Զսպում Եվ Հարկադրանք․ Հայաստա­նի Եվ Ադրբե­ջա­նի Տարբեր Պաշտպա­նա­կան Դիրքո­րո­շումնե­րը

Հունաստա­նի հետ համա­գործակցության շրջա­նա­կում հայկա­կան սպա­յա­կազմը վերա­պատրաստվում է հունա­կան ռազմա­կան հաստա­տություննե­րում։ Լեհաստա­նը և Լիտվան ապա­հո­վել են հսկո­ղության և հաղորդակցության տեխնո­լո­գիա­ներ։ Հայաստա­նը նաև Մեծ Բրի­տա­նիա­յի հետ ունի 2025–2026թթ. պաշտպա­նության համա­գործակցության ծրա­գիր։

Սոսի Թաթիկյան

(մաս 4‑րդ)

Ռազմա­կան վարժանքներ և ոչ մահա­ցու պաշտպա­նա­կան աջակցություն

Հայաստան

Ֆրանսիան՝ զենքի փոխանցումնե­րից բացի, առանցքա­յին դեր է խաղում Հայաստա­նի պաշտպա­նության ոլորտի ինստի­տուցիո­նալ բարե­փո­խումնե­րի աջակցության մեջ՝ ռազմա­կան հաստա­տություննե­րի խորհրդատվությամբ և բարձրաստի­ճան սպա­յա­կազմի ուսուցմամբ։ Ինչպես նշում են պաշտոնյա­նե­րը, համա­գործակցությունը «միայն զենքի գնումնե­րի մասին չէ, այլև պատրաստության», ինչը վկա­յում է ՆԱՏՕ‑ի չափա­նիշնե­րին համա­հունչ՝ Հայաստա­նի կարո­ղություննե­րի և պրոֆե­սիո­նա­լիզմի երկա­րա­ժամկետ զարգացման ռազմա­վա­րություն։

2023–2024 թթ․ Ֆրանսիան իր 27-րդ լեռնա­յին հետև­ա­կա­յին բրի­գա­դից մասնա­գետներ է ուղարկել Հայաստան՝ Արմա­վի­րի մարզի Բաղրամյան ուսումնա­կան կենտրո­նում շուրջ 30 հայ զինվո­րա­կաննե­րի համար լեռնա­յին պատե­րազմում մասնա­գի­տացված պատրաստություն ապա­հո­վե­լու նպա­տա­կով, ներառյալ կրա­կա­յին ու ալպիա­կան վարժանքնե­րը։ Զուգա­հե­ռա­բար, 2024‑ի դեկտեմբե­րին ստո­րագրվել է Հայաստա­նի և Ֆրանսիա­յի պաշտպա­նության նախա­րա­րություննե­րի միջև 2025 թ․ համա­պարփակ համա­գործակցության ծրա­գիր, որի առանցքում են շարունա­կա­կան լեռնա­յին մարտա­կան կրթությունը, համա­տեղ վարժանքնե­րը և տեխնի­կա­մա­տուցման ընդլայնումը՝ ուղղված Հայաստա­նի կտրուկ ռելիեֆին համա­պա­տասխան պաշտպա­նունա­կության բարե­լավմա­նը։

Ֆրանսիան Հայաստա­նին տրա­մադրել է ոչ մահա­ցու ռազմա­կան սարքա­վո­րում՝ մասնա­վո­րա­պես Safran ընկե­րության գիշե­րա­յին տեսա­նե­լիության դիտակներ։ Մոտ ապա­գա­յում նախա­տեսվում է Thalès ընկե­րության կողմից արտադրված ռադարնե­րի մատա­կա­րա­րում, որոնք ունակ են հայտնա­բե­րել թշնա­մու օդա­նա­վե­րը մինչև 250 կմ հեռա­վո­րության վրա։ Ֆրանսիա­յի Սեն-Սիր Կոետկի­դան ռազմա­կան ակա­դե­միան համա­ձայնել է ընդունել հայ զինվո­րա­կաննե­րի։

