ԵՄ-ՀՀ Հարա­բե­րություննե­րը Խաչմե­րուկում. Նորմա­տիվ Արժեքնե­րի Եվ Պրագմա­տիզմի Միջև

Թեև Ռուսաստա­նի հետ ամբողջա­կան կցորդումից հրա­ժա­րումը կարճա­ժամկետ հեռանկա­րում ո՛չ իրա­գործե­լի է, ո՛չ էլ ցանկա­լի, նպա­տա­կա­յին ԵՄ աջակցությունը կարող է նվա­զեցնել կառուցվածքա­յին խոցե­լիություննե­րը և ճանա­պարհ հարթել ԵՄ միասնա­կան շուկա­յին խորացված համա­հունչ լինե­լու համար։ ԵՄ‑ն կարող է այս գործընթա­ցին նպաստել՝ ապա­հո­վե­լով մաքսա­զերծ մուտք հայկա­կան արտադրանքնե­րի համար, օգնե­լով տեխնի­կա­կան ստանդարտնե­րի հարմա­րեցմա­նը և խթա­նե­լով արտա­հանման ներուժ ունե­ցող ոլորտնե­րը։

Սոսի Թաթիկյան

(մաս հինգե­րորդ)

Կառուցվածքա­յին տնտե­սա­կան կախվա­ծություն ԵԱՏՄ-ից

Թեև Հայաստա­նը նվա­զեցրել է իր անվտանգա­յին կախվա­ծությունը Ռուսաստա­նից և ՀԱՊԿ-ից, այն շարունա­կում է կառուցվածքա­յին կերպով կապված մնալ Եվրա­սիա­կան տնտե­սա­կան միության (ԵԱՏՄ) հետ՝ առևտրի, աշխա­տուժի միգրա­ցիա­յի և էներգե­տի­կա­յի ոլորտնե­րում։ Այս կախվա­ծությունը սահմա­նա­փա­կում է Հայաստա­նի կարո­ղությունը՝ լիարժե­քո­րեն համա­հունչ դառնա­լու ԵՄ տնտե­սա­կան ստանդարտնե­րին։ Տնտե­սա­կան ինտեգրման խոր մակարդա­կը նշա­նա­կում է, որ ցանկա­ցած հանկարծա­կի դուրս գալը կամ անդա­մակցության կասե­ցումը կարող է հանգեցնել լուրջ տնտե­սա­կան խաթա­րումնե­րի։

Ռուսաստա­նը նախազգուշա­ցումներ է հղել Հայաստա­նին՝ հայտա­րա­րե­լով, որ ԵԱՏՄ անդամ մնա­լու պայմաննե­րում ԵՄ ինտեգրման ճանա­պարհով առաջ գնալն անհնար է, և որ Մոսկվան կարող է դիմել իրա­վա­կան քայլե­րի, եթե Հայաստա­նը խախտի ԵԱՏՄ կանոննե­րը։ Ռուսաստա­նի պաշտոնյա­նե­րը ընդգծել են, որ թեև Հայաստա­նը չի հայտա­րա­րել ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու մտադրության մասին, ցանկա­ցած քայլ դեպի ԵՄ կառույցնե­րին համա­հունչ դարձնե­լու ուղղությամբ կարող է իրա­վա­կան հետև­անքներ առա­ջացնել՝ հաշվի առնե­լով ԵՄ‑ի և ԵԱՏՄ‑ի օրա­կարգե­րի ընկալվող անհա­մա­տե­ղե­լիությունը։ Այս զարգա­ցումնե­րը վկա­յում են լարվա­ծության աճի մասին Հայաստա­նի եվրո­պա­կան ձգտումնե­րի և ռուսա­կան տարա­ծաշրջա­նա­յին համա­կարգե­րին պարտա­վո­րություննե­րի միջև։

Վերլուծա­բաննե­րը համա­ձայն են, որ Հայաստա­նի տնտե­սա­կան կախվա­ծությունը Ռուսաստա­նից գերա­զանցում է էներգե­տի­կա­յին և փոխանցումնե­րին՝ ընդգրկե­լով ներդրումնե­րի երկա­րա­ժամկետ կառուցվածք, ինստի­տուցիո­նալ ինտեգրում ԵԱՏՄ‑ի շրջա­նակնե­րում և ռազմա արդյունա­բե­րա­կան համա­գործակցություն։ Ռուսաստա­նի վերահսկո­ղությունը առանցքա­յին ոլորտնե­րի նկատմամբ—օրինակ՝ «Գազպրոմ Հայաստա­նի» միջո­ցով գազի բաշխման և կենսա­կան տարանցիկ ուղի­նե­րի նկատմամբ—ստեղծում է լուրջ խոչընդոտներ տնտե­սա­կան դիվերսիֆի­կա­ցիա­յի համար։ Հայաստա­նի տնտե­սա­կան կողմնո­րո­շումը ԵՄ‑ի ուղղությամբ պահանջում է աստի­ճա­նա­կան և ռազմա­վա­րա­կան կառա­վա­րում։

