Անա­վարտ Խաղա­ղության Պայմա­նա­գիր

Խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը չի անդրա­դառնում հայ գերի­նե­րի ճակա­տագրին, ներառյալ՝ նախկին Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի ղեկա­վարնե­րին և ինչպես Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի, այնպես էլ Հայաստա­նի քաղա­քա­ցիա­կան անձանց։

Սոսի Թաթիկյան

Հայաստան–Ադրբեջան համա­ձայնա­գի­րը նախաստո­րագրված է, սակայն, դեռևս ստո­րագրված չէ.

ՄԱՍ Գ

Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հարցի փակումը

Համա­ձայնա­գի­րը վերջնա­կա­նա­պես փակում է Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հարցը։ Այն բացա­ռում է նախկին հայկա­կան բնակչության ինքնո­րոշման իրա­վունքի քննարկումը, նրանց վերա­դարձի իրա­վունքը և անգամ մարդու իրա­վունքնե­րի մտա­հո­գություննե­րը՝ փաստա­ցի նորմա­լացնե­լով ռազմա­կան նվա­ճումն ու հայե­րի բռնի տեղա­հա­նումը։ Սա բխում է թե՛ նրանց իրա­վունքնե­րի վերա­բերյալ որևէ դրույթի բացա­կա­յությունից, և թե՛ Հայաստա­նի՝ համա­պա­տասխան միջազգա­յին դատա­կան գործե­րը հետ կանչե­լու պահանջից, ինչպես նաև՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարման համա­տեղ կոչից։

Մարդու իրա­վունքնե­րի պաշտպաննե­րը պնդում են, որ Հայաստա­նի ՄԱԿ‑ի Արդա­րա­դա­տության միջազգա­յին դատա­րա­նի (ICJ) և Մարդու իրա­վունքնե­րի եվրո­պա­կան դատա­րա­նի (ECHR) հայցե­րը հետ կանչե­լը թույլ կտա Ադրբե­ջա­նին խուսա­փել պատասխա­նատվությունից Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հայե­րի բռնի տեղա­հանման համար։ Իրա­վա­բաններն ընդգծում են, որ Հայաստա­նի դիրքե­րը բավա­կա­նին ուժեղ են և հաղթա­նա­կի բարձր հավա­նա­կա­նություն ունեն։ Դատա­կան գործե­րից հրա­ժարվե­լը կնշա­նա­կի հնա­րա­վոր իրա­վա­կան հաղթա­նա­կից հրա­ժա­րում և Ադրբե­ջա­նին հնա­րա­վո­րություն տալ շարունա­կե­լու իր իրա­վա­կան պատե­րազմը միջազգա­յին մեխա­նիզմնե­րից դուրս՝ առանց որևէ հակազդե­ցության։ Մարդու իրա­վունքնե­րի պաշտպաննե­րը պնդում են, որ արդա­րությունը խաղա­ղության զոհ դարձնե­լը հաճախ կասկա­ծի տակ է դնում՝ արդյո՞ք այդ խաղա­ղությունը երկա­րա­ժամկետ կտրվածքով կարող է պահպանվել։ Իսկ հրա­ժարման կողմնա­կիցնե­րը, առաջնորդվե­լով ռեալպո­լի­տիկ մոտեցմամբ, մատնանշում են, որ ԱՄԴ‑ի միջանկյալ միջոցնե­րը չկա­րո­ղա­ցան կանխել էթնիկ զտումը Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղում, և որ միջազգա­յին իրա­վա­կան մեխա­նիզմնե­րը ապա­ցուցվել են անարդյունա­վետ՝ առանց կիրարկման գործի­քա­կազմի։ Միևնույն ժամա­նակ Հայաստա­նի իշխա­նություննե­րը ակնարկում են, որ Երև­ա­նը պետք է պատմա­կան արդա­րության հետապնդումից անցում կատա­րի դեպի ավե­լի իրա­տե­սա­կան մոտե­ցում, կենտրո­նա­նա­լով ներկա իրո­ղություննե­րի վրա։

