Անա­վարտ Խաղա­ղության Պայմա­նա­գիր

Անկա­խության այս վերաի­մաստա­վո­րումը լայնո­րեն ընկալվել է որպես հայկա­կան հասա­րա­կությա­նը սահմա­նադրա­կան փոփո­խություննե­րի պատրաստե­լու գործընթաց։ Սակայն Անկա­խության հռչա­կագրի շուրջ բանա­վե­ճը և այն նոր Սահմա­նադրությունից հեռացնե­լու ծրագրե­րը շատ հայե­րի համար առա­ջացրել են ինքնության ճգնա­ժամ։ 

Սոսի Թաթիկյան

Հայաստան–Ադրբեջան համա­ձայնա­գի­րը նախաստո­րագրված է, սակայն, դեռևս ստո­րագրված չէ.

ՄԱՍ Բ

Դե-օկուպա­ցիա­յի և սահմա­նա­զատման չլուծված խնդիրնե­րը

Խաղա­ղության գործընթա­ցում հիմնա­կան մտա­հո­գությունը Հայաստա­նի ինքնիշխան ավե­լի քան 200 քառա­կուսի կիլո­մետր տարածքն է, որը գտնվում է Ադրբե­ջա­նի վերահսկո­ղության տակ 2021–2022 թթ․ ներխուժումնե­րից ի վեր։ 2024 թ․ կողմե­րը համա­ձայնվե­ցին այս տարածքա­յին հարցե­րը քննարկել սահմա­նա­զատման և սահմա­նագծման գործընթա­ցի միջո­ցով՝ ամրագրված համա­տեղ սահմա­նա­յին հանձնա­ժո­ղովնե­րի գործունեությունը կարգա­վո­րող կանոննե­րում և կրկին նշված խաղա­ղության պայմա­նագրի նախագծում։ Սակայն առա­ջընթա­ցը սահմա­նա­փակվեց Հայաստա­նի Տավուշի մարզի փոքր հատվա­ծով, որը ձեռնտու էր Բաքվին․ արդյունքում 2024 թ․ մայի­սին Հայաստա­նը վերա­դարձրեց Ադրբե­ջա­նի անկլավ գյուղե­րը։ Այս ընտրո­ղա­կան մոտե­ցումը Հայաստա­նում առա­ջացրել է կասկածներ գործընթա­ցի, դրա ժամկետնե­րի և այն մասին, թե արդյո՞ք այն կվե­րա­բերվի Ադրբե­ջա­նի կողմից ներկա­յումս պահվող տարածքնե­րին։

Համա­ձայնագրի նախաստո­րագրումից հետո վարչա­պետ Փաշինյա­նը վերա­հաստա­տեց, որ 1991 թ․ Ալմա-Աթա­յի հռչա­կա­գի­րը ընդունե­լով՝ Հայաստա­նը և Ադրբե­ջա­նը փոխա­դարձա­բար ճանա­չել են իրենց ներկա­յիս տարածքնե­րը՝ որպես նախկին խորհրդա­յին հանրա­պե­տություննե­րի սահմաններ։ Նա ընդգծեց, որ Հայաստա­նի ինքնիշխան տարածքի մասեր մնում են Ադրբե­ջա­նի վերահսկո­ղության տակ, միևնույն ժամա­նակ ընդունե­լով, որ որոշ ադրբե­ջա­նա­կան հողեր գտնվում են Հայաստա­նի վերահսկո­ղության տակ։ Փաշինյա­նը հայտա­րա­րեց, որ այս հարցե­րը պետք է լուծվեն սահմա­նագծման գործընթա­ցի միջո­ցով՝ «խաղա­ղության տրա­մա­բա­նության» հիման վրա։ Նա հավե­լեց, որ ցանկա­ցած տարածքա­յին փոխա­նակման առա­ջարկ՝ օրի­նակ, Հայաստա­նի մեկ քառա­կուսի կիլո­մետրի փոխա­րեն մեկ քառա­կուսի կիլո­մետր ադրբե­ջա­նա­կան հող, պահանջե­լու է հանրա­յին հավա­նություն սահմա­նադրա­կան մեխա­նիզմնե­րով, ամե­նայն հավա­նա­կա­նությամբ՝ հանրաքվեով։