ԱՄՆ‑ն վերջին երկու տարի­նե­րին զգա­լիո­րեն ընդլայնել է իր ոչ մահա­ցու աջակցությունը Հայաստա­նին։ 2024‑ի հուլի­սին անցկացվել է երկրորդ Eagle Partner համա­տեղ զորա­վարժությունը՝ ուղղված Հայաստա­նի զինված ուժե­րի պատրաստվա­ծության բարձրացմա­նը միջազգա­յին խաղա­ղա­պահ առա­քե­լություննե­րին մասնակցե­լու և ՆԱՏՕ‑ի ուժե­րի հետ համա­տե­ղե­լիության ամրապնդման նպա­տա­կով։ ԱՄՆ‑ն ավե­լի քան 45 միլիոն դոլա­րի պաշտպա­նա­կան և անվտանգության օգնություն է ցուցա­բե­րել, ֆինանսա­վո­րե­լով զրա­հա­պատ շտա­պօգնության մեքե­նա­ներ, Կիբեր պաշտպա­նության կենտրոն, ինչպես նաև սահմա­նա­յին անվտանգություն ապա­հո­վող ենթա­կա­ռուցվածքներ։

Հայաստա­նի կիբե­ռանվտանգության կարո­ղություննե­րը զարգա­ցել են միջազգա­յին Counter Ransomware նախա­ձեռնության անդա­մակցության և ԱՄՆ‑ի համա­պա­տասխան գործա­կա­լություննե­րի հետ համա­գործակցության միջո­ցով։ Ստեղծվել է համա­կարգչա­յին միջա­դե­պե­րի արձա­գանքման ազգա­յին թիմ՝ համա­հունչ միջազգա­յին ստանդարտնե­րին։ Երկկողմ պաշտպա­նա­կան խորհրդատվություննե­րի արդյունքում ձևա­վորվել է ռազմա­վա­րա­կան երկխո­սության և կարո­ղություննե­րի զարգացման ամուր շրջա­նակ։

Եվրո­պա­կան խաղա­ղության հիմնադրա­մի (EPF) շրջա­նա­կում Հայաստա­նին հատկացված 10 մլն եվրո­յի օգնությունը ոչ մահա­ցու աջակցություն է, ուղղված հողի հսկո­ղության, շարժունա­կության, բժշկա­կան տարհանման և ինժե­նե­րա­կան կարո­ղություննե­րի ուժե­ղացմա­նը։ Սա EPF‑ի առա­ջին նման աջակցությունն է ՀԱՊԿ անդամ պետությա­նը, ընդգծե­լով ԵՄ‑ի աճող վստա­հությունը։ Չնա­յած ադրբե­ջա­նա­կան քարոզչությա­նը՝ այս աջակցությունը բացարձա­կա­պես պաշտպա­նա­կան բնույթ ունի։

ՆԱՏՕ‑ի «Գործընկե­րություն հանուն խաղա­ղության» (PfP) շրջա­նա­կում Հայաստա­նը իրա­կա­նացնում է Ինդի­վի­դուալ գործընկե­րա­յին գործո­ղություննե­րի ծրա­գիր (IPAP) և Պլա­նա­վորման և վերա­նայման գործընթաց (PARP), որոնց միջո­ցով իր ռազմա­կան պլա­նա­վո­րումը համա­պա­տասխա­նեցնում է ՆԱՏՕ‑ի չափա­նիշնե­րին։ Հայաստա­նը մասնակցում է KFOR առա­քե­լությա­նը, ինչպես նաև պաշտպա­նա­կան կրթության ու բարե­վարքության ծրագրե­րին։

Հունաստա­նի հետ համա­գործակցության շրջա­նա­կում հայկա­կան սպա­յա­կազմը վերա­պատրաստվում է հունա­կան ռազմա­կան հաստա­տություննե­րում։ Լեհաստա­նը և Լիտվան ապա­հո­վել են հսկո­ղության և հաղորդակցության տեխնո­լո­գիա­ներ։ Հայաստա­նը նաև Մեծ Բրի­տա­նիա­յի հետ ունի 2025–2026թթ. պաշտպա­նության համա­գործակցության ծրա­գիր՝ ուղղված կարո­ղություննե­րի զարգացմա­նը, անգլե­րեն լեզվի ուսուցմա­նը և ռազմա­վա­րա­կան երկխո­սությա­նը։

