Օգոստո­սի 8‑ի Նշա­նա­կությունը

Ադրբե­ջանն ու Հայաստա­նը արդեն ցույց են տվել, որ կարող են զարգացնել ինքնիշխա­նությունը ուժե­ղացնող նման ուղի։ Այժմ նրանք կարող են նաև պահպա­նել այն։ Ինքնիշխա­նությունն իր հետ բերում է պատասխա­նատվություններ․ առա­ջին հերթին՝ պատասխա­նատվություն այն ժողո­վուրդնե­րի հանդեպ, որոնց համար ինքնիշխա­նությունը իրա­կա­նա­նում է։

Ժիրայր Լիպա­րիտյան

(մաս երրորդ)

4. Միջազգա­յին չափումներ

Վերլուծա­բաննե­րի շրջա­նա­կում միտում կա այս համա­ձայնագրե­րի նշա­նա­կությունը չափե­լու՝ ըստ դրանց արժե­քի աշխարհա­քա­ղա­քա­կան բաժանման այս կամ այն կողմի համար։ Ընդհա­նուր ընկա­լումն այն է, որ ԱՄՆ‑ն կամ Արևմուտքը հաղթել է, իսկ Ռուսաստա­նը՝ պարտվել։ Բացի այդ, ոմանք պնդում են, թե Ռուսաստա­նը չի հանդուրժի այս կորուստը՝ մատնանշե­լով Վրաստա­նի և Ուկրաի­նա­յի դեպքե­րը․ ըստ այդմ՝ Հայաստա­նը և Ադրբե­ջա­նը մեծ ռիսկեր են ստանձնում։

Սա, անկասկած, լուրջ փաստարկ է։ Բայց այն ունի երկու խնդիր։ Առա­ջի­նը՝ այն չի կասկա­ծի տակ դնում Ռուսաստա­նի բռնա­կա­լությունը իր հարև­ան տարածքնե­րի նկատմամբ ունե­ցած շահե­րից այն կողմ, այսինքն՝  հաշվի չի առնում այն գինը, որ վճա­րում են այդ հարև­ան ժողո­վուրդնե­րը՝ ընդունե­լով քաղա­քա­կա­նություն, որն ամբողջությամբ կառա­վարվում է ռուսա­կան պատժա­մի­ջոցնե­րից վախի միջո­ցով։

Երկրորդը՝ Ռուսաստա­նի վարքա­գի­ծը չի սահմա­նա­փակվում միայն ինքնա­պաշտպա­նությամբ․ այն նաև կայսե­րա­կան մտա­ծո­ղության արտա­հայտություն է, որի մասին այլ առիթնե­րով խոսել եմ։ Կայսրություննե­րը քայքայվում են, բայց կայսե­րա­կան մտա­ծո­ղությունը շարունա­կում է ապրել։ Ինչ արագ ենք մոռա­նում, որ հենց այս ժողո­վուրդներն էին, որ խորտա­կե­ցին խորհրդային/ռուսական կայսրությունը։

Եթե խորհրդային/ռուսական կայսրություննե­րի և հետկայսրա­կան մտա­ծո­ղության արձա­գանքը արտա­քին սպառնա­լիքնե­րին սահմա­նա­փակվեր միայն հարև­աննե­րի արտա­քին ու անվտանգության քաղա­քա­կա­նությամբ, հասկա­նա­լի կլի­ներ ակնկա­լել, որ հարև­աննե­րը պատասխա­նատվությամբ կգործեն և չեն դառնա Ռուսաստա­նի հակա­ռա­կորդնե­րի գործիք։ Բայց ինչպես պատմությունը ցույց է տվել, Ռուսաստա­նին միշտ կարե­լի է վստա­հել, որ կարձա­գանքի մերկ ուժով այն ամե­նին, ինչը համա­րում է իր հետևի բակը։ Եվ նույն պատմությունը ցույց է տալիս, որ Ռուսաստա­նը նաև պահանջում է, որ այդ հողե­րի ժողո­վուրդնե­րը կառա­վարվեն Մոսկվա­յի ընտրած ղեկա­վարնե­րով՝ ըստ Մոսկվա­յի ստեղծած մոդե­լի, կամ ուղղա­կիո­րեն ենթարկվեն օկուպա­ցիա­յի և բռնակցման՝ ինչպես արեց Խորհրդա­յին Միությունը, իսկ ցարա­կան Ռուսաստա­նը պարզա­պես բռնակցեց այդ հողե­րը։ Կայսրությունը՝ ցանկա­ցած անվամբ, լուծում չի տվել ռազմա­վա­րա­կան հակադրություննե­րի խնդրին․ ընդհա­կա­ռա­կը՝ կայսրություննե­րը դրանց պատճառ են դարձել։

