցներ, բժշկա­կան տարհանման ռեսուրսներ և ինժե­նե­րա­կան գործիքներ։

Թեև այս որո­շումը համեստ է ծավա­լով, այն քաղա­քա­կան առաջխա­ղա­ցում էր՝ ԵՄ ներսում տասնութ ամսից ավե­լի տևած քննարկումնե­րից հետո։ Հունգա­րիան սկզբում դեմ էր հանդես գալիս նախա­ձեռնությա­նը՝ իր Ադրբե­ջա­նի հետ սերտ կապե­րի պատճա­ռով։ Կարև­որ է նշել, որ սա առա­ջին դեպքն էր, երբ ԵՄ‑ն հաստա­տեց ԵԽՀ‑ի միջո­ցա­ռում մի գործընկեր երկրի համար, որը դեռևս պաշտո­նա­պես գտնվում էր ՀԱՊԿ շրջա­նա­կում՝ ցույց տալով ռազմա­վա­րա­կան վստա­հության աճը Հայաստա­նի նկատմամբ։ Հետա­գա փորձե­րը՝ հաստա­տե­լու երկրորդ օգնության փաթե­թը, կրկին արգե­լա­փակվել են՝ ենթադրա­բար Հունգա­րիա­յի կողմից, որը գործում է Ադրբե­ջա­նի շահե­րին համա­հունչ։ ԵԽՀ‑ի օգնությունը, որը հստա­կո­րեն բնութագրվում է որպես պաշտպա­նա­կան միջո­ցա­ռում, համա­հունչ է Հայաստա­նի պաշտպա­նության բարե­փոխման ընդհա­նուր նպա­տակնե­րին և նրա ռազմա­վա­րա­կան ուղղությա­նը՝ ստեղծել ավե­լի բազմա­զան, թափանցիկ և ժողովրդա­վա­րա­կան վերահսկո­ղության ենթա­կա անվտանգության գործընկե­րություններ։ ԵՄ‑ն ընդգծել է, որ այս աջակցությունը ուղղված չէ որևէ երրորդ կողմի դեմ։

Երև­ա­նը ողջունեց ԵԽՀ‑ի առա­ջին միջո­ցա­ռումը՝ այն դիտե­լով որպես կարև­որ քայլ Հայաստա­նի պաշտպա­նության ոլորտի վերա­կանգնման ճանա­պարհին՝ Ադրբե­ջա­նի հերթա­կան ռազմա­կան հարձա­կումնե­րից հետո։ Այս միջո­ցա­ռումը նաև խորհրդանշա­կան հաստա­տում էր ԵՄ‑ի պատրաստա­կա­մության՝ իր քաղա­քա­կան աջակցությունը վերա­ծե­լու գործնա­կան գործիքնե­րի՝ Հայաստա­նի ինքնիշխա­նությունն ու դիմադրո­ղա­կա­նությունը ամրապնդե­լու նպա­տա­կով՝ տարա­ծաշրջա­նա­յին փխրուն անվտանգության պայմաննե­րում։

Միջո­ցա­ռումն արդեն բախվել է ագրե­սիվ ապա­տե­ղե­կատվա­կան արշավնե­րի թե՛ Բաքվից, թե՛ Մոսկվա­յից։ 2025 թ․ հունվա­րին Ադրբե­ջա­նի նախա­գահ Իլհամ Ալիևը սխալ հայտա­րա­րություն արեց ԵՄ‑ի մասնակցության մասին՝ ասե­լով․ «Հայաստան զենք է ուղարկվում՝ ոչ մահա­ցու սարքա­վո­րումնե­րի քողի տակ… սա միայն սկիզբն է»։ Այս մեղադրանքնե­րը շարունակվում են՝ չնա­յած այն փաստին, որ Հայաստա­նի ԵԽՀ օգնությունն ընդգրկում է բացա­ռա­պես ոչ մահա­ցու բաղադրիչներ։ ԵԽՀ‑ն մինչ այժմ մահա­ցու օգնություն տրա­մադրել է միայն բացա­ռիկ դեպքե­րում՝ Ուկրաի­նա­յին և Բենի­նին։