Հայաստա­նի և Վրաստա­նի միջև 2024-ին ստո­րագրված պաշտպա­նության համա­գործակցության համա­ձայնագրով նախա­տեսված է ռազմա­կան բազմաբնույթ խորհրդակցություններ, պաշտպա­նության համա­կարգման խորա­ցում և բարե­փո­խումնե­րի աջակցություն։ 2025‑ի ապրիլ-մայի­սին հայ դիտորդնե­րը մասնակցել են Վրաստան–ՆԱՏՕ զորա­վարժությա­նը Թբի­լի­սիի մոտ՝ ՆԱՏՕ‑ի համա­տեղ ուսումնա­կան կենտրո­նում։ Այս խոշոր վարժանքին մասնակցել են ՆԱՏՕ‑ի և գործընկեր 17 երկրներ, այդ թվում՝ Հայաստան, Վրաստան, Թուրքիա և Ադրբե­ջան։

Հունաստա­նի և Կիպրո­սի հետ սերտ համա­գործակցությամբ անցկացվել են համա­տեղ հատուկջո­կա­տա­յին վարժանքներ՝ 2023‑ի նոյեմբե­րին Նեա Պերա­մո­սում և 2024‑ի մարտին «Olympic Cooperation-24» բազմազգ վարժանքը՝ ՆԱՏՕ‑ի ուժե­րի հետ համա­տե­ղե­լիության բարձրացման նպա­տա­կով։

2025‑ի ապրի­լին Իրա­նի և Հայաստա­նի միջև անցկացվել է «Խաղա­ղություն» համա­տեղ հակաա­հա­բեկչա­կան զորա­վարժությունը Նորդուզ-Կապան սահմա­նա­յին հատվա­ծում՝ յուրա­քանչյուր կողմի տարածքում։ Վարժանքնե­րում մոդե­լա­վորվել են ահա­բեկչա­կան հարձա­կումնե­րի դեպքում սահմա­նա­յին անցա­կե­տե­րի պաշտպանման սցե­նարներ։

Ադրբե­ջան

Ադրբե­ջա­նը լայնա­ծա­վալ ու զարգա­ցող ռազմա­կան համա­գործակցություն ունի Թուրքիա­յի, Պակիստա­նի և այլ երկրնե­րի հետ։ Տարե­կան շուրջ 10 համա­տեղ զորա­վարժություն է իրա­կա­նացվում Թուրքիա­յի հետ՝ ընդգրկե­լով ցամա­քա­յին, հատուկ գործո­ղություննե­րի և հակաօ­դա­յին պաշտպա­նության ոլորտներ։ 2025‑ի հունի­սին երկու խոշոր զորա­վարժություն է անցկացվել Նախիջև­ա­նում՝ «Աջակցություն անկոտրե­լի եղբայրությա­նը-2025» (6‑օրյա) և «Մուստաֆա Քեմալ Աթաթյուրք-2025» (11-օրյա), որոնց մասնակցել են հրա­մա­նա­տա­րա­կան, մեխա­նի­զացված, հրե­տա­նա­յին, օդա­յին ստո­րա­բա­ժա­նումներ։

Ադրբե­ջա­նը, Թուրքիան և Պակիստա­նը միա­սին անցկացնում են «Երեք եղբայրներ» զորա­վարժություննե­րը՝ կենտրո­նա­նա­լով հատուկ ջոկա­տա­յին, հակաա­հա­բեկչա­կան և դեսանտա­յին գործո­ղություննե­րի վրա։ Պակիստա­նը միակ երկիրն է, որը պաշտո­նա­պես չի ճանա­չում Հայաստա­նի անկա­խությունը և մշտա­պես աջակցել է Ադրբե­ջա­նին։

Ադրբե­ջա­նը PfP շրջա­նա­կում համա­գործակցում է ՆԱՏՕ‑ի հետ 1994-ից, իսկ IPAP‑ի անդամ է 2004-ից՝ բանա­կի որոշ հատվածնե­րում ներդնե­լով ՆԱՏՕ-ական չափա­նիշներ։ Թուրքիան Ադրբե­ջա­նին տրա­մադրում է ուսուցում, հայե­ցա­կարգա­յին աջակցություն և սպա­ռա­զի­նության ստանդարտա­ցում։ Թուրք բարձրաստի­ճան սպա­նե­րը առանցքա­յին դեր են խաղա­ցել 2020‑ի պատե­րազմի պլա­նա­վորման ու անօ­դա­չու տեխնո­լո­գիա­նե­րի ինտեգրման հարցում։