Ես լուրջ կասկածներ ունեմ, որ ուկրաի­նա­ցի երե­խա­նե­րի համա­կարգա­յին առև­անգումը, քաղա­քա­ցիա­կան թիրախնե­րի ոչնչա­ցումն ու հենց խաղաղ բնա­կիչնե­րի թիրա­խա­վո­րումը, ինչպես նաև հարև­աննե­րի տարածքնե­րի բացա­հայտ բռնակցումը կարե­լի է բացատրել ՆԱՏՕ‑ի ընդլայնման արա­տա­վոր արևմտյան քաղա­քա­կա­նության նկատմամբ Ռուսաստա­նի մտա­հո­գություննե­րով։

Կայսրություննե­րը քայքայվում են և նահանջում։ Մոսկվան այժմ ի վիճա­կի չէ օկուպացնել Ադրբե­ջանն ու Հայաստա­նը։ Ռուսաստա­նը տիրա­պե­տել է տարա­ծաշրջա­նին՝ ժողո­վուրդնե­րին միմյանց դեմ հանե­լով և իր կողմնա­կից էլի­տա­նե­րին իշխա­նության բերե­լով, այսինքն՝ օգտա­գործե­լով երկրի ներքին քաղա­քա­կան հակա­սություննե­րը։ Սա չի նշա­նա­կում, թե ներքին ընդդի­մա­դիր ուժե­րի դժգո­հություննե­րը ոչ լիարժեք են․ պարզա­պես պետք է նկա­տել, որ հաճախ այդ իրա­կան դժգո­հություննե­րը կլանվում և ենթարկվում են մեծ խաղա­ցողնե­րի շահե­րին։

Անկասկած քիչ «պրո­ռուսա­կան» տարրեր են մնա­ցել Ադրբե­ջա­նում։ Բայց նրանք կան Հայաստա­նում և խրա­խուսվում են բռնության դիմե­լու՝ իշխա­նություն փոխե­լու համար։ Այստեղ է խաչվում ներքին և միջազգա­յին քաղա­քա­կա­նությունը․ այսպես կարե­լի է հասկա­նալ Փաշինյա­նի կառա­վա­րության դեմ գործող հիմնա­կան ընդդի­մա­դիր ուժե­րը՝ օլի­գարխներ, նախկին ղեկա­վարներ, եկե­ղե­ցի։

Նրանք, ովքեր իրենց վերլուծություննե­րում կայսրություննե­րին վերագրում են մշտա­կա­նություն և համա­րում են հետկայսրա­կան վարքա­գի­ծը անխուսա­փե­լի, անտե­սում են անգամ ամե­նա­վերջին պատմությունը։

Ռուսաստա­նը Հայաստա­նը համա­րեց իրե­նից կախված և չկա­տա­րեց այն պարտա­վո­րություննե­րը, որոնք ստանձնել էր երկկողմ և բազմա­կողմ պայմա­նագրե­րով, որոնք վերա­բե­րում էին Հայաստա­նին։ Մոսկվան որևէ նշան չի տվել, որ ապա­գա­յում այլ կերպ կվարվի։ Այնուա­մե­նայնիվ, Մոսկվան դեռ սպա­սում է, որ իրեն վերա­բերվեն որպես Հայաստա­նի փրկչի։