Ռուս պաշտոնյա­նե­րը ակտի­վացրել են Ադրբե­ջա­նի այս հայտա­րա­րություննե­րը՝ ներկա­յացնե­լով ԵԽՀ օգնությունը որպես ապա­կա­յունացնող ուժ, որը նպա­տակ ունի խաթա­րել տարա­ծաշրջա­նա­յին հավա­սա­րակշռությունը։ Այս խոսույթնե­րը մաս են կազմում ավե­լի լայն «ճանա­չո­ղա­կան պատե­րազմի» ռազմա­վա­րության, որն ուղղված է երեք հիմնա­կան նպա­տակնե­րի․ կանխել Հայաստա­նի պաշտպա­նության կարո­ղություննե­րի վերա­կանգնումը, սահմա­նա­փա­կել նրա անվտանգության գործընկե­րության ընտրություննե­րը և խոչընդո­տել ԵՄ‑ի ներգրավվա­ծությունը Հարա­վա­յին Կովկա­սում։

Ձգտումնե­րի ու իրա­գործե­լիության միջեւ. Հայաստա­նի ճանա­պարհը դեպի ԵՄ անդա­մակցություն

Չնա­յած Հայաստա­նը դեռ պաշտո­նա­պես չի դիմել ԵՄ անդա­մակցության համար, քաղա­քա­կան և ինստի­տուցիո­նալ մի շարք քայլեր վկա­յում են ԵՄ-ին միա­նա­լու ուղու հետ աճող համընթա­ցության մասին։ Սակայն այս ուղին մնում է տատանվող՝ պայմա­նա­վորված ինչպես ներքին զգուշա­վո­րությամբ, այնպես էլ արտա­քին անո­րո­շությամբ։

2024 թվա­կա­նի սկզբին ԵՄ կողմնա­կից ընդդի­մա­դիր ուժերն ու քաղա­քա­ցիա­կան հասա­րա­կության խմբե­րը մեկնարկե­ցին «Եվրաքվե» կոչվող նախա­ձեռնություն՝ առա­ջարկե­լով համազգա­յին հանրաքվե ԵՄ-ին անդա­մակցության հնա­րա­վո­րության շուրջ։ Այս ժողովրդա­կան նախա­ձեռնությունը ակտիվ քննարկումներ հարուցեց երկրի աշխարհա­քա­ղա­քա­կան կողմնո­րոշման վերա­բերյալ և հավա­քեց ավե­լի քան 50,000 ստո­րագրություն՝ բավա­րա­րե­լով Սահմա­նադրությամբ սահմանված շեմը՝ նախա­գի­ծը ներկա­յացնե­լու Ազգա­յին ժողով։ Այս գործընթա­ցը վկա­յեց եվրո­պա­կան ինտեգրման նկատմամբ հասա­րա­կա­կան աջակցության աճի և հասա­րա­կության մեջ ավե­լի լայն փոփո­խության մասին։ Այս միտումը, հատկա­պես 2020-ից հետո, կառա­վա­րությա­նը մղեց ավե­լի վճռա­կան արձա­գանքի՝ թեև ԵՄ անդա­մակցությունը մնում է հեռա­վոր հեռանկար։