Թեև Ռուսաստա­նի հետ ամբողջա­կան կցորդումից հրա­ժա­րումը կարճա­ժամկետ հեռանկա­րում ո՛ չիրա­գործե­լի է, ո՛չ էլ ցանկա­լի, նպա­տա­կա­յին ԵՄ աջակցությունը կարող է նվա­զեցնել կառուցվածքա­յին խոցե­լիություննե­րը և ճանա­պարհ հարթել ԵՄ միասնա­կան շուկա­յին խորացված համա­հունչ լինե­լու համար։ ԵՄ‑ն կարող է այս գործընթա­ցին նպաստել՝ ապա­հո­վե­լով մաքսա­զերծմ ուտք հայկա­կան արտադրանքնե­րի համար, օգնե­լով տեխնի­կա­կան ստանդարտնե­րի հարմա­րեցմա­նը և խթա­նե­լով արտա­հանման ներուժունե­ցող ոլորտնե­րը։ Որա­կա­վո­րումնե­րի կառուցման ծրագրե­րը՝ կենտրո­նա­ցած մաքսա­յին կարգա­վո­րումնե­րի, ապրանքնե­րի սերտիֆի­կացման, լիցենզա­վորման և ինտեգրված սահմա­նա­յին կառա­վարման վրա, կօգնեն հայ արտադրողնե­րին համա­պա­տասխա­նել ԵՄ շուկա­յի պահանջնե­րին։ ԵՄ տեխնի­կա­կան աջակցությունը կարող է նվա­զեցնել Հայաստա­նի կախվա­ծությունը ռուսա­կան ենթա­կա­ռուցվածքնե­րից, էներգե­տիկ ուղի­նե­րից և ֆինանսա­կան համա­կարգե­րից։ Թեև այս քայլե­րը չեն վերացնի ԵԱՏՄ-ից կախվա­ծությունը անմի­ջա­պես, սակայն աստի­ճա­նա­բար կավե­լացնեն Հայաստա­նի տնտե­սա­կան դիմադրո­ղա­կա­նությունը։ Երկրի երկա­րա­ժամկետ տնտե­սա­կան ինքնիշխա­նությունը կախված է ռազմա­վա­րա­կան դիվերսիֆի­կա­ցիա­յից և ԵՄ‑ի կայուն ներգրավվա­ծությունից։

Երկա­կի դիրքա­վո­րումը՝ ԵՄ‑ի և ԵԱՏՄ‑ի շրջա­նակնե­րում միա­ժա­մա­նակ, գնա­լով կդառնա անհնա­րին, ինչի պատճա­ռով անհրա­ժեշտ կլի­նի աստի­ճա­նա­կան և ռազմա­վա­րա­կան վերաձև­ա­վո­րում՝ երկա­րա­ժամկետ ինտեգրման համար։

Հաղթա­հա­րե­լով Կախվա­ծությունը Կապով. ԵՄ‑ի ռազմա­վա­րա­կան դերը

Հայաստա­նի տնտե­սա­կան վերաուղղորդումը ԵՄ կողմն ապա­հո­վե­լու համար, ԵՄ‑ն պետք է հաղթա­հա­րի ինչպես ֆիզի­կա­կան, այնպես էլ աշխարհա­քա­ղա­քա­կան խոչընդոտնե­րը, որոնք սահմա­նա­փա­կում են Հայաստա­նի հասա­նե­լիությունը լայն շուկա­նե­րին։ ԵՄ‑ն, որպես ընդհա­նուր շուկա, պահանջում է ֆիզի­կա­կան կապ, որը ներկա­յումս Հայաստա­նի մոտ բացա­կա­յում է։ Այդ բացը պայմա­նա­վորված է Թուրքիա­յի հետ փակ սահմա­նի, Ադրբե­ջա­նի մասնակցությամբ տարա­ծաշրջա­նա­յին նախագծե­րից Հայաստա­նի բացառման, ինչպես նաև ԵՄ-Վրաստան և ԵՄ-Թուրքիա հարա­բե­րություննե­րի բարդ բնույթով։ Կապը միայն տեխնի­կա­կան խնդիր չէ, այլ ռազմա­վա­րա­կան հարց, որն ազդում է ԵՄ շուկա­յի ինտեգրումից և տնտե­սա­կան դիվերսիֆի­կա­ցիա­յից Հայաստա­նի օգտվե­լու կարո­ղության վրա։