Այս արդյունքը խոր դժգո­հություն է առա­ջացնում բազմա­թիվ հայե­րի մոտ, հատկա­պես՝ Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղից եկածնե­րի։ Այնուա­մե­նայնիվ, հայե­րի վերա­դարձի հարցի փակումը լայնո­րեն կանխա­տեսված էր դեռևս 2024-ից։ Վերա­դարձի հեռանկարնե­րը գնա­լով ավե­լի անի­րա­տե­սա­կան էին ընկալվում՝ պայմա­նա­վորված միջազգա­յին թույլ դատա­պարտմամբ հայե­րի բռնի տեղա­հանման վերա­բերյալ, Ադրբե­ջա­նի ագրե­սիվ տեղե­կատվա­կան պատե­րազմով՝ ուղղված հարցը բարձրացնող յուրա­քանչյուր սուբյեկտի դեմ, և մարդու իրա­վունքնե­րի ու միջազգա­յին իրա­վունքի վրա հիմնված լիբե­րալ համաշխարհա­յին կարգի ընդհա­նուր անկումով։ Վերջերս Հայաստա­նի իշխա­նություննե­րը առաջ են մղում «Իրա­կան Հայաստան» գաղա­փա­րը՝ ընդգծե­լով ազգա­յին ինքնիշխա­նությունը որպես առաջնա­հերթություն և ներկա­յացնե­լով Ղարա­բաղյան հակա­մարտությունը որպես գործոն, որից օգտվել է Ռուսաստա­նը և որը խոչընդո­տել է Հայաստա­նի պետա­կա­նա­շի­նությա­նը։ Հայաստա­նի՝ այս գլուխը փակե­լու պատրաստա­կա­մությունը հիշեցնում է Ֆինլանդիա­յի՝ Երկրորդ համաշխարհա­յին պատե­րազմից հետո 1944-ին Կարե­լիա­յի կորստի հետ հաշտվե­լը՝ ռազմա­կան պարտություննե­րից և ֆիննա­կան բնակչության բռնի տեղա­հա­նումից հետո, ազգա­յին ինքնիշխա­նությունը ամրապնդե­լու և երկա­րա­ժամկետ անվտանգության վրա կենտրո­նա­նա­լու համար։

Ադրբե­ջա­նը հրա­ժարվել է ներա­ռել դրույթ, որը կպաշտպա­նի Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հայկա­կան մշա­կութա­յին ժառանգությունը։ 2020‑ի հաղթա­նա­կից հետո Ադրբե­ջա­նը համա­կարգված ձևով ոչնչացրել, աղա­վա­ղել կամ յուրացրել է հայկա­կան ժառանգությունը՝ որպես իր ավե­լի լայնա­ծա­վալ քաղա­քա­կա­նության մաս՝ ուղղված էթնիկ ատե­լության և պատմա­կան վերա­շա­րադրման։ Այս բացա­կա­յությունը համա­ձայնագրում  մշա­կութա­յին այդ վայրե­րը խոցե­լի է թողնում և ցույց է տալիս, որ խաղա­ղության շրջա­նա­կը անտե­սում է ինքնության և հիշո­ղության կարև­ո­րա­գույն չափումը, ինչը կարող է թուլացնել հաշտեցման հեռանկարնե­րը։

Ապօ­րի­նա­կա­նա­ցումից մինչև լուծա­րում․ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի փակումը

Երբ 2025թ․ մարտին Հայաստա­նը և Ադրբե­ջա­նը հայտա­րա­րե­ցին խաղա­ղության պայմա­նագրի վերա­բերյալ պայմա­նա­վորվա­ծության մասին, Բաքուն որպես նախա­պայման առա­ջադրեց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծա­րումը։ Երև­ա­նը հակա­դարձեց, որ դա կարող է տեղի ունե­նալ միայն պայմա­նագրի ստո­րագրումից հետո և միայն այն դեպքում, եթե Ադրբե­ջա­նը դադա­րեցնի իր «Արևմտյան Ադրբե­ջան» էքսպանսիո­նիստա­կան նարա­տի­վի առաջխա­ղա­ցումը։

Վաշինգտո­նի գագաթնա­ժո­ղո­վի ընթացքում երկու կողմե­րը համա­տեղ դիմե­ցին ԵԱՀԿ գործող նախա­գա­հին՝ փակե­լու Մինսկի գործընթա­ցը և լուծա­րե­լու Մինսկի խումբը։ Հայաստա­նի կողմից խաղա­ղության պայմա­նագրի նախաստո­րագրումը նշա­նա­վո­րեց իր դիրքո­րոշման փոփո­խությունը։ Ո՛չ Ֆրանսիան, ո՛չ Ռուսաստա­նը առարկություն չհայտնե­ցին լուծարման վերա­բերյալ։ ԵԱՀԿ գլխա­վոր քարտուղա­րը արձա­գանքեց, որ «ԵԱՀԿ‑ն պատրաստ է կատա­րել իր առա­քե­լությունը՝ օգոստո­սի 8‑ի համա­տեղ հռչա­կագրի իրա­գործման համար»։ Ադրբե­ջա­նի արտգործնա­խա­րար Ջեյհուն Բայրա­մո­վի խոսքով՝ այս դիմումը շրջա­նառվել է ԵԱՀԿ մասնա­կից պետություննե­րի միջև, և որո­շում սպասվում է 2025թ․ սեպտեմբե­րի 1‑ին։