Հիմնվե­լով այս հասա­րա­կա­կան աջակցության վրա՝ Հայաստա­նի կառա­վա­րությունն այն վերա­ծեց օրենսդրա­կան քայլի։ 2025 թ․ հունվա­րի 9‑ին կառա­վա­րությունը հաստա­տեց «Հայաստա­նի Հանրա­պե­տության՝ Եվրո­պա­կան Միությանն անդա­մակցման գործընթա­ցի մեկնարկի մասին» օրենքի նախա­գի­ծը։ Ազգա­յին ժողո­վը այն ընդունեց երկրորդ և վերջնա­կան ընթերցմամբ՝ մարտի 26-ին՝ 64 կողմ, 7 դեմ ձայնե­րով։ Նախա­գահ Վահագն Խաչա­տուրյա­նը ստո­րագրեց օրենքը 2025 թ․ ապրի­լի 4‑ին՝ պաշտո­նա­պես արձա­նագրե­լով Հայաստա­նի ցանկությունը՝ շարունա­կե­լու ԵՄ-ին միա­նա­լու ուղին՝ պահպա­նե­լով ժամա­նա­կա­յին ճկունությունը։ Թեև օրենքը չի նշա­նա­կում պաշտո­նա­կան դիմում, վերլուծա­բաննե­րը այն գնա­հա­տե­ցին որպես կառուցվածքա­յին պարտա­վո­րություն՝ հավա­սա­րակշռե­լով հավակնությունն ու ռազմա­վա­րա­կան զգուշությունը։ Արտա­քին գործե­րի փոխնա­խա­րար Պարույր Հովհաննիսյա­նը պարզա­բա­նեց, որ այս օրի­նա­գիծն ավե­լի շատ խորհրդանշա­կան բնույթ ունի՝ արտա­հայտե­լով Հայաստա­նի ձգտումնե­րը, քան պաշտո­նա­կան հայտ։

Ռուսաստա­նի Արտա­քին գործե­րի նախա­րա­րությունը արձա­գանքեց պաշտո­նա­կան նախազգուշացմամբ՝ հայտա­րա­րե­լով, որ ԵՄ-ին անդա­մակցության մասին օրենքի ընդունումը «նպա­տա­կաուղղված անբարյա­ցա­կամ քայլ է», որը կարող է լուրջ վնաս հասցնել երկկողմ հարա­բե­րություննե­րին։ Մոսկվան այս քայլը բնութագրեց որպես լայնա­մասշտաբ աշխարհա­քա­ղա­քա­կան շրջա­դարձ՝ սպառնա­լիք Ռուսաստա­նի ավանդա­կան ազդե­ցությա­նը Հարա­վա­յին Կովկա­սում՝ զգուշացնե­լով, որ ԵՄ ինտեգրման շարունա­կա­կան ձգտումը կարող է լուրջ հետև­անքներ ունե­նալ։

Օրենքի ընդունումից ավե­լի քան մեկ ամիս անց դրա իրա­կա­նացման հետա­գա քայլեր դեռևս չեն հայտա­րարվել, ինչը  գործընթա­ցի ձևն ու ժամա­նա­կա­ցույցը անո­րոշ է թողնում։ Ոմանք կարծում են, որ ԵՄ անդա­մակցության պաշտո­նա­կան դիմումը քաղա­քա­կա­նա­պես վտանգա­վոր կամ վաղա­ժամ է, իսկ մյուսնե­րը այն վաղուց արդեն անհրա­ժեշտ են համա­րում՝ ռազմա­վա­րա­կան հստա­կություն ցուցադրե­լու համար։ Ակնհայտ է աճող դժգո­հություն՝ եվրո­պա­մետ քաղա­քա­կան և հասա­րա­կա­կան գործիչնե­րի շրջա­նում, որոնք տեսնում են, որ գործո­ղություննե­րի բացա­կա­յությունը կարող է բաց թողնված հնա­րա­վո­րություն դառնալ։ Մինչև 2026 թվա­կա­նի ընտրություննե­րը արդյոք Հայաստա­նը կներկա­յացնի անդա­մակցության հայտ, թե ոչ, մնում է ներքա­ղա­քա­կան բանա­վե­ճի հարց։ Ժամա­նա­կից շուտ նման քայլը կարող է համարվել վճռա­կա­նության ցուցադրություն, սակայն կարող է միա­ժա­մա­նակ ուժե­ղացնել Ռուսաստա­նի կողմից կիրառվող հիբրի­դա­յին ճնշումնե­րը։ Հետև­ա­բար, մնում է անո­րոշ, թե արդյոք ԵՄ-համա­պա­տասխա­նե­ցումը կդառնա Հայաստա­նի արտա­քին քաղա­քա­կան նոր դոկտրի­նի կառուցվածքա­յին հիմք։

[Շարունա­կե­լի]

Աղբյուրը‘