Հայաստա­նի ներկա­յացրած «Խաղա­ղության խաչմե­րուկ» նախա­ձեռնությունը, որը նպա­տակ ունի վերա­գործարկել տարա­ծաշրջա­նա­յին տրանսպորտա­յին և հաղորդակցման ուղի­նե­րը՝ ինքնիշխա­նության, փոխա­դարձության և իրա­վա­զո­րության հիմքով, ենթադրում է կառուցո­ղա­կան տեսլա­կան՝ ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի զարգացման և տարա­ծաշրջա­նա­յին կայունացման համար։ Այս նախա­ձեռնության իրա­կա­նա­ցումը կարող է Հայաստա­նին վերա­ծել Եվրո­պան Ասիա­յին կապող կարև­որ հանգույցի՝ դադա­րե­լով լինել աշխարհա­քա­ղա­քա­կան փակուղի։ ԵՄ–Կենտրոնական Ասիա Կապի գագաթնա­ժո­ղո­վում Եվրո­պա­կան հանձնա­ժո­ղո­վի նախա­գահ Ուրսուլաֆոն դեր Լայե­նը շեշտեց այդ ներուժը՝ Հայաստա­նի սահմա­նի բացումը Թուրքիա­յի և Ադրբե­ջա­նի հետ բնութագրե­լով որպես «խաղի կանոննե­րի վերա­փո­խում», որը կարող է Եվրո­պա­յին և Կենտրո­նա­կան Ասիա­յին «աննա­խա­դեպ կերպով մոտեցնել»։

Սակայն այս տեսլա­կա­նին ընդդի­մա­նում է Ադրբե­ջա­նի նախա­գահ Իլհամ Ալիևը, որը ԵՄ-ին մեղադրել է «գաղութա­տի­րության» և «միջամտության» մեջ՝ հայտա­րա­րե­լով, որ Ադրբե­ջա­նի, Թուրքիա­յի և Հայաստա­նի միջև հարա­բե­րություննե­րը ԵՄ‑ի գործը չեն։ Այս հայտա­րա­րություննե­րը վկա­յում են, որ Բաքուն իրա­կա­նում չի ձգտում ընդգրկուն տարա­ծաշրջա­նա­յին կապի, այլ փորձում է վերահսկել կամ խոչընդո­տել տրանսպորտա­յին պայմա­նա­վորվա­ծություննե­րը՝ պահպա­նե­լով Հայաստա­նի մեկուսա­ցումը։

ԵՄ‑ն կարող է ամրապնդել Հայաստա­նի դիրքե­րը՝ պաշտպա­նե­լով ենթա­կա­ռուցվածքա­յին միջանցքնե­րին իրա­վա­կան և ներա­ռա­կան հասա­նե­լիությունը և տնտե­սա­կան աջակցությունը կապե­լով իրա­կան կապի ապա­հովման հետ։ Հայաստա­նի ներգրա­վումը տարա­ծաշրջա­նա­յին տրանսպորտա­յին ցանցե­րում՝ զուգակցված ներքին ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի արդիա­կա­նացման և նորմա­տիվ համահնչեցման հետ, կնպաստի Հայաստա­նի վրա կիրառվող ճնշումնե­րի մեղմացմա­նը։ Այս մոտե­ցումը նաև կզո­րացնի ԵՄ‑ի դերը որպես կայունացնող գործոն Հարա­վա­յին Կովկա­սում՝ միա­ժա­մա­նակ խթա­նե­լով իր կապի օրա­կարգը։

Հանրա­յին ընկա­լումնե­րը ԵՄ‑ի և Ռուսաստա­նի հիբրի­դա­յին արշա­վի վերա­բերյալ

Հայաստա­նում ԵՄ‑ի հանդեպ հանրա­յին վերա­բերմունքը ընդհա­նուր առմամբ դրա­կան է՝ արտա­ցո­լե­լով և՛ դրա նորմա­տիվ արժեքնե­րի, և՛ քաղա­քա­կան ու նյութա­կան աջակցության ներուժի արժե­վո­րումը։ Ըստ Միջազգա­յին Հանրա­պե­տա­կան Ինստի­տուտի՝ 2024 թ. մարտի հարցման՝ հայաստանցի­նե­րի 61%-ը դրա­կան կարծիք ունի ԵՄ‑ի մասին, ինչը ԵՄ-ին դարձնում է ամե­նա­շատ վստահված միջազգա­յին դերա­կա­տարնե­րից մեկը՝ գերա­զանցե­լով Ռուսաստա­նին և հավա­սարվե­լով Ֆրանսիա­յի ու ԱՄՆ‑ի նկատմամբ վերա­բերմունքին։ ԵՄ‑ն լայնո­րեն ճանաչվում է Հայաստա­նի ժողովրդա­վա­րա­կան բարե­փո­խումնե­րին, քաղա­քա­ցիա­կան հասա­րա­կության զարգացմա­նը, կարո­ղություննե­րի ամրապնդմա­նը և անվտանգության կայունացմա­նը (EUMA‑ի միջո­ցով) ցուցա­բե­րած աջակցության համար։