Սա չի նշա­նա­կում, թե ես համա­ձայն եմ Երև­ա­նի կառա­վա­րության արտա­քին և անվտանգության քաղա­քա­կա­նության բոլոր դրսև­ո­րումնե­րին։ Բայց գնա­հա­տում եմ այն, որ կառա­վա­րության հիմնա­կան ուղե­նի­շը եղել է անվտանգության որո­նումը՝ հարև­աննե­րի հետ աշխա­տե­լով նվա­զեցնել հակա­մարտության և սպառնա­լի­քի աղբյուրնե­րը, միևնույն ժամա­նակ գերա­կա­յություն տալով ինքնիշխա­նությա­նը, տարածքա­յին ամբողջա­կա­նությա­նը և խաղա­ղությա­նը։

Կայսրություննե­րը քայքայվում են ու նահանջում՝ և ոչ միայն ռուսա­կա­նը։ Նույնը վերա­բե­րում է նաև ամե­րիկյան կայսրությա­նը, որը, չնա­յած Վաշինգտո­նի ցնցող ու ռեֆլեքսիվ քայլե­րին, նույնպես նահանջում է։ Դրա ամե­նա­կարև­որ ապա­ցույցը պետք է փնտրել ոչ թե ամե­րիկյան արտա­քին քաղա­քա­կա­նության մեջ, այլ Վաշինգտո­նի ղեկա­վա­րության որա­կի (կամ դրա բացա­կա­յության), քաղա­քա­կան խոսքի մակարդա­կի և պետա­կա­նությունը պահե­լու ու ռազմա­կան ծախսե­րը ֆինանսա­վո­րե­լու համար ան sürdե­լի փոխա­ռություննե­րի մեջ։ Այս ամե­նը կայսրության պահպանման օրի­նակներ չեն, այլ՝ պատմա­կա­նո­րեն ընկած կայսրություննե­րի ախտա­նիշներ։

Կարե­լի է նաև դիտել Երկրորդ համաշխարհա­յին պատե­րազմից հետո ԱՄՆ‑ի պատկե­րացրած և հաստա­տած համաշխարհա­յին կարգի ողբա­լի վիճա­կը՝ ՄԱԿ‑ը և նրա կառույցնե­րը, ՆԱՏՕ‑ն և այլն։ Դրանցից ոչ մեկը այժմ արդյունա­վե­տությամբ կամ ներդաշնա­կությամբ չի գործում՝ հիմնա­կա­նում ԱՄՆ‑ի քաղա­քա­կա­նություննե­րի պատճա­ռով։

Թվում է, թե ԱՄՆ‑ն օգոստո­սի 8‑ի համա­ձայնագրե­րի երաշխա­վորն է, բայց ստո­րագրված ոչ մի փաստա­թուղթ այդ մասին չի նշում։ Եվ անգամ եթե նման դրույթ լիներ, դժվար է պատկե­րացնել, որ ԱՄՆ‑ը ուժ կօգտա­գործի՝ Հայաստա­նին կամ Ադրբե­ջա­նին պարտադրե­լու համա­ձայնագրե­րին հետև­ե­լուն, եթե կողմե­րը դժվա­րություններ ունե­նան դրանց իրա­կա­նա­ցումում։ Եթե ԱՄՆ‑ը չի պատրաստվում լիարժեք ուժ գործադրել խաղա­ղության գործընթա­ցի համար, ցանկա­ցած երաշխիք մնում է միայն խորհրդանշա­կան՝ լավա­գույն դեպքում պատվի հարց ստո­րագրողնե­րի և ձևա­կան երաշխա­վո­րի համար։

Նույնիսկ լավա­գույն պայմաննե­րում ամե­րիկյան երաշխիքնե­րը մշտա­պես անկա­յուն են։ Ավե­լին՝ Վաշինգտո­նի ներկա­յիս վարչա­կազմի բնույթը և գործե­լաո­ճը միայն խորացնում են այն անո­րո­շությունն ու անկանխա­տե­սե­լիությունը, որն առկա է թե՛ ԱՄՆ-ում, թե՛ ամբողջ աշխարհում։ Այդ զգա­ցումը ավե­լի է ուժե­ղա­նում, երբ պարզ է դառնում, որ ԱՄՆ‑ն Հարա­վա­յին Կովկա­սում կենսա­կան շահեր չունի․ լավա­գույն դեպքում նրա շահե­րը շրջա­նի համար կողմնա­կի են և վերա­բե­րում են Ռուսաստա­նին, Իրա­նին, Թուրքիա­յին, Կասպից ծովին։

