Հայաստանի և ԱՄՆ‑ի միջև ստորագրվել է փոխըմբռնման հուշագիր՝ Հայաստանը տարածաշրջանային տրանսպորտային հանգույց դարձնելու նպատակով։ ԱՄՆ‑ը պարտավորվում է ներդնել Հայաստանի ենթակառուցվածքներում և սահմանային անվտանգության մեջ, բարելավել մաքսային և սահմանային կառավարման կարողությունները և խթանել մասնավոր հատվածի մասնակցությունը։
Սոսի Թաթիկյան
(Մաս առաջին)
2025թ․ օգոստոսի 8‑ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ստորագրեցին համատեղ հռչակագիր՝ նախագահ Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ։ Գործարքը նպատակ ունի պաշտոնապես ավարտել 37 տարվա հակամարտությունը, հաստատել դիվանագիտական հարաբերություններ և խթանել տարածաշրջանային համագործակցությունը։ Գործարքի առանցքը «Միջազգային Խաղաղության և Կարգապահության Թրամփյան Ուղին» (Trump Route for International Peace and Prosperity – TRIPP) նախագիծն է՝ Հայաստանի տարածքով անցնող ռազմավարական տարանցիկ երթուղին, որը կապում է Ադրբեջանը իր Նախիջևանի անկլավի հետ։ ԱՄՆ‑ը ստանում է բացառիկ զարգացման իրավունքներ՝ 99 տարով։ Բացի դրանից, Հայաստանը և Ադրբեջանը համատեղ դիմում են ստորագրել Եվրոպայում Անվտանգության և Համագործակցության Կազմակերպությանը (ԵԱՀԿ)՝ լուծարելու Մինսկի խումբը։ Նրանք նաև նախաձեռնել են Հայաստան–Ադրբեջան խաղաղության պայմանագիրը, որի տեքստը համաձայնեցվել էր 2025թ․ մարտին։
Գործարքը առաջացրել է բևեռացված արձագանքներ ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ միջազգային մակարդակում՝ հստակ բաժանելով կողմնակիցներին և ընդդիմախոսներին։ Այս հոդվածը դիտարկում է TRIPP‑ի ծագումն ու դրա իրավական և գործառնական հիմքերը, աշխարհաքաղաքական հետևանքները և դրա շուրջ ընթացող ներքին ու միջազգային բանավեճերը։
Ադրբեջանը 2021 թվականից ի վեր բազմիցս հարցականի տակ է դրել Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը՝ ռազմական ներխուժումներով, ճնշող սպառնալիքներով, առավելապաշտական պահանջներով և վերաշարադրողական նարատիվներով։ Դրանց թվում՝ Ադրբեջանը պնդել է «Զանգեզուրի միջանցք» ստեղծելու պահանջը՝ Հայաստանի Սյունիքի մարզով անցնող ուղի դեպի Նախիջևան՝ առանց հայկական մաքսային կամ անվտանգության վերահսկողության։ Հայաստանը դա դիտարկել է որպես ինքնիշխանության խախտում։ Բացի իրավական և անվտանգային խնդիրներից, նման ձևաչափը կարող էր հանգեցնել Սյունիքի բռնակցմանը, որին Ադրբեջանը հետևողականորեն կոչում է «Զանգեզուր»։ Բաքուն բացահայտ սպառնացել է ուժով ստեղծել այս միջանցքը, եթե Հայաստանը հրաժարվի։ Ադրբեջանի շարունակական ռազմական վերազինումը և հռետորաբանությունը վկայում են, որ միջանցքի հարցը պայմանավորված է ավելի լայն ռազմավարական հավակնություններով, ոչ թե պարզապես տարանցման կարիքներով։
Ռուսաստանն ու Թուրքիան աջակցել են Ադրբեջանի նախագծին։ Ռուսաստանը պաշտպանել է միջանցքի տարբերակը՝ իր Դաշնային անվտանգության ծառայության վերահսկողությամբ՝ այն դիտելով որպես արևմտյան պատժամիջոցները շրջանցելու միջոց։ Հայաստանում համոզվածություն կա, որ Լաչինի միջանցքի շրջափակումը՝ ռուս խաղաղապահների մեղսակցությամբ, նպատակ ուներ ճնշել Հայաստանին՝ ընդունելու արտատարածքային «Զանգեզուրի միջանցք»։ Թուրքիան այս միջանցքը ներկայացրել է որպես իր համաթուրանական հավակնությունների առանցքային տարր՝ նպատակ ունենալով միացնել թյուրքական աշխարհը։