Իրա­կա­նում Մինսկի խումբը չկա­րո­ղա­ցավ միջնորդել բանակցա­յին կարգա­վո­րում երկու պատե­րազմնե­րի միջև։ 2020թ․ նոյեմբե­րի զինա­դա­դա­րի հայտա­րա­րությունից ի վեր Ռուսաստանն ու Ադրբե­ջա­նը լեգի­տի­մությունից զրկել էին այդ ձևա­չա­փը, և ճեղքվածքը ավե­լի խորա­ցավ, երբ Ռուսաստա­նի պատե­րազմը Ուկրաի­նա­յում լարեց նրա հարա­բե­րություննե­րը Արևմուտքի՝ ԱՄՆ‑ի և Ֆրանսիա­յի հետ։ Թեև խումբը արդեն իսկ դարձել էր անկա­րող, նրա պաշտո­նա­կան լուծա­րումը այժմ փակեց Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հակա­մարտության միջազգա­յին միջնորդա­վորված խաղաղ ծրագրե­րի գլուխը։ Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հայե­րը և հայկա­կան իրա­վա­պաշտպան կազմա­կերպություննե­րը պնդում են, որ այս փակումը հակա­սում է ԵԱՀԿ սկզբունքնե­րին և փաստա­ցի լեգի­տի­մացնում է Ադրբե­ջա­նի միա­կողմա­նի ռազմա­կան «լուծումը» հակա­մարտությա­նը և Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի հայ բնակչության էթնիկ զտումը։

Անո­րոշ է մնում՝ արդյո՞ք Ադրբե­ջա­նը կհրա­ժարվի «Արևմտյան Ադրբե­ջա­նի» նարա­տի­վից։ Վաշինգտո­նի գագաթնա­ժո­ղո­վից հետո ադրբե­ջա­նա­կան լրատվա­մի­ջոցնե­րը տարա­ծե­ցին պնդումներ, թե «Արևմտյան Ադրբե­ջա­նի համայնքին» հրա­հանգվել է ինքնա­լուծարվել, ինչը կրկնե­ցին որոշ հայկա­կան ԶԼՄ-ներ։ Հետա­գա­յում պարզվեց, որ դա կեղծ է․ կազմա­կերպության կայքը շարունա­կում է գործել, իսկ գործունեությունը՝ շարունակվել։ Չհաստատված տեղե­կություննե­րի համա­ձայն՝ կազմա­կերպությա­նը պարզա­պես հանձնա­րա­րել են ժամա­նա­կա­վո­րա­պես կրճա­տել ակտի­վությունը՝ Բաքվին թողնե­լով քաղա­քա­կա­նո­րեն հարմար պահին նորից վերա­գործարկե­լու էքսպանսիո­նիստա­կան պահանջնե­րը։

Հայ գերի­նե­րի և ադրբե­ջանցի խաղա­ղության ակտի­վիստնե­րի հարցը

Խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը չի անդրա­դառնում հայ գերի­նե­րի ճակա­տագրին, ներառյալ՝ նախկին Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի ղեկա­վարնե­րին և ինչպես Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի, այնպես էլ Հայաստա­նի քաղա­քա­ցիա­կան անձանց։ Թեև համա­ձայնա­գի­րը պարտադրում է կողմե­րին զբաղվել զինված հակա­մարտությունից առա­ջա­ցած անհայտ կորածնե­րի և բռնի անհե­տացման դեպքե­րով՝ հարց, որը Բաքուն բարձրացրել է առա­ջին Ղարա­բաղյան պատե­րազմից հետո անհայտ կորածնե­րի վերա­բերյալ, այն ոչ մի հիշա­տակ չի անում Ադրբե­ջա­նում պահվող 23 հայ ռազմա­գե­րի­նե­րի և այլ բանտարկյալնե­րի մասին, ովքեր ենթարկվում են Բաքվում լայնո­րեն կեղծ համարվող դատա­վա­րություննե­րի։

Իրա­նի պատվի­րա­կության հետ հանդիպման ժամա­նակ նախա­գահ Թրամփը ընդունեց նրանց վիճա­կը և խոստա­ցավ հարցը բարձրացնել նախա­գահ Ալիևի հետ ու պահանջել նրանց ազատ արձա­կումը։ Սակայն Խաղա­ղության պայմա­նա­գի­րը չի անդրա­դառնում հայ գերի­նե­րի ճակա­տագրին, ներառյալ՝ նախկին Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի ղեկա­վարնե­րին և ինչպես Լեռնա­յին Ղարա­բա­ղի, այնպես էլ Հայաստա­նի քաղա­քա­ցիա­կան անձանց։ Ադրբե­ջա­նը շարունա­կում է բանտարկված պահել նաև ադրբե­ջանցի խաղա­ղա­սերնե­րի, օրի­նակ՝ Բահրուզ Սամա­դո­վին, ինչը ընդգծում է այն ավե­լի լայն պատկե­րա­գի­րը, որ ճնշվում են բոլոր նախա­ձեռնություննե­րը, որոնք կարող էին իրա­կան հաշտեցման հանգեցնել։ Նրանց հետապնդումը խաղա­ղա­րար նախա­ձեռնություննե­րում ներգրավված լինե­լու և հայ գործընկերնե­րի հետ կապեր ունե­նա­լու համար կասկա­ծի տակ է դնում Բաքվի խաղա­ղության մտադրություննե­րի անկեղծությունը և նրանց ազատ արձակման հեռանկա­րը թողնում անո­րոշ։

(Շարունա­կե­լի)

Աղբյուրը՝