Ներկա պայմաննե­րում ԱՄՆ‑ը կարող է հեշտությամբ Հայաստա­նի շահե­րը զոհել փոքր հաշվարկնե­րի դիմաց։

ԱՄՆ‑ը կարող էր զգա­լի զիջումներ կորզել Բաքվից՝ Ալիև­ին Սպի­տակ տանը ընդունե­լու և այդ երկրում նոր ներդրումներ խրա­խուսե­լու դիմաց․ լինի Ադրբե­ջա­նի ներքին ճակա­տում, թե Հայաստա­նի հետ առնչվող հարցե­րում՝ սահմա­նադրա­կան փոփո­խություն, Բաքվում պահվող հայ ռազմա­գե­րի­ներ։

Բայց կարծես Վաշինգտո­նի գագաթնա­ժո­ղո­վը պատշա­ճո­րեն նախա­պատրաստված չէր․ չկա­յին այնքան փորձա­գետներ, որքան անհրա­ժեշտ էր։ Պետդե­պարտա­մենտից հեռացվել էին այն ամե­րի­կա­ցի դիվա­նա­գետնե­րը, որոնք խորա­պես հասկա­նում էին այս խնդիրնե­րը։ Հնա­րա­վոր է, որ ներկա­յիս բանակցողնե­րը իրենց տնա­յին աշխա­տանքը արել էին և պարզա­պես այլ նպա­տակներ էին հետապնդում։ Բայց դժվար է խուսա­փել այն զգա­ցումից, որ Վաշինգտո­նը գագաթնա­ժո­ղո­վին նայեց որպես հերթա­կան «անվանման հնա­րա­վո­րության»։

Ռուսաստա­նը և Իրա­նը իրենց լուրջ առարկություննե­րը ներկա­յացրել են այս գործընթա­ցի նկատմամբ, և դա հասկա­նա­լի է։ Հայաստա­նի կառա­վա­րությունն այժմ կանգնած է դրանց մտա­հո­գություննե­րը կառա­վա­րե­լու մարտահրա­վե­րի առաջ։ Բայց պետք է տարբե­րել այս երկու կարև­որ հարև­աննե­րի իրա­կան մտա­հո­գություննե­րիև նրանց այն հակվա­ծության միջև, որով նրանք Հայաստա­նի շահե­րը հավա­սա­րեցնում են իրենց շահե­րի հետ։

Ինքնիշխա­նությունը նշա­նա­կում է սեփա­կան որո­շումներ կայացնել՝ ելնե­լով սեփա­կան շահե­րից։

Հայաստա­նի ինքնիշխա­նության նկատմամբ հարգանքը, որին հավա­տա­րիմ լինե­լու մասին հայտա­րա­րել են բոլոր երկրնե­րը՝ ներառյալ Իրա­նը և Ռուսաստա­նը, նշա­նա­կում է, որ Հայաստա­նը պետք է ծառա­յի իր սեփա­կան նպա­տակնե­րին և չլի­նի ուրիշնե­րի շահե­րը սպա­սարկող։ Հարև­աննե­րի օրի­նա­կան շահե­րը հաշվի առնե­լը չի նշա­նա­կում մշա­կել ու վարել քաղա­քա­կա­նություն, որը հիմնված է ուրիշնե­րի շահե­րի վրա։ Ստեղծա­գործ դիվա­նա­գի­տությունը կարող է լուծումներ գտնել ցանկա­ցած հակա­սության՝ երկու երկրնե­րի շահե­րի միջև, պայմա­նով, որ հարև­աննե­րը պատրաստ լինեն հարգել Հայաստա­նի ընտրված ղեկա­վարնե­րի ընդունած լուծումնե­րը, իսկ Հայաստա­նի ղեկա­վարնե­րը՝ իրենց քաղա­քա­կա­նության մեջ լինեն խոհեմ։

