Նոր Ուղի, Նոր Հնա­րա­վո­րություններ

ԱՄՆ‑ի նախա­ձեռնությունը ենթադրում է, որ Ադրբե­ջա­նը պետք է դուրս բերի իր ուժե­րը Հայաստա­նի ներսում զբա­ղեցրած տարածքնե­րից, հակա­ռակ դեպքում կդառնա ԱՄՆ նախագծի խափանման գործոն։ 

Ներսես Կոպալյան

Ամե­րիկյան Համա­ձայնա­գի­րը գալիս է Հարա­վա­յին Կովկաս. Հայաստա­նի տարանցիկ ուղին, Ամե­րի­կա­յի աջակցությունը և Ադրբե­ջա­նի զգուշա­վո­րությունը

Մարտի սկզբին ԱՄՆ հետա­խուզությունը, ինչպես նաև բազմա­թիվ պաշտոնյա­ներ, հիմնա­վոր հիմքեր ունեին Սպի­տակ Տանը զգուշացնե­լու, որ Ադրբե­ջա­նը ծրագրում է վերա­կանգնել ռազմա­կան գործո­ղություննե­րը Հայաստա­նի դեմ՝ լուրջ մտա­հո­գություննե­րով, որ Սյունիք ներխուժումնե­րը կարող են իրա­կա­նություն դառնալ մարտի կեսե­րին։ ԱՄՆ պաշտոնյա­նե­րը  ինտենսիվ քայլեր ձեռնարկե­ցին Բաքվի ծրագրե­րը ձախո­ղե­լու համար, և ապրի­լի կեսե­րին նախա­գահ Թրամփի հատուկ բանագնաց Սթիվ Վիթքոֆի թիմի միջնորդությամբ սկսվեց shuttle diplomacy(միջնորդավորված դիվանագիտություն)-ի ձևա­չա­փով գործընթաց Երեւա­նի և Բաքվի միջև։ Մայի­սի սկզբին ամե­րիկյան թիմը երկու կողմե­րին ներկա­յացրեց մի առա­ջարկ, որը դարձավ Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի միջև հարա­բե­րություննե­րի կարգա­վորման հիմքը։ Օգոստո­սի 8‑ին Սպի­տակ Տանը կայա­ցած Վաշինգտո­նի գագաթնա­ժո­ղո­վը՝ վարչա­պետ Փաշինյա­նի, նախա­գահ Թրամփի և նախա­գահ Ալիևի մասնակցությամբ, այդ կարգա­վորման առա­ջարկի և ամիսներ տևած բանակցություննե­րի հանգուցա­լուծումն էր։

Կարգա­վորման գործընթա­ցի հիմքում, հենց սկզբից, ամե­րիկյան այն համոզմունքն էր, որ մինչև չլուծվի կապուղի­նե­րի և տարանցիկ ճանա­պարհի հարցը, Բաքուն «Զանգե­զուրի միջանցք» գաղա­փա­րը կդարձնի պատե­րազմի վերսկսման գործիք։ Ուստի Վաշինգտո­նի համար կարգա­վո­րումը սկսվեց տարանցիկ ճանա­պարհի խնդրի լուծումից։ Հետա­գա երեք ամիսնե­րի ընթացքում ԱՄՆ‑ի առա­ջարկած յուրօ­րի­նակ և ստեղծա­րար նախագծի շուրջ ընթա­ցան բարդ բանակցություններ։ Այս գործընթա­ցին մասնակցողնե­րիս համար երեք բան պարզ էր․ ԱՄՆ ճնշումն էր հիմնա­րար՝ Ալիև­ին համա­ձայնության բերե­լու համար, գաղտնի բանակցա­յին փուլը թույլ չէր տալիս մանրա­մասներ հրա­պա­րա­կել հասա­րա­կության կամ քաղա­քա­ցիա­կան շրջա­նակնե­րում, և նախագծի բարդ ու նորա­րար բնույթը հարմար միջա­վայր էր ստեղծում ռուսա­մետ գործա­կալնե­րի՝ Հայաստա­նում և Սփյուռքում, թիրա­խա­յին ապա­տե­ղե­կատվության ու խափանման փորձե­րի համար։