Կողմե­րի միջև տարածքա­յին վերահսկո­ղության անհա­վա­սա­րակշռությունը էական է․ Ադրբե­ջա­նը պահում է Հայաստա­նի ավե­լի քան 200 քառա­կուսի կիլո­մետր հող, մինչդեռ Հայաստա­նը վերահսկում է ընդա­մե­նը մի քանի փոքր հատվածներ ադրբե­ջա­նա­կան տարածքից։ Ադրբե­ջա­նի 2022 թ․ սեպտեմբերյան հարձա­կումը Ջերմուկի շրջա­նում հատկա­պես ծանր էր․ ավե­լի քան 200 հայ զինծա­ռա­յող զոհվեց, արձա­նագրվե­ցին պատե­րազմի հանցա­գործություններ հայ զինծա­ռա­յողնե­րի, այդ թվում՝ կին ծառա­յողնե­րի նկատմամբ։ Բացի այդ, Արծվա­շեն գյուղը՝ 40 քառա­կուսի կիլո­մետր տարածքով հայկա­կան անկլա­վը, գտնվում է Ադրբե­ջա­նի վերահսկո­ղության տակ դեռևս Առա­ջին Ղարա­բաղյան պատե­րազմից ի վեր և վերաբնա­կեցվել է մոտ 3000 ադրբե­ջանցի­նե­րով։ Մինչդեռ Ադրբե­ջա­նը պարբե­րա­բար պահանջում է այսպես կոչված «ադրբե­ջա­նա­կան անկլավ գյուղե­րը», որոնք մոտա­վո­րա­պես համարժեք են Արծվա­շե­նին։ Սակայն այդ գյուղե­րը գոյություն չունեին ոչ խորհրդա­յին Հայաստա­նի կամ խորհրդա­յին Ադրբե­ջա­նի ստեղծման պահին, ոչ էլ Ադրբե­ջա­նի Առա­ջին Հանրա­պե­տության ժամա­նակ, որի իրա­վա­հա­ջորդը, ըստ Բաքվի, նա է։ Դրանք արհեստա­կա­նո­րեն ստեղծվել են խորհրդա­յին Հայաստա­նի տարածքում 1930–1970-ական թթ․ ընթացքում և կորցվել են Առա­ջին Ղարա­բաղյան պատե­րազմի ժամա­նակ։

Այս տարածքա­յին բեկորնե­րը հակա­սում են ժամա­նա­կա­կից միջազգա­յին կարգի սկզբունքնե­րին, քանի որ դրանք առա­ջա­ցել են խորհրդա­յին վարչա­կան որո­շումնե­րի արդյունքում, այլ ոչ թե միջազգա­յին ճանաչված սահմաննե­րի։ Այդ համա­կարգին վերա­դառնա­լը բարդություններ կառա­ջացնի երկու երկրնե­րի սահմաննե­րի, ենթա­կա­ռուցվածքնե­րի և հաղորդակցություննե­րի համար։ Այս հանգա­մանքնե­րում ներկա­յիս իրո­ղություննե­րը պահպա­նող տարածքա­յին փոխա­նա­կումնե­րը՝ փոխա­նակ հնա­ցած ձևա­վո­րումնե­րի վերա­կենդա­նացման, ներկա­յացնում են այս անկլավնե­րի համար ամե­նաի­րա­գործե­լի լուծումը։

Վաշինգտո­նի հռչա­կա­գի­րը և նախաստո­րագրված պայմա­նա­գի­րը հիմք դրե­ցին Հայաստա­նի և Ադրբե­ջա­նի միջև փոխա­դարձ ճանաչմա­նը՝ միմյանց սահմաննե­րի անխախտե­լիության և տարածքա­յին ամբողջա­կա­նության վերա­բերյալ՝ հիմնված 1991 թ․ Ալմա-Աթա­յի հռչա­կագրի վրա։ Սակայն պայմա­նա­գի­րը չունի հստակ ձևա­կերպումներ Հայաստա­նի տարածքնե­րի դե-օկուպա­ցիա­յի վերա­բերյալ և այս հարցը երկի­մաստո­րեն հետաձգում է սահմա­նա­զատման գործընթա­ցին։ Այս հստա­կության բացա­կա­յությունը թուլացնում է խաղա­ղության պայմա­նագրի վստա­հե­լիությունը։ Այնուա­մե­նայնիվ, եթե այն իրա­կա­նացվի բարեխղճո­րեն, Վաշինգտո­նի պայմա­նա­վորվա­ծություննե­րը կարող են վերա­կենդա­նացնել սահմա­նա­զատման գործընթա­ցը և հանգեցնել արդար ու հավա­սար արդյունքնե­րի։