2025‑ի ապրիլ-մայի­սին ադրբե­ջանցի զինվո­րա­կաննե­րը մասնակցել են ՆԱՏՕ–Վրաստան հրա­մա­նա­տա­րաշտա­բա­յին զորա­վարժությա­նը։ Նույն տարվա հունի­սին Ադրբե­ջա­նի օդուժը մասնակցել է «Resolute Force-2025» զորա­վարժությա­նը Բուլղա­րիա­յում, որին մասնակցել են նաև Վրաստա­նը, Հյուսի­սա­յին Մակե­դո­նիան, Հունաստա­նը և Ռումի­նիան։

2024‑ի հուլի­սին Ադրբե­ջա­նը մասնակցել է Ղազախստա­նի կազմա­կերպած «Մենք միա­սին ենք–2024» զորա­վարժությա­նը՝ միա­ժա­մա­նակ ներգրա­վե­լով 4000 զինծա­ռա­յող և 700 միա­վոր տեխնի­կա։ 2025-ին Ադրբե­ջա­նը և Ղազախստա­նը անցկացրել են «Կասպյան քամի–2025» ռազմա­ծո­վա­յին վարժանքնե­րը Ակտաուի մոտ։ Ադրբե­ջա­նի և Իրա­նի ռազմա­ծո­վա­յին ուժե­րը ևս անցկացրել են «AZIREX-2024» որո­նո­ղափրկա­րար վարժանք՝ Կասպից ծովում, ընդգծե­լով համա­գործակցությունը խաղա­ղության շրջա­նա­կում։

Չնա­յած ԱՄՆ‑ի Ազա­տության աջակցման ակտի 907-րդ հոդվա­ծին, 2002-ից նախա­գա­հա­կան բացա­ռություննե­րի շնորհիվ Ադրբե­ջա­նը ստա­ցել է շուրջ 808 մլն դոլա­րի օգնություն, այդ թվում՝ 164 մլն դոլար ռազմա­կան, մինչև 2023‑ի նոյեմբե­րին ԱՄՆ‑ի կողմից ընդունված հայկա­կան պաշտպա­նության ակտով դադա­րե­ցումը։

Եզրա­կա­ցություն

Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի միջև ռազմա­կան անհա­մա­չա­փությունը, զուգորդված խաղա­ղության հանդեպ Երև­ա­նի հավա­տա­րիմ մոտեցմամբ և Ադրբե­ջա­նի մշտա­կան ռազմա­կան ճնշմամբ, վկա­յում է Հայաստա­նի պաշտպա­նության բարե­փո­խումնե­րի հրա­տա­պության մասին։ Միա­ժա­մա­նակ անհրա­ժեշտ է Ադրբե­ջա­նին ուղղել դեպի արդար և պարտա­դիր խաղա­ղության համա­ձայնագրի ուղի։

Հայաստա­նին տրա­մադրվող աջակցությունը պետք է ամրապնդվի, հատկա­պես Հնդկաստա­նից և Ֆրանսիա­յից ձեռք բերված սպա­ռա­զի­նության հիման վրա։ Զինուժե­րի համա­չա­փության վերա­կանգնումը կնվա­զեցնի Ադրբե­ջա­նի գերա­կա­յության ռիսկե­րը և կստեղծի երկա­րատև խաղա­ղության պայմաններ։

ԵՄ‑ն պետք է մեծացնի աջակցությունը EPF‑ի միջո­ցով, իսկ lethal զինտեխնի­կա Ադրբե­ջա­նին մատա­կա­րա­րող երկրնե­րը՝ վերա­նա­յեն այդ որո­շումնե­րը կամ ապա­հո­վեն համարժեք աջակցություն Հայաստա­նին։ ԱՄՆ‑ը նույնպես պետք է խորացնի պաշտպա­նա­կան համա­գործակցությունը՝ հրա­ժարվե­լով 907-րդ հոդվա­ծի բացա­ռություննե­րից։

Չզսպվե­լու դեպքում Ադրբե­ջա­նի ռազմա­կան դիրքո­րո­շումը կարող է խորացնել անկա­յունությունը Հարա­վա­յին Կովկա­սում՝ գլո­բալ անվտանգության և կանո­նա­կարգված համաշխարհա­յին կարգի համար լուրջ հետև­անքնե­րով։

[վերջ]

աղբյուրը՝