Ցանկա­ցած հարև­ան կարող է ուժ գործադրել՝ կանխե­լու համար Հայաստա­նի՝ սեփա­կան շահե­րին հետև­ե­լը։ Իսկ Հայաստա­նը գուցե ի վիճա­կի չլի­նի դիմադրե­լու։ Բայց այդ դեպքում պետք է ընդունել, որ նման սպառնա­լի­քի առաջ ենք կանգնած։ Այդ դեպքում պետք է նաև նվա­զեցնել սպա­սումնե­րը նրանցից որպես բարե­կամ երկրնե­րից կամ դաշնա­կիցնե­րից։ Ռուսաստա­նը ապա­ցուցել է, որ ոչ արժա­նա­հա­վատ է, նույնիսկ որպես Հայաստա­նի միակ պաշտո­նա­կան դաշնա­կից։

Ռուսաստա­նը նաև ապա­ցուցել է իր անարժա­նա­հա­վա­տությունը Ադրբե­ջա­նի համար․ վերջին օրե­րին այն ոչնչացրել է SOCAR‑ի նավթա­յին հարթակներն ու պահեստնե­րը Օդե­սա­յի շրջա­նում։

Իրանն էլ է Ադրբե­ջա­նի հետ գործել միայն իր շահե­րից ելնե­լով՝ կապված Ղարա­բա­ղի/Ադրբե­ջան-Հայաստան հարցե­րի հետ։ Վերջերս Իրա­նը նույնիսկ հաստա­տեց իսլա­մա­կան համա­գործակցության կազմա­կերպության Ստամբուլի բացա­հայտ հակա­հայկա­կան բանաձևը։ Նույնիսկ խորհրդանշա­կան մակարդա­կով՝ իրանցի բարձրաստի­ճան պաշտոնյա­ներ հայտնվել են Շուշիում և Ստե­փա­նա­կերտում՝ անտե­սե­լով հայ ժողովրդի զգա­յունություննե­րը։ Այս ամե­նը հասկա­նա­լի է․ Իրա­նը հետապնդում է իր պետա­կան շահե­րը։ Բայց նույնքան հասկա­նա­լի պետք է լինի, որ Հայաստա­նը նույնպես հետապնդում է իր շահե­րը՝ ինչպես ինքն է սահմա­նում։ Իրա­նի ներսում այժմ քննարկում կա՝ արդյո՞ք օգոստո­սի 8‑ի համա­ձայնագրե­րը սպառնա­լիք են, թե նոր հնա­րա­վո­րություններ։

Ես մեծ հարգանք ունեմ ռուսա­կան դիվա­նա­գի­տության նկատմամբ և գիտակցում եմ Ռուսաստա­նի երկար հիշո­ղությունը, համբե­րությունը և կենսունա­կությունը։ Նույնպես մեծ հարգանք ունեմ իրա­նա­կան ղեկա­վա­րության հազա­րամյակնե­րով ձևա­վորված պետա­կան մտա­ծո­ղության նկատմամբ և նրա ապա­ցուցված ունա­կության՝ սահմա­նե­լու սեփա­կան շահե­րը։ Չպետք է թերագնա­հա­տել երկու երկրնե­րի էլ կարո­ղությունը՝ հասկա­նա­լու փոփո­խություննե­րը, հարմարվե­լու նոր իրա­վի­ճակնե­րին և միևնույն ժամա­նակ պաշտպա­նե­լու իրենց շահե­րը՝ աշխա­տե­լով թե՛ Երև­ա­նի, թե՛ Բաքվի հետ։

Ակնհայտ է, որ էությամբ Եվրո­պան և ԱՄՆ‑ը երբեք չեն հրա­ժարվել իրենց հակա­սո­վե­տա­կան և հակա­ռուսա­կան մտա­ծո­ղությունից՝ այդպի­սով Մոսկվա­յի մտա­հո­գություննե­րը հասցնե­լով վտանգա­վոր մակարդա­կի։