Նշա­նա­կա­լից է, որ Հայաստա­նի համար տարա­ծաշրջա­նա­յին հաղորդակցություննե­րի բացումը չի արտա­ցոլվում, այլ հայտնվում է միայն Վաշինգտո­նի հռչա­կագրում՝ TRIPP‑ի վերա­բերյալ։ Երկու հարցի այս ուղղումը խաղա­ղության պայմա­նագրից դուրս մեխա­նիզմնե­րին կարե­լի է մեկնա­բա­նել երկու կերպ․ բացա­սա­կան, քանի որ դրանք կարող են շրջանցվել կամ անտեսվել, կամ դրա­կան, քանի որ դրանք կարող են առա­ջընթաց ապրել նույնիսկ մինչև խաղա­ղության պայմա­նագրի պաշտո­նա­կան ստո­րագրումը և անկախ դրա­նից։

Անվտանգության երաշխիքներ և վստա­հության ձևա­վո­րում․ ԱՄՆ‑ի և ԵՄ‑ի հնա­րա­վոր դերը

2025 թ․ մարտին վերջին երկու հոդվածնե­րից մեկը, որոնցում Հայաստա­նը զիջեց, վերա­բե­րում էր փոխա­դարձ սահմա­նից երրորդ երկրնե­րի ուժե­րի դուրսբերմա­նը։ Խաղա­ղության պայմա­նագրի այս դրույթը Հայաստա­նում լայն քննարկումներ է առա­ջացրել՝ հաշվի առնե­լով դրա հետև­անքնե­րը Հայաստա­նի ԵՄ դիտորդա­կան առա­քե­լության (EUMA) համար։ Թեև Ադրբե­ջա­նը բնո­րո­շում է EUMA-ին որպես «ուժ», այն իրա­կա­նում քաղա­քա­ցիա­կան առա­քե­լություն է՝ առանց մարտա­կան կարո­ղություննե­րի։ Տեղա­կայման պահից ի վեր EUMA‑ն ծառա­յել է որպես կարև­որ «փափուկ» զսպող գործոն Ադրբե­ջա­նի հնա­րա­վոր հարձա­կումնե­րի դեմ և բարձրացրել է մարդու անվտանգությունը սահմա­նա­մերձ շրջաննե­րում։

Չնա­յած Ադրբե­ջա­նի ճնշումնե­րին՝ պահանջե­լու EUMA‑ի դուրսբե­րում, առա­քե­լության մանդա­տը 2025 թ․ փետրվա­րին երկա­րաձգվեց ևս երկու տարով։ Քանի որ խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը սպասվում է ոչ շուտ, քան 2026 թ․ վերջին, հայկա­կան իշխա­նություննե­րը հայտա­րա­րել են Հայաստա­նում ԵՄ առա­քե­լության մանդա­տի փոփոխված տարբե­րա­կի շուրջ բանակցե­լու ծրագրե­րի մասին։ Իդեա­լա­կան տարբե­րա­կում՝ խաղա­ղության պայմա­նագրի ստո­րագրումից հետո, EUMA‑ն կարող է շարունա­կել գործել և նույնիսկ ավե­լի լիարժե­քո­րեն իրա­կա­նացնել իր սկզբնա­կան մանդա­տը՝ ծառա­յե­լով որպես վստա­հություն ձևա­վո­րող մեխա­նիզմ երկու կողմե­րի միջև։

Վաշինգտո­նի հռչա­կա­գի­րը ԱՄՆ-ին դարձրեց խաղա­ղության գործընթա­ցի անուղղա­կի, «փափուկ» երաշխա­վոր։ Թեև իրա­վա­բա­նո­րեն պարտա­դիր ուժ չունի, հռչա­կա­գի­րը կրում է քաղա­քա­կան կշիռ Թրամփի վարչա­կազմի ընթացքում։ ԱՄՆ‑ն իր հանձնա­ռությունը ցուցա­բե­րել է հռչա­կագրի ձևա­վորմամբ, խաղա­ղության պայմա­նագրի նախաստո­րագրման ակա­նա­տես լինե­լով և TRIPP նախագծի խթանմամբ՝ առանց Հայաստա­նին պաշտո­նա­կան անվտանգության երաշխիքներ առա­ջարկե­լու։

Կարև­որ կլի­նի ապա­հո­վել ԵՄ առա­քե­լության շարունա­կա­կան ներկա­յությունը Հայաստա­նում։ ԱՄՆ‑ի ներգրավվա­ծությունը՝ ԵՄ ներկա­յության հետ միա­սին, կենսա­կան է ոչ միայն ադրբե­ջա­նա­կան ճնշումը զսպե­լու, այլև վստա­հություն և հաշտե­ցում ձևա­վո­րե­լու համար այն կողմե­րի միջև, որոնք ներկա­յումս չունեն փոխա­դարձ վստա­հություն։