Միաժամանակ, Ադրբեջանն ու Իրանը սկսել են ենթակառուցվածքային նախագիծ՝ «Արաքսի միջանցք», որը կապում է Ադրբեջանի մայրցամաքային մասը Նախիջևանի հետ Իրանի տարածքով։ Դա այլընտրանք է Ադրբեջանի պահանջած արտատարածքային միջանցքին՝ Հայաստանի տարածքով։ Չնայած տարբեր կառավարման համակարգերին ու արժեքներին, Իրանը եղել է Հայաստանի դարպասը դեպի Մերձավոր Արևելք և Հարավային Ասիա։ Իրանը նաև ընկալվել է որպես զսպող գործոն Ադրբեջանի սպառնալիքների դեմ՝ ուժով հաստատելու միջանցք Հայաստանի տարածքով, քանի որ Իրանը դեմ է տարածաշրջանում սահմանների փոփոխությանը։ Միևնույն ժամանակ, Արաքսի միջանցքը կարող է ավելի նվազեցնել Հայաստանի դերը տարածաշրջանային տրանսպորտային ու կապակցման նախաձեռնություններում՝ ամրապնդելով Ադրբեջանի ազդեցությունը երթուղիների վրա։
Հայաստանը առաջ է քաշել իր «Խաղաղության խաչմերուկ» նախաձեռնությունը, որը հիմնված է ինքնիշխանության փոխադարձ հարգանքի և տարածաշրջանային տրանսպորտային ու հաղորդակցական ուղիների փոխադարձ հասանելիության վրա։ Նախաձեռնությունը ենթադրում է նաև հայկական մուտք Ադրբեջանի և Թուրքիայի տարածք՝ մաքսային ընթացակարգերի հավասար կիրառմամբ։ Հայաստանը պատրաստակամություն է հայտնել «պարզեցնել տարանցման ընթացակարգերը և ներդնել ավտոմատացված մեխանիզմներ»՝ սկզբում միայն բեռների համար։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, Ստամբուլ կատարած այցի ընթացքում, այս տեսլականը ներկայացրել է Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին՝ փորձելով համոզել նրան, որ «Խաչմերուկը» նաև Թուրքիայի տնտեսական շահերին է ծառայելու։
Եվրամիությունը խորացնում է իր կապակցման տեսլականը Տրանսկասպյան «Միջին միջանցքի» միջոցով, որը միացնում է Կենտրոնական Ասիան և Եվրոպան Ադրբեջանի ու Վրաստանի տարածքով։ 2025թ․ ապրիլին Եվրահանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենը առաջարկեց, որ Հայաստանն էլ ընդգրկվի Միջին միջանցքում։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը անմիջապես մերժեց այդ գաղափարը։ Հուլիսի 14-ին ֆոն դեր Լայենը և Եվրոպական խորհրդի նախագահ Անտոնիո Կոստան Բրյուսելում հանդիպեցին Փաշինյանի հետ և վերահաստատեցին իրենց աջակցությունը Հայաստանի «Խաչմերուկ» նախաձեռնությանը՝ ընդգծելով դրա հնարավոր դերը տարածաշրջանային կապակցման և Հայաստանի ինտեգրման համար։
Հայաստանում TRIPP‑ի կողմնակիցները, ներառյալ իշխանությունները և նրանց դաշնակիցները, այն ներկայացնում են որպես պատմական առաջընթաց դեպի խաղաղություն, որը ստեղծում է նոր հնարավորություններ տարածաշրջանային կապակցման և տնտեսական զարգացման համար։ Որոշները նաև դա դիտարկում են որպես ԱՄՆ անվտանգության անուղղակի երաշխիք։ Ավելի չեզոք մեկնաբանությունները դա դիտարկում են որպես պրագմատիկ փոխզիջում՝ հաշվի առնելով ուժերի անհավասարությունն Ադրբեջանի հետ և Հայաստանի համար ավելի լավ պայմաններ ապահովելու անհնարինությունը ներկա տարածաշրջանային և գլոբալ իրողությունների պայմաններում։ Քննադատները, սակայն, զգուշացնում են, որ ամերիկյան կոնսորցիումին որոշ գործառույթների փոխանցումը՝ նախատեսված վերահսկողության և կառավարման շրջանակներում, կարող է թուլացնել Հայաստանի ինքնիշխանությունը Սյունիքում և հնարավոր է դառնա «Տրոյական ձի»՝ ադրբեջանական, ամերիկյան կամ իսրայելական աշխարհաքաղաքական հավակնությունների համար։ Ռուսամետ և ազգայնական խմբերը պնդում են, որ դա անուղղակիորեն վերահսկողությունը կփոխանցի Ադրբեջանին և Թուրքիային։