Հարցն այն է․ արդյո՞ք մենք պետք է մտա­հոգվենք այդ հարև­ան երկրնե­րի ժողո­վուրդնե­րի մասին։

Նրանք արդյո՞ք կարև­որ են։ Թե՞ պետք է դիտվեն բացա­ռա­պես որպես մեծ տերություննե­րի խաղի խաղա­քարտեր։ Ժողո­վուրդնե­րը կարևորո՞ւմ են քաղա­քա­կա­նության մեջ։ Եթե ոչ, ապա ո՞րն է քաղա­քա­կա­նության իմաստը՝ լինի դա ներքին, թե միջազգա­յին։ Միայն մեծ տերություննե­րի ռազմա­վա­րա­կան շահերն ու մրցակցությո՞ւնն է, որը վերա­ցա­կա­նացվում է այն իրա­կա­նությունից, որտեղ ապրում են այդ երկրնե­րի ժողո­վուրդնե­րը։

Ոմանք գուցե մտա­ծեն, թե սա իդեա­լիստի փաստարկ է։ Նրանք կսխալվեն։ Սա պատմա­բա­նի հարցադրումն է, որը ապրել է քաղա­քա­կա­նության միջով և 1990-ականնե­րի մի քանի վճռո­րոշ տարում զբաղվել է դիվա­նա­գի­տությամբ։ Եթե տեղա­կան ժողո­վուրդներն ու հարև­աննե­րի ժողո­վուրդնե­րը կարև­որ չլի­նեին, մի քանի հազա­րամյակ առաջ ստեղծված կայսրություննե­րը մինչ օրս կապրեին։

Միջազգա­յին հակա­մարտություննե­րի և դրանց վրա հիմնված ռազմա­վա­րա­կան մոդելնե­րի ընկա­լումը՝ որպես պարզա­պես կայսե­րա­կան մրցակցություն և ռազմա­վա­րություն, միշտ թերի կմնա, եթե անտե­սի ժողո­վուրդնե­րի երբեմն լուռ, բայց անխուսա­փե­լի դերը․ լինի դա կայսե­րա­կան տիրա­պե­տության տակ գտնվող ժողո­վուրդնե­րի, թե նախկին գաղութնե­րում ապրող բնակչության։

5. Վերջնա­կան դիտարկումներ

Ադրբե­ջանն ու Հայաստա­նը ստիպված են լինե­լու սերտո­րեն աշխա­տել Ռուսաստա­նի և Իրա­նի հետ՝ որպեսզի օգնեն այս երկու պատե­րազմող երկրնե­րին ամրապնդել իրենց միջև ընթա­ցող խաղա­ղության գործընթա­ցը։

Այս և նման բոլոր հարցե­րը պահանջում են ամե­նօրյա հետև­ո­ղա­կա­նություն և խնամք։ Հետա­գա առա­ջընթա­ցի հնա­րա­վո­րություննե­րը կախված են երկու հանրա­պե­տություննե­րի կարո­ղությունից ու կամքից՝ աշխա­տե­լու միա­սին և անմի­ջա­կա­նո­րեն, առանց հին սովո­րության՝ իրենց «մորա­քույրե­րին ու մորեղբայրնե­րին» կանչե­լու՝ աջակցե­լու կամ վեճե­րը լուծե­լու համար։

Որոշ լուծումներ ավե­լի շատ խնդիրներ են ստեղծում, քան լուծում են։ Հնա­րա­վոր է, որ օգոստո­սի 8‑ին Վաշինգտո­նում ձեռք բերված պայմա­նա­վորվա­ծություննե­րը դառնան նման դեպք։ Բարե­բախտա­բար, ինչպես նշվեց վերև­ում, Վաշինգտո­նում ստո­րագրված համա­ձայնագրե­րի հիմքում ընկած մեթո­դա­բա­նությունը երկկողմ, անմի­ջա­կան բանակցություննե­րի արդյունքն էր։ Եվ դա ամե­նաարդյունա­վետ կողմե­րից մեկն է օգոստո­սի 8‑ի համա­ձայնագրե­րի։ Հայտնվել է նշա­նա­կա­լի աճ Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի առաջնորդնե­րի միջև վստա­հության, որը խթանվել է այն ըմբռնումով, որ նրանց շահե­րից մի մասը, եթե ոչ մեծ մասը, համընկնում են։ Դեռևս ամուր վստա­հություն չէ, բայց բավա­րար է դրա վրա կառուցե­լու համար։

Այս փաստաթղթե­րի նշա­նա­կությունը չափե­լու մի եղա­նակ է հասկա­նալ՝ արդյոք դրանք բավա­րար առա­ջընթաց են ապա­հո­վում, որպեսզի Թուրքիան այժմ գործնա­կան քայլեր ձեռնարկի Երև­ա­նի հետ հարա­բե­րություննե­րի նորմա­լացման ուղղությամբ, ներառյալ Հայաստա­նի հետ սահմա­նը բացե­լը։ Արդյոք այս փաստաթղթե­րը բավա­րար հիմք են տալիս նախա­գահ Իլհամ Ալիև­ին՝ ազա­տե­լու Անկա­րա­յին Հայաստա­նի նկատմամբ ունե­ցած իր ազդե­ցությունից։ Մինչ այժմ դրա նշաններ չկան։ Եթե այդպես է, դա ցավա­լի է, քանի որ մի քանի գործնա­կան և բովանդա­կա­լից քայլե­րով Անկա­րան կարող էր նշա­նա­կա­լի ներդրում ունե­նալ այս փաստաթղթե­րի ընդունմամբ ձեռք բերված առա­ջընթա­ցի ամրապնդման գործում։

Հարա­վա­յին Կովկա­սի ապա­գա­յի ավե­լի կայուն լուծման համար անհրա­ժեշտ է այս տարա­ծաշրջա­նը դիտարկել ոչ միայն որպես աշխարհագրա­կան տարածք, այլև որպես քաղա­քա­կան հասկա­ցություն։ Հարա­վա­յին Կովկա­սի երեք հանրա­պե­տություննե­րը կարող են սկսել համա­գործակցել տարբեր մակարդակնե­րում՝ ամրապնդե­լու համար վերջին բանակցություննե­րի արդյունքում ձեռք բերված լուրջ առա­ջընթա­ցը։ Նման զարգա­ցումը կնպաստի այն նպա­տա­կին, որ տարա­ծաշրջա­նը չդիտվի միայն որպես արտա­քին տերություննե­րի խաղա­դաշտ կամ որպես տարանցիկ ուղի՝ վերլուծա­բաննե­րի աչքում, որոնք հաճախ անտե­սում են այն փաստը, որ Հարա­վա­յին Կովկա­սում իրա­կան մարդիկ են ապրում՝ իրենց գաղա­փարնե­րով և շահե­րով։

Այժմ Հայաստա­նի ու Ադրբե­ջա­նի խնդիրն է՝ միա­սին, Վրաստա­նի հետ, թույլ չտալ իրենց նորա­բաց խաղա­ղության ուղին զավթեն կամ խաթարվի որևէ արտա­քին ուժի կողմից։ Այլընտրանքը կլի­նի վերա­դառնալ արտա­քին միջամտություննե­րի ու նոր հակա­մարտություննե­րի դարաշրջան, երբ նրանք կդիտվեն ընդա­մե­նը որպես խաղա­քարտեր և երկրներ, որոնցով միայն խողո­վա­կա­շա­րեր են անցնում։

Ադրբե­ջանն ու Հայաստա­նը արդեն ցույց են տվել, որ կարող են զարգացնել ինքնիշխա­նությունը ուժե­ղացնող նման ուղի։ Այժմ նրանք կարող են նաև պահպա­նել այն։ Ինքնիշխա­նությունն իր հետ բերում է պատասխա­նատվություններ․ առա­ջին հերթին՝ պատասխա­նատվություն այն ժողո­վուրդնե­րի հանդեպ, որոնց համար ինքնիշխա­նությունը իրա­կա­նա­նում է։

Վերջ

աղբյուրը՝