Սահմա­նադրա­կան նախա­պայմա­նը և անկա­խության հռչա­կա­գի­րը՝ դեռևս որպես զենք

Ադրբե­ջա­նի որո­շումը խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը նախաստո­րագրել, այլ ոչ թե ստո­րագրել, վկա­յում է նրա շարունա­կա­կան պնդումնե­րի մասին՝ Հայաստա­նի սահմա­նադրա­կան փոփո­խություննե­րի ուղղությամբ։ Բաքուն, ամե­նայն հավա­նա­կա­նությամբ, չի ստո­րագրի, մինչև Հայաստա­նը չավարտի իր սահմա­նադրա­կան բարե­փո­խումնե­րը, որոնք սպասվում են 2026 թ․ վերջում կամ 2027 թ․։ Ադրբե­ջա­նը պահանջում է, որ Հայաստա­նը հեռացնի 1990 թ․ Անկա­խության հռչա­կագրին վերա­բե­րող հիշա­տա­կումնե­րը, որտեղ նշվում է Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղը՝ պնդե­լով, թե դրանք կազմում են տարածքա­յին պահանջներ։ Իր հարցազրույցում Սաուդյան Արա­բիա­յի Al Arabiya հեռուստա­տե­սությա­նը՝ օգոստո­սի 26-ին, Ալիևը կրկին հաստա­տեց այդ պահանջը։ Միևնույն ժամա­նակ, Ադրբե­ջա­նը պահպա­նում է իր սահմա­նադրա­կան դրույթնե­րը, որոնք ենթադրում են պահանջներ Հայաստա­նի տարածքի նկատմամբ՝ առանց դրանց վիճե­լիության ընդունման կամ իր սահմա­նադրության նմա­նա­տիպ փոփո­խություննե­րի քննարկման։

Հայաստա­նի սահմա­նադրա­կան բարե­փո­խումնե­րը, թեև պաշտո­նա­պես ներքին նախա­ձեռնություն են, որը սկիզբ էր առել դեռևս 2020 թ․ պատե­րազմից առաջ, վերջերս համընկել են խաղա­ղության բանակցություննե­րի հետ։ Փաշինյա­նը պնդում է, որ գործող Սահմա­նադրությունը, որը ընդունվել է Ղարա­բաղյան հակա­մարտության ընթացքում, այլևս չի ծառա­յում Հայաստա­նի ռազմա­վա­րա­կան շահե­րին։ 2025 թ․ փետրվա­րին Փաշինյա­նը կրկին շեշտեց նոր Սահմա­նադրության անհրա­ժեշտությունը՝ իր «Իրա­կան Հայաստան» գաղա­փա­րա­խո­սության շրջա­նա­կում։ 2025 թ․ մայի­սին Երև­անյան երկխո­սության ժամա­նակ Փաշինյա­նը հայտա­րա­րեց, որ եթե Սահմա­նադրա­կան դատա­րա­նը գտնի, որ խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը անհա­մա­տե­ղե­լի է գործող Սահմա­նադրության հետ, ապա ինքը անձամբ կղե­կա­վա­րի բարե­փո­խումնե­րը՝ դրա ընդունման համար։ Օգոստո­սին նա հաստա­տեց, որ նոր Սահմա­նադրության նախագծումը ընթացքի մեջ է և ի վերջո դրվե­լու է հանրաքվեի, սակայն գործընթա­ցը մնում է տեխնի­կա­պես առանձին՝ թեև ազդե­ցիկ խաղա­ղության պայմա­նագրի վրա։