Օգոստո­սի 8‑ին Վաշինգտո­նի գագաթնա­ժո­ղո­վում պաշտո­նա­պես ձևա­կերպվե­ցին երեք փաստա­թուղթ։ Առա­ջի­նը՝ Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի համա­տեղ հռչա­կա­գիր ԱՄՆ հովա­նու ներքո՝ հարա­բե­րություննե­րի լիարժեք կարգա­վորման և խաղա­ղության հաստատման ճանա­պարհով։ Երկրորդը՝ երկու երկրնե­րի ԱԳ նախա­րարնե­րը նախաստո­րագրե­ցին խաղա­ղության պայմա­նագրի նախագծի համա­ձայնեցված դրույթնե­րը, պարտա­վորվե­լով հետև­ել 17 հոդվածնե­րից բաղկա­ցած տեքստին։ Երրորդը՝ երկու նախա­րարնե­րը համա­տեղ ստո­րագրե­ցին փաստա­թուղթ՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբից պաշտո­նա­կան դուրս գալու մասին՝ նշե­լով ձևա­չա­փի անարդյունա­վետ և հնա­ցած բնույթը։

Երկկողմ մակարդա­կում օգոստո­սի 7‑ին կայա­ցան նախա­գա­գաթնա­ժո­ղո­վա­յին հանդի­պումներ՝ ամրապնդե­լու ԱՄՆ–Հայաստան հարա­բե­րություննե­րի խորությունը և ծավա­լը։ Օգոստո­սի 8‑ին նախա­գահ Թրամփը և վարչա­պետ Փաշինյա­նը ստո­րագրե­ցին մի շարք փոխըմբռնման հուշագրեր՝ բարձրացնե­լու ԱՄՆ–Հայաստան գործընկե­րության մակարդա­կը, որոնք նախա­տե­սում են ոչ միայն արա­գացնել ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության օրա­կարգի իրա­կա­նա­ցումը, այլև սկսել համա­տեղ նախա­ձեռնություններ արհեստա­կան բանա­կա­նության, էներգե­տի­կա­յի, հանքարդյունա­բե­րության, կիսա­հա­ղորդիչնե­րի, անվտանգության և «Խաղա­ղության խաչմե­րուկ» ծրագրի ուղղություննե­րով։ ԱՄՆ–Ադրբեջան մակարդա­կով նույնպես ստո­րագրվե­ցին հուշագրեր, սակայն ոչ նույն խորությամբ, քանի որ վերջիններս դեռ չունեն ռազմա­վա­րա­կան գործընկե­րության պաշտո­նա­կան կարգա­վի­ճակ։ Երկու կողմերն էլ, սակայն, կստա­նան մուտք դեպի ամե­րիկյան զենքի շուկա, և այս համա­տեքստում Թրամփի վարչա­կազմը պատրաստ է զենք վաճա­ռել երկու կողմե­րին՝ ըստ երկկողմ համա­ձայնագրե­րի կատարման։

Չի լինի «Զանգե­զուրի միջանցք», կլի­նի միայն Հայաստա­նի վերահսկո­ղության տակ գտնվող տարանցիկ ճանա­պարհ