Լրացուցիչ մտահոգությունները վերաբերում են նախաձեռնության աշխարհաքաղաքական լայն հետևանքներին։ Դրանք ներառում են Թուրքիայի ազդեցության աճի հավանականությունը, Ռուսաստանի լիակատար դուրսմղումը Հարավային Կովկասից, Իրանի մեկուսացումը, Իսրայելի ռազմավարական շահերի առաջխաղացումը, Ֆրանսիայի և ԵՄ դերի նվազումը և Չինաստանի ազդեցության հակակշռումը։ Թեև որոշները՝ հիմնականում Հայաստանում, TRIPP‑ը համարում են լուծում Ադրբեջանի «Զանգեզուրի միջանցքի» պահանջին, ադրբեջանական քարոզչությունը և նրա աջակիցները շարունակում են այն ներկայացնել որպես այդ միջանցքի ապահովում։ Միջազգային խոսույթում «corridor» տերմինը հաճախ ունի դրական կամ չեզոք իմաստ։ Սակայն հայկական խոսույթում այն բացասական ընկալում ունի՝ արտատարածքայնության և ինքնիշխանության կորստի հետ ասոցացվելու պատճառով։ Ադրբեջանական լրատվամիջոցները և Հայաստանի ոչ լիբերալ ընդդիմությունը տարածել են ապատեղեկատվություն՝ պնդելով, թե TRIPP‑ը կտրում է Հայաստանի սահմանը Իրանի հետ կամ ենթադրում է ամերիկյան ռազմական ներկայություն։
TRIPP‑ը տարբերվում է «Զանգեզուրի միջանցքից» ոչ միայն անվան, այլև իր իրավական և գործառնական հիմքերով։ 2021–2022թթ․ Ռուսաստանը մեկնաբանել էր 2020թ․ նոյեմբերի եռակողմ հայտարարության 9‑րդ հոդվածը՝ իր և Ադրբեջանի շահերին համապատասխան, նախատեսելով Մեղրիի ճանապարհի երկայնքով պատ կառուցել և այն դնել ԴԱԾ‑ի վերահսկողության տակ։ Այդ տարբերակը կզրկեր Հայաստանին ինքնիշխանությունից և նույնիսկ մուտքից՝ հնարավորություն տալով Ադրբեջանին տեղափոխել ոչ միայն առևտրային բեռներ, այլև զինվորականներ և զենք։ Դա կարող էր հանգեցնել Սյունիքի մասի կամ ամբողջի բռնակցմանը։
Վաշինգտոնի հռչակագիրը TRIPP‑ի մասին ամրագրում է, որ բոլոր ենթակառուցվածքները գործելու են Հայաստանի ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և իրավասության ներքո և պարտավորեցնում է կողմերին բացել տրանսպորտային կապերը՝ ներքին, երկկողմ և միջազգային մակարդակներում՝ հարգելով այս սկզբունքները։ Սա ներառում է անխափան կապ Ադրբեջանի մայրցամաքային հատվածի և Նախիջևանի միջև Հայաստանի տարածքով՝ փոխադարձ օգուտներով Հայաստանի համար։ Հայաստանը պատրաստվում է ԱՄՆ‑ի և փոխադարձաբար որոշված երրորդ կողմերի հետ ձևավորել TRIPP‑ի շրջանակային ծրագիր։
Հռչակագիրը հղում է անում 1991թ․ Ալմաթիի հռչակագրին, որը սահմանեց նորանկախ պետությունների սահմանները ԽՍՀՄ վարչական սահմաններով։ Այն ամրագրում է, որ բարիդրացիական հարաբերությունները հիմնված են միջազգային սահմանների անխախտելիության վրա և մերժում է ուժի կիրառումը տարածք ձեռք բերելու համար՝ ընդգծելով, որ այս սկզբունքը երբեք չպետք է վերանայման ենթարկվի։ Չնայած այս դրույթը արգելում է Ադրբեջանին հետագա տարածքային նվաճումներ իրականացնել ուժով, այն փաստացի նորմալացնում է Ադրբեջանի նվաճումները Լեռնային Ղարաբաղում 2020–2023թթ․ ընթացքում։
TRIPP‑ը սահմանում է ընթացակարգեր, որոնք ապահովում են, որ տարանցումը կմնա բացառապես կոմերցիոն՝ կանխելով Ադրբեջանի կողմից զինվորների կամ զենքի տեղափոխումը։ Քանի որ Ադրբեջանը հրաժարվում է անմիջական շփումից հայկական մաքսային և սահմանային ծառայությունների հետ, այս դերը կատարելու է ամերիկյան ընկերություն՝ որպես փոխզիջում։ Կարծիք կա, որ այս ընկերությունը՝ հնարավոր է մասնավոր ամերիկյան անվտանգության ընկերություն, կստուգի ադրբեջանական բեռները և ուղևորներին՝ գործելով հայկական օրենսդրության շրջանակում և տվյալները տրամադրելով հայկական անվտանգության ծառայություններին։ Սա թույլ է տալիս խուսափել ադրբեջանցի և հայ պաշտոնյաների անմիջական շփումից ու հնարավոր սադրանքներից։ Կարևոր է, որ սա կանխում է ինքնիշխանության կորուստը, որը կլիներ ռուսական տարբերակի դեպքում, և չի ենթադրում ամերիկյան ռազմական ներկայություն։