Չնա­յած դրա­կան պատկե­րին՝ ԵՄ‑ի նկատմամբ որոշ հատվածնե­րում աճում է հիասթա­փությունը՝ կապված դրա նորմա­տիվ ազդե­ցության հետ։ Ինչպես վերլուծվել էր այս հոդվա­ծում, բազմա­թիվ հայաստանցի­ներ դժգոհ են ԵՄ‑ի մեղմ արձա­գանքից 2023 թ. Ադրբե­ջա­նի հարձակմա­նը Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղում և Բաքվի նկատմամբ էական սահմա­նա­փա­կումներ կամ քաղա­քա­կան հետև­անքներ չկի­րա­ռե­լու պատճա­ռով։ Այս անգործությունը լայնո­րեն ընկալվում է որպես Ադրբե­ջա­նին զինված ուժով տարածքներ զավթե­լուև խաղաղ գործընթա­ցը խոչընդո­տե­լու թույլտվություն, ինչը վնա­սում է ԵՄ‑ի հեղի­նա­կությա­նը որպես նորմա­տիվ ուժ։

Ռուսաստա­նը ուժե­ղացրել է իր հիբրի­դա­յին քարո­զարշա­վը՝ ԵՄ‑ի ազդե­ցությունը թուլացնե­լու և Հայաստա­նի պրո-եվրո­պա­կան ուղղությունը վարկա­բե­կե­լու նպա­տա­կով։ Ռուսա­մետ հայաստանյան ընդդի­մա­դիր գործիչներն ու նրանց հետ փոխկա­պակցված մեդիան տարա­ծում են այն պատկե­րա­ցումնե­րը, թե ԵՄ‑ն սպառնա­լիք է Հայաստա­նի ինքնության, ինքնիշխա­նության և ավանդա­կան արժեքնե­րի համար։ Այս քարոզչությունն ուղղված է ազգայնա­կան տրա­մադրություննե­րին և անվտանգության մտա­հո­գություննե­րին՝ հատկա­պես 2026‑ի խորհրդա­րա­նա­կան ընտրություննե­րին նախորդող շրջա­նում։ Ռուսաստա­նի կողմից հնա­րա­վոր է նաև տեղե­կատվա­կան պատե­րազմնե­րի սրում՝ տեղա­կան գործընկերնե­րի ներգրավմամբ, հակաարևմտյան ուղերձնե­րի տարածմամբ և հասա­րա­կա­կան աջակցության կործանմամբ։ Այս համա­կարգված ապա­տե­ղե­կատվա­կան արշավներնի­րենց բնույթով նման են Վրաստա­նում, Մոլդո­վա­յում և Ռումի­նիա­յում կիրառված մեթոդնե­րին՝ վտանգե­լովՀա­յաստա­նի քաղա­քա­կան դիսկուրսի բևե­ռա­ցումը և եվրո­պա­կան ուղղության խաթա­րումը։

Հայաստա­նում ԵՄ‑ի հանրա­յին պատկե­րը երկա­կի է. նրա ուժեղ արժե­քա­յին համա­կարգը լայնո­րեն արժև­որվում է, սակայն գործնա­կան քաղա­քա­կան որո­շումնե­րը հաճախ ընկալվում են կասկա­ծանքով։ Այս երկա­կի ընկա­լումը ներկա­յացնում է և՛ ռիսկեր, և՛ հնա­րա­վո­րություններ։ Ակնկա­լիքնե­րի և իրա­կա­նության միջև մեծա­ցող բացը կարող է վնա­սել ԵՄ‑ի հեղի­նա­կությա­նը և կրճա­տել Հայաստա­նի եվրո­պա­կան ուղու հանդեպ վստա­հությունը։ Սակայն, եթե ԵՄ‑ն որդեգրի առա­վել ներգրավված, արձա­գանքող և տեղայնացված քաղա­քա­կա­նություն, կարող է ամրապնդել ժողովրդա­վա­րա­կան կայունությունը և երկա­րա­ժամկետ համահնչե­ցումը։

[շարունա­կե­լի]

Աղբյուրը՝