Գագաթնա­ժո­ղո­վի առանցքա­յին մասը դարձավ ԱՄՆ առա­ջարկած տարանցիկ ճանա­պարհի նախա­գի­ծը։ Երկա­րատև բանակցություննե­րից հետո կողմե­րը համա­ձայնե­ցին «Խաղա­ղության և բարգա­վաճման Թրամփի ճանա­պարհ» (TRIPP) նախագծին՝ Հայաստան–ԱՄՆ համա­տեղ ձեռնարկություն, որը նախա­տե­սում է Սյունի­քով կառուցել առևտրա­յին ճանա­պարհ։ Քանի որ «միջանցք» տերմի­նը քաղա­քա­կա­նացվել և գործի­քացվել էր Բաքվի ու Ռուսաստա­նի գործա­կալնե­րի կողմից, նախագծում կօգտա­գործվեն «ճանա­պարհ» և «ուղի» տերմիննե­րը՝ հաշվի առնե­լով հայկա­կան զգա­յունություննե­րը։ TRIPP‑ը կդառնա կարև­որ և ռազմա­վա­րա­կան առևտրա­յին զարկե­րակ, որը կգործի Հայաստա­նի օրենքնե­րի ներքո և կառա­վարվի Հայաստան–ԱՄՆ համա­տեղ ձեռնարկության կողմից։ ԱՄՆ պաշտոնյա­նե­րի հետ քննարկումնե­րը հաստա­տել են, որ TRIPP‑ը երաշխա­վո­րում է Հայաստա­նի ինքնիշխա­նությունը, տարածքա­յին ամբողջա­կա­նությունը և իրա­վա­սությունը։ Եվ ընդհա­կա­ռա­կը՝ ըստ նախկին արտգործնա­խա­րար Վարդան Օսկանյա­նի, Հայաստա­նի ոչ լիբե­րալ ընդդի­մության և Սփյուռքի ռուսա­մետ կազմա­կերպություննե­րի (օր.՝ ANCA) տարա­ծած ապա­տե­ղե­կատվության համա­ձայն, Հայաստա­նի ինքնիշխան տարածքը չի հանձնվի կամ տրա­մադրվի որևէ երրորդ կողմի, չի տեղա­կայվի որևէ օտա­րերկրյա զորք, և Հայաստա­նի հարա­վա­յին կապը Իրա­նի հետ չի խաթարվի ու կապ չունի այս նախագծի հետ։

Հայաստանն ու ԱՄՆ‑ն համա­տեղ ձեռնարկության շրջա­նա­կում կներգրա­վեն երկու երկրնե­րի ընկե­րություննե­րին՝ ճանա­պարհի ենթա­կա­ռուցվածքը կառուցե­լու և զարգացնե­լու համար։ Քանի որ ԱՄՆ‑ն կապա­հո­վի ֆինանսա­վորման զգա­լի մասը, ամե­րիկյան կողմը, համա­ձայն Հայաստա­նի օրենսդրության, կունե­նա իրա­վա­սություն պատվի­րա­կե­լու կամ ենթա­պատվի­րա­կե­լու կառուցա­պատման տարբեր մասե­րը համա­պա­տասխան ընկե­րություննե­րին։ Նախա­գի­ծը, լինե­լով Հայաստա­նի ինքնիշխա­նության և տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության խախտման բացառման սկզբունքով, կապա­հո­վի Ադրբե­ջա­նից դեպի Նախիջև­ան առևտրա­յին կապը։

Ճանա­պարհը բնո­րոշվում է որպես տնտե­սա­կան և առևտրա­յին ձեռնարկում, այլ ոչ թե ռազմա­կա­նացված նախա­գիծ, ուստի այն չի ենթարկվի ռազմա­կա­նացման։ Ի տարբե­րություն 2020թ. նոյեմբե­րի 9‑ի հայտա­րա­րության՝ որը Ռուսաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի մեկնա­բա­նությամբ նախա­տե­սում էր ռուսա­կան ԱԴԾ‑ի վերահսկո­ղություն ունե­ցող միջանցք, TRIPP‑ը որևէ օտա­րերկրյա ռազմա­կան ներկա­յություն չի ունե­նա­լու։ ԱՄՆ‑ն և Հայաստա­նը կապա­հո­վեն երթուղու անվտանգ աշխա­տանքը փորձա­ռու մասնա­վոր ընկե­րություննե­րի միջո­ցով՝ գործող Հայաստա­նի օրենքնե­րին համա­պա­տասխան։

Ալիևի պահանջը՝ ունե­նալ անվե­րահսկե­լի մուտք բոլոր բեռնե­րի համար առանց ստուգման, բավա­րարվեց միայն մասամբ․ թույլատրվե­լու է միայն առևտրա­յին բեռնե­րի մուտքը, իսկ ռազմա­կան կամ ոչ առևտրա­յին ապրանքնե­րը չեն թույլատրվե­լու։ Բոլոր բեռնե­րը կվե­րահսկվեն Հայաստա­նի օրենքնե­րին համա­պա­տասխան։ Ստուգման մեխա­նիզմը կգործի «առաջնա­յին գրասենյակ/ետնային գրա­սենյակ» մոդե­լով՝ առաջնա­յի­նում կաշխա­տի ամե­րի­կա-հայկա­կան համա­տեղ ձեռնարկության կողմից վարձված օպե­րա­տոր, իսկ հայկա­կան սահմա­նա­պահ ու մաքսա­յին պաշտոնյա­նե­րը կվե­րահսկեն ամբողջ գործընթա­ցը հետնա­յին մասում։

ԱՄՆ–Հայաստան նոր մոդել և աճող անվտանգության համա­կարգ

Վաշինգտո­նի գագաթնա­ժո­ղո­վը վկա­յում է ԱՄՆ‑ի կառուցո­ղա­կան և համա­կարգված դերի մասին այս նախա­ձեռնության իրա­կա­նացման գործում։ Երկու բան առանձնա­նում է։ Առա­ջի­նը՝ իր ռազմա­վա­րա­կան շահե­րից հակա­ռակ, որոնք սովո­րա­բար նպաստում են ուժա­յին անհա­վա­սա­րակշռության պահպանմա­նը Հայաստա­նի նկատմամբ, Ալիևը վերջա­պես համա­ձայնեց ամե­րիկյան առա­ջարկին՝ չնա­յած երկար փորձել էր ձգձգել կամ խափա­նել գործընթա­ցը։ Թրամփի վարչա­կազմի սահմա­նած վերջնա­ժամկետնե­րը և դրանց խախտման դեպքում պատժա­մի­ջոցնե­րի սպառնա­լի­քը բերե­ցին արդյունքի։

Երկրորդը՝ ամե­րիկյան կարգա­վորման առա­ջարկը հիմնված է այն տրա­մա­բա­նության վրա, որ ԱՄՆ‑ը կդառնա կառուցո­ղա­կան տնտե­սա­կան և աշխարհա­քա­ղա­քա­կան դերա­կա­տար՝ Սյունի­քով տարանցիկ առևտրա­յին ճանա­պարհ ստեղծե­լու համար, որը կապա­հո­վի Ադրբե­ջա­նի կապը Նախիջև­ա­նի հետ՝ պահպա­նե­լով Հայաստա­նի օրենքնե­րը և ինքնիշխա­նությունը։ Վաշինգտո­նի համար այս գագաթնա­ժո­ղո­վը մեկնարկ է՝ երեք տարվա ընթացքում հասնե­լու վերջնա­կան խաղա­ղության պայմա­նագրի ստո­րագրմա­նը։ «Նախ խաղա­ղություն» մոտեցմամբ՝ ռազմա­կան գործո­ղություննե­րը բացա­ռե­լուց հետո գործընթա­ցը կշա­րունակվի դեպի սահմաննե­րի բացում Թուրքիա­յի հետ և նոր՝ առևտրով, կայունությամբ և փոխկապվա­ծությամբ բնո­րոշվող Հարա­վա­յին Կովկաս։

Հայաստա­նի համար TRIPP‑ը ոչ միայն տնտե­սա­կան ձեռնարկում է, այլև անվտանգության նոր շերտ՝ կանխե­լու ապա­գա ադրբե­ջա­նա­կան ագրե­սիան։ Այն ստեղծում է բազմա­շերտ «փափուկ» զսպման մեխա­նիզմ՝ նվա­զեցնե­լով ռազմա­կան սպառնա­լի­քի հավա­նա­կա­նությունը։

Վերջա­պես, ծրագրի իրա­գործման վերջին փուլում ԱՄՆ‑ի նախա­ձեռնությունը ենթադրում է, որ Ադրբե­ջա­նը պետք է դուրս բերի իր ուժե­րը Հայաստա­նի ներսում զբա­ղեցրած տարածքնե­րից, հակա­ռակ դեպքում կդառնա ԱՄՆ նախագծի խափանման գործոն։ Այսպի­սով, Ադրբե­ջա­նի ներկա­յիս ռազմա­կան նվա­ճումնե­րը կարող են վերածվել դիվա­նա­գի­տա­կան թուլության, ինչպես նաև ռազմա­գե­րի­նե­րի հարցը, որը Վաշինգտո­նի համար դառնում է կարև­որ քաղա­քա­կան թեմա։

Աղբյուրը‘