Ըստ Ներսես Կոպալյանի, այս մեխանիզմը կգործի front-office/back-office մոդելով․ երրորդ կողմի օպերատորը կկատարի առաջային ստուգումներ, իսկ հայկական մարմինները կհսկեն հետևից։ Սակայն այս մանրամասները հռչակագրում չեն արտացոլված, որը մնում է ընդհանուր և լայն սկզբունքների մակարդակով։
Կարևոր հարց է փոխադարձության ապահովումը Հայաստանի համար՝ Ադրբեջանի տրանսպորտային ցանցով մուտք ունենալու առումով։ Ադրբեջանական բեռները և ուղևորները ակնհայտորեն ունենում են արտոնյալ տարանցում Հայաստանի տարածքով, սակայն հայկական բեռների և ուղևորների համար նման երաշխիք չկա։
TRIPP‑ը նախատեսվում է նախ գործարկել երկաթուղային ձևաչափով, ապա ավելացնել նաև ավտոմոբիլայինը։ Դա կարող է բարելավել Հայաստանի կապակցումը Ադրբեջանի միջոցով և Թուրքիայի հետ՝ եթե հայ-թուրքական հարաբերությունները նորմալանան։
Մեղրիի երկաթուղու քայքայված վիճակը հիշեցնում է, որ ենթակառուցվածքների վերականգնումը պահանջում է ոչ միայն ներդրումներ, այլև վստահություն։
Հռչակագրի համաձայն, Հայաստանը համագործակցելու է ԱՄՆ‑ի և փոխադարձաբար որոշված երրորդ կողմերի հետ՝ TRIPP‑ի շրջանակային նախագիծը իրականացնելու համար։ Քննադատները պնդում են, թե «երրորդ կողմեր» ասվածը նշանակում է, որ ԱՄՆ‑ը կարող է վերահսկողությունը փոխանցել Ադրբեջանին կամ Թուրքիային։ Իրականում դա հավանաբար վերաբերում է այլ երկրների ընկերություններին, որոնց մասնակցությունը Հայաստանն ինքն է հաստատելու։
TRIPP‑ը նաև նախատեսում է Հայաստանին ներսում կապել Սյունիքն ու կենտրոնական հատվածը՝ Ադրբեջանի և Նախիջևանի տարածքով։ Միջազգային մակարդակում այն կարող է Հայաստանը կապել Ռուսաստանի և Կենտրոնական Ասիայի հետ, ինչպես նաև Թուրքիայի հետ՝ վերականգնելով Գյումրի-Կարս երկաթուղին։
Հայաստանի և ԱՄՆ‑ի միջև ստորագրվել է փոխըմբռնման հուշագիր՝ Հայաստանը տարածաշրջանային տրանսպորտային հանգույց դարձնելու նպատակով։ ԱՄՆ‑ը պարտավորվում է ներդնել Հայաստանի ենթակառուցվածքներում և սահմանային անվտանգության մեջ, բարելավել մաքսային և սահմանային կառավարման կարողությունները և խթանել մասնավոր հատվածի մասնակցությունը։ Մանրամասները դեռևս հրապարակված չեն։
TRIPP‑ը հնարավորություն է տալիս ամերիկյան մասնավոր ներդրումներին Հայաստանի տրանսպորտային և լոգիստիկ ոլորտներում, որոնք կարող են խթանել տեղական տնտեսական աճն ու աշխատատեղերի ստեղծումը։ Ներդրումները կարող են ամրապնդել Հայաստանի ինտեգրումը տարածաշրջանային և գլոբալ առևտրային ցանցերին՝ միաժամանակ ապահովելով ԱՄՆ‑ի երկարաժամկետ ներգրավվածությունը։ Բացի այդ, ամերիկյան տնտեսական շահերի առկայությունը Սյունիքում կարող է ծառայել որպես ոչ պաշտոնական անվտանգության երաշխիք՝ դարձնելով Վաշինգտոնին ավելի ուշադիր Հայաստանի կայունության և ինքնիշխանության նկատմամբ։
Մանրամասն իրականացումային ճանապարհային քարտեզը կարևոր է TRIPP‑ի մանրամասները հստակեցնելու և թյուրըմբռնումից կամ չարաշահումից խուսափելու համար։
[շարունակելի]
Աղբյուրը՝