2025 թ․ օգոստո­սի 23‑ի իր ուղերձում՝ նվիրված Անկա­խության հռչա­կագրի 35-ամյա­կին, Փաշինյա­նը ճանա­չեց հռչա­կա­գի­րը որպես հայկա­կան պետա­կա­նության հիմնա­րար ակտ։ Սակայն նա նաև այն նկա­րագրեց որպես ձևա­վորված Ղարա­բաղյան շարժումով և խորհրդա­յին ժամա­նա­կաշրջա­նի ժառանգություննե­րով։ Նա պնդեց, որ այս հակա­մարտության վրա հիմնված դիսկուրսը սահմա­նա­փա­կել է Հայաստա­նի ինքնիշխա­նությունը և խոչընդո­տել պետա­շի­նությա­նը։ Փաշինյա­նը կոչ արեց վերաի­մաստա­վո­րել անկա­խությունը «Իրա­կան Հայաստան» գաղա­փա­րա­խո­սության միջո­ցով՝ սահմանված իր միջազգա­յին ճանաչված 29,743 քմ տարածքով և խարսխված խաղա­ղության, կայունության և զարգացման վրա։ Նա հայտա­րա­րեց 2025 թվա­կա­նը որպես նոր դարաշրջա­նի սկիզբ, երբ Հայաստա­նը «ավե­լի անկախ է, ավե­լի ինքնիշխան և երբևէ ամե­նաա­ռա­ջընթա­ցը», հենց որովհետև հետապնդում է խաղա­ղություն հարև­աննե­րի հետ և կառուցում պետա­կա­նություն ոչ թե հակա­մարտության ժառանգության, այլ սեփա­կան հիմքե­րի վրա։

Անկա­խության այս վերաի­մաստա­վո­րումը լայնո­րեն ընկալվել է որպես հայկա­կան հասա­րա­կությա­նը սահմա­նադրա­կան փոփո­խություննե­րի պատրաստե­լու գործընթաց։ Սակայն Անկա­խության հռչա­կագրի շուրջ բանա­վե­ճը և այն նոր Սահմա­նադրությունից հեռացնե­լու ծրագրե­րը շատ հայե­րի համար առա­ջացրել են ինքնության ճգնա­ժամ։ Սա ազդում է հատկա­պես՝ թեև ոչ բացա­ռա­պես, Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղից տեղա­հանված բնակչության վրա, որոնցից շատե­րը դիմում են Հայաստա­նի քաղա­քա­ցիության համար և մասնակցե­լու են ընտրություննե­րին։ Նրանց համար նման փոփո­խությունը թվում է, թե հաստա­տում է Ադրբե­ջա­նի նարա­տի­վը և տալիս է նրան հոգե­բա­նա­կան հաղթա­նակ ինքնության և պատմա­կան հիշո­ղության շուրջ ավե­լի լայն պայքա­րում։ Ընկա­լումը, թե Ադրբե­ջա­նը շահա­գործում է Հայաստա­նի ներքին սահմա­նադրա­կան բարե­փո­խումնե­րը, էլ ավե­լի է ուժե­ղացնում վախե­րը երկրի ինքնիշխան որո­շումնե­րի մեջ միջամտության մասին։ Հայաստա­նի սահմա­նադրա­կան հանրաքվեի անցկացման բարձր շեմը ևս բարդացնում է իրա­վի­ճա­կը՝ դարձնե­լով արդյունքը անո­րոշ և մեծացնե­լով այն ռիսկը, որ գործընթա­ցը կարող է հակա­ռակ արդյունք տալ և վտանգել խաղա­ղության գործընթա­ցը։

Թեև Ալիևը հիմա քիչ հավա­նա­կան է, որ հանրաքվեի բացա­սա­կան արդյունքը օգտա­գործի որպես ռազմա­կան գործո­ղություննե­րի պատրվակ՝ այն ներկա­յացնե­լով որպես հայկա­կան «ռևանշիզմի» հակազդե­ցություն, այդպի­սի արդյունքը միևնույն է կուշացնի խաղա­ղության գործընթա­ցի ավարտը։ Ալիևը չի կարող բացեի­բաց խախտել իր խաղա­ղության հանձնա­ռությունը, որը տվել է Թրամփի ներկա­յությամբ՝ վերջի­նիս լինե­լով իր վրա իրա­կան ազդե­ցություն ունե­ցող հազվա­դեպ գործիչնե­րից մեկը։ Սակայն եթե Հայաստա­նի սահմա­նադրա­կան հանրաքվեն տապալվի, Ալիևը, ամե­նայն հավա­նա­կա­նությամբ, դա կօգտա­գործի՝ վերա­դառնա­լու ճնշման տակտի­կա­նե­րին, նոր զիջումներ ստա­նա­լու և խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը չստո­րագրե­լու համար՝ ամրապնդե­լով իր ավտո­րի­տար իշխա­նությունը։

(Շարունա­կե­լի)

Աղբյուրը՝
https://evnreport.com/politics/the-unfinished-peace-deal-armenia-azerbaijan-agreement-initialed-yet-unsigned/?fbclid=IwZnRzaAMj-4dleHRuA2FlbQIxMQABHgOt5fuARjzqoc0MwVNqII60KoEWUz4Co5RaTBpb_8TCswycAaovAHfo3v-z_aem_VeE4pkvV6rr8GsY